Zalew Wiślany

Zalew Wiślany (niem. Frisches Haff, lit. Aistmarės, ros. Калининградский залив Kaliningradskij zaliw) – zalew słonawowodny, zatoka Morza Bałtyckiego o powierzchni 838 km², w tym w granicach Polski 328 km², część Zatoki Gdańskiej odcięta przez Mierzeję Wiślaną. Z resztą zatoki jest połączony Cieśniną Piławską.
Przez Zalew przebiega ukośnie do jego osi podłużnej granica państwowa z Rosją (obwód kaliningradzki).
Zarówno przed 1933, jak i po 1945 rozpatrywano plany osuszenia Zalewu poprzez system polderów.

context: Najwcześniejsza wersja nazwy Zalewu Wiślanego została zanotowana w IX wieku i znana jest z przekazu anglosaskiego żeglarza Wulfstana, który około roku 890 odbył podróż morską z Półwyspu Jutlandzkiego do Truso położonego w rejonie ujścia Wisły. Wersja podana przez Wulfstana w formie Estmere jest najprawdopodobniej tłumaczeniem staropruskiej nazwy tego akwenu, która brzmiała *Aīstinmari (stąd współczesna nazwa litewska – Aistmarės). Nazwa staropruska składała się z wyrazów *Aistei – Estowie i mari – zalew, czyli ‘Zalew Estów, Zalew Estyjski’. