Jagiellonowie

Jagiellonowie lit. Jogailaičiai – gałąź dynastii Giedyminowiczów, wywodząca się od Władysława II Jagiełły, wielkiego księcia litewskiego i króla Polski. Jej przedstawiciele panowali w Polsce w latach 1386–1572, na Litwie w latach 1377–1401 i 1440–1572, w Czechach w latach 1471–1526 oraz na Węgrzech w latach 1440–1444 i 1490–1526.
Założycielem dynastii był litewski książę Jogaiła, panujący w Polsce jako Władysław II Jagiełło, który w zawartej 14 sierpnia 1385 roku w Krewie umowie, zobowiązał się poślubić dziedziczkę tronu Królestwa Polskiego, Jadwigę Andegaweńską, przyjąć wraz z braćmi chrzest w obrządku katolickim i doprowadzić do chrztu Litwy. Panując w Polsce, umocnił swoją pozycję ciągłym rozwiązywaniem sporów sądowych i wewnętrznych w czasie licznych objazdów królestwa oraz doprowadzając do odzyskania Rusi Czerwonej w 1387 roku i rozgromienia wojsk zakonu krzyżackiego w bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku. Umocnił jednocześnie Litwę, narzucając Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu korzystny dla Litwy pokój w 1408 roku, ugruntowując litewską dominację nad księstwami ruskimi i Nowogrodem oraz doprowadzając do zawarcia, zrównującej prawa Polski i Litwy, unii w Horodle 2 października 1413 roku. Po bezpotomnej śmierci Jadwigi Andegawenki, Władysław II podjął działania celem zapewnienia następstwa na tronie synom urodzonym przez czwartą żonę Sonkę Holszańską, udzielając szlachcie, rozczarowanej nieskuteczną polityką wobec Krzyżaków i domagającej się udziału w rządach, przywilejów, ograniczających władzę królewską. Po śmierci Władysława II Jagiełły w 1434 roku i jego starszego syna Władysława III Warneńczyka w 1444 roku, młodszy syn Kazimierz IV Jagiellończyk doprowadził do swojego wyboru na króla Polski w 1447 roku, przyłączył do Polski Pomorze Gdańskie 6 kwietnia 1454 roku i na skutek wyczerpującej wojny trzynastoletniej narzucił zwierzchność lenną państwu zakonu krzyżackiego. Jego pierworodny syn zrodzony z Elżbiety Habsburg, Władysław II Jagiellończyk objął po długotrwałych wojnach domowych trony Królestwa Czech w 1479 roku i Królestwa Węgier w 1490 roku.
Kosztowna polityka dynastyczna doprowadziła do osłabienia skarbu królewskiego i uniemożliwiła przeciwdziałanie wzrostowi znaczenia Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i sprzymierzonego z nim Chanatu Krymskiego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XV wieku. Kolejno panujący po sobie w Koronie Królestwa Polskiego i w Wielkim Księstwie Litewskim młodsi synowie Kazimierza IV, Jan I i Aleksander nie zdołali odwrócić zagrożenia od wschodnich obszarów Polski ani Litwy i zmuszeni zostali do zawarcia z polską szlachtą kompromisów ustrojowych znacznie zwiększających jej wpływ na politykę Polski, a ich najmłodszy brat Zygmunt I po wstąpieniu na tron Litwy i Polski w 1506 roku podpisał z Moskwą 14 września 1522 roku rozejm, w którym zrzekł się Smoleńszczyzny i 1/3 terytorium Litwy. 22 lipca 1515 roku w Wiedniu zawarł układ z Habsburgami gwarantujący im następstwo po czesko-węgierskiej linii Jagiellonów na Węgrzech i w Czechach, a w 1525 roku w Krakowie zgodził się nadać Prusy Książęce swojemu siostrzeńcowi Albrechtowi Hohenzollernowi, co było równoznaczne z likwidacją państwa krzyżackiego. Po wygaśnięciu w 1526 roku węgierskiej linii Jagiellonów Węgry zostały podzielone pomiędzy Habsburgów a Imperium Osmańskie, z którym Zygmunt I zawarł w 1533 roku pokój uznający turecką zwierzchność nad Mołdawią.
Śmierć ostatnich Piastów mazowieckich w 1526 roku umożliwiła Zygmuntowi I włączenie Mazowsza do Polski, a podjęta przez jego drugą żonę Bonę Sforzę akcje rewindykacji dóbr królewskich umożliwiły częściową odbudowę skarbu. W 1530 roku jedyny syn pary królewskiej, Zygmunt II August, został koronowany na króla Polski za życia ojca, jednakże sprzeciw szlachty wobec takiej formy elekcji i przewagi łączących wysokie stanowiska magnatów w Polsce, skutkował decyzją o konieczności powszechnego wyboru monarchy po śmierci króla. W okresie samodzielnych rządów Zygmunt August skonfliktowany ze szlacheckim stronnictwem egzekucyjnym podjął usilne starania o zachowanie pokoju religijnego w okresie Reformacji, przyłączył do Unii Jagiellońskiej Kurlandię i Inflanty oraz utracił na rzecz Moskwy ziemię połocką. W ostatniej dekadzie rządów we współpracy ze szlacheckim ruchem egzekucyjnym odebrał część dóbr magnatom, jednak nie zdecydował się na pozbawienie ich nabytych w pierwszej połowie XVI wieku pozycji politycznych. W 1569 roku doprowadził do zawarcia ustanawiającej Rzeczpospolitą Obojga Narodów unii w Lublinie i dołączenia do Polski Ukrainy, Wołynia i Podlasia. Ponieważ małżeństwa króla Zygmunta II z pochodzącymi z rodu Habsburgów siostrami, Elżbietą i Katarzyną, oraz z polską magnatką Barbarą Radziwiłłówną okazały się bezdzietne, a ustrój nie został uregulowany, śmierć władcy położyła kres dynastii Jagiellonów, rozpoczynając okres Wielkiego Bezkrólewia 1572–1575.
Okres panowania dynastii Jagiellonów odznaczył się przemianami ustroju Polski, w którym na skutek negocjacji dynastycznych i przywilejów królewskich decydującą rolę zaczęła odgrywać szlachta, a miasta pozbawione zostały znaczenia politycznego. Koniec epoki jagiellońskiej zaznaczył się wzrostem znaczenia magnatów i nieuregulowaniem instytucjonalnym rozwoju polskiego parlamentaryzmu.
Trwałym pomnikiem nauki w okresie panowania dynastii Jagiellonów stał się odnowiony przez założyciela dynastii Uniwersytet Krakowski, którego uczeni pod panowaniem Jagiellonów uczestniczyli w przełomowych debatach intelektualnych Europy. Uniwersytet podupadł pod koniec epoki jagiellońskiej. Pod wpływem niepowodzeń militarnych Jagiellonów doszło do przełomowych zmian w staropolskiej wojskowości.
Monarchowie z dynastii Jagiellonów przyczynili się w znacznym stopniu do zachowania pokoju religijnego w Polsce w okresie reformacji, absorpcji prądów renesansu i wprowadzenia języka polskiego jako urzędowego. Okres panowania dwóch ostatnich monarchów jagiellońskich uważany jest za złoty wiek polskiej kultury.
Wielkie Bezkrólewie zakończył wybór na króla siostry Zygmunta II, Anny Jagiellonki. Po śmierci jej męża Stefana I Batorego tron objął siostrzeniec rodzeństwa ostatnich Jagiellonów, syn Katarzyny Jagiellonki i króla Szwecji – Zygmunt III Waza.

context: Rywalizacja dynastyczna o trony Europy Środkowej została wznowiona na skutek bezpotomnej śmierci cesarza oraz króla Węgier i Czech, Zygmunta Luksemburczyka 9 grudnia 1437 roku. Władzę na Węgrzech po zagwarantowaniu praw węgierskiej szlachty objął mąż jedynej córki cesarza i jego wieloletni sojusznik, Albrecht II Habsburg. W królestwie czeskim doszło do konfliktu pomiędzy stronnictwem opowiadającego się za Habsburgiem Oldřicha z Rožmberka i kierowanym przez Jana z Rokcyan odłamem husytów przeciwnych tej decyzji, którzy powołali na tron młodszego z synów Jagiełły – Kazimierza Jagiellończyka. Wojnę domową trwającą do 24 czerwca 1439 roku wygrał Albrecht II Habsburg, poparty przez niechętną polsko-czeskiemu zbliżeniu Rzeszę Niemiecką. Zwycięzca odmówił udzielenia zgody na projektowane przez polskich możnowładców ze Zbigniewem Oleśnickim na czele małżeństwo polskiego królewicza Kazimierza z jego córką Elżbietą. Śmierć Albrechta II 27 października 1439 roku pozwoliła Oleśnickiemu wznowić plany przejęcie przez Jagiellonów tronu w Budzie i osadzenie na nim króla Polski, Władysława III. Sytuację zmieniły narodziny syna Albrechta II, Władysława V Pogrobowca, do których doszło po śmierci węgierskiego króla – pojawienie się męskiego następcy tronu przekształciło rywalizację dynastyczną w dwuletnią wojnę domową o panowanie na Węgrzech pomiędzy zwolennikami Jagiellonów a Habsburgów. Zakończył ją 8 września 1442 roku forsowany przez papieża Eugeniusza IV rozejm w Bratysławie. Po śmierci Władysława III Warneńczyka 10 września 1444 roku królem Węgier został Władysław Pogrobowiec, a jego starszą siostrę Elżbietę poślubił 10 lutego 1454 roku w Krakowie młodszy syn Jagiełły, Kazimierz IV Jagiellończyk.
qas: question: Z jakiego powodu wznowiono spory o europejski tron?
answers: text: na skutek bezpotomnej śmierci cesarza oraz króla Węgier i Czech, Zygmunta Luksemburczyka
generative_answer: na skutek bezpotomnej śmierci cesarza oraz króla Węgier i Czech, Zygmunta Luksemburczyka

question: Kto został następcą Zygmunta Luksemburczyka?
answers: text: Albrecht II Habsburg
generative_answer: Albrecht II Habsburg

question: Finał jakiego sporu nastąpił w czerwcu 1439 roku?
answers: text: Wojnę domową
generative_answer: Wojny domowej

question: W którym roku Eugeniusz IV zaangażował się w spór dynastyczny?
plausible_answers: text: 1442
generative_answer: 1442

question: Czy Elżbieta była młodszą siostrą Władysława?
answers: text: królem Węgier został Władysław Pogrobowiec, a jego starszą siostrę Elżbietę
generative_answer: nie

context: Utrata Smoleńska skutkowała ponownym zagrożeniem wszystkich granic Unii Jagiellońskiej, otwartym buntem zakonu krzyżackiego sprzymierzonego od 10 marca 1517 z Wielkim Księstwem Moskiewskim oraz nasileniem najazdów Tatarów na Podole i Ruś Czerwoną, do którego doszło po objęciu w 1515 roku władzy na Krymie przez Mehmeda Gireja. Po klęsce poniesionej przez, walczące bez oddziałów obrony potocznej, pospolite ruszenie z Tatarami pod Sokalem 2 sierpnia 1519 roku sejm w Toruniu w listopadzie i grudniu 1519 roku uchwalił nadzwyczajne podatki przeznaczone na zmobilizowanie oddziałów najemnych celem usunięcia zakonu krzyżackiego z Prus i likwidacji jednego z frontów. Pomimo że uchwalenie przez izbę poselską w 1520 roku jedyny raz w historii podatku pogłównego należy uznać za sukces króla Zygmunta I zawieszenie broni w wojnie pruskiej 10 kwietnia 1521 roku ostatecznie poróżniło Zygmunta I ze szlachtą. Izba poselska wystąpiła przeciwko otaczającej króla oligarchii i zagroziła odmową dalszego uchwalania podatków na obronę. Chociaż niepowodzeniem zakończyły się próby pozyskania zgody szlachty na całościowa reformę wojska lub jego finansowania, król Zygmunt I zdołał corocznie uzyskać podjęcie uchwały Izby o finansowaniu obrony granic lub odpowiednie środki bezpośrednio od sejmików. Szlachta starała się ograniczyć uprawnienia oligarchów do dysponowania zgromadzonymi środkami finansowymi. Jesienią 1522 roku, po zawarciu rozejmu z Moskwą, po raz pierwszy od objęcia panowania przez Zygmunta I Unia Jagiellońska nie była zmuszona do prowadzenia wojny na dwa fronty.
qas: question: Do czyjej rebelii doszło w konsekwencji utraty smoleńskiej?
answers: text: zakonu krzyżackiego
generative_answer: zakonu krzyżackiego

question: Objęcie władzy na Krymie przez jakiego władcę skutkowało liczniejszymi najazdami Tatarów na Podole i Ruś Czerwoną?
answers: text: Mehmeda Gireja
generative_answer: Mehmeda Gireja

question: W którym roku usunięto ostatecznie Tatarów z granic Polski?
plausible_answers: text: 1519
generative_answer: 1519

question: Co wpłynęło na znaczące pogorszenie relacji Zygmunta I i szlachty w 1521 roku?
answers: text: zawieszenie broni w wojnie pruskiej
generative_answer: zawieszenie broni w wojnie pruskiej

question: Ze względu na jakie wydarzenie Unia Jagiellońska nie musiała toczyć walk na dwóch frontach jednocześnie?
answers: text: rozejmu z Moskwą
generative_answer: rozejm z Moskwą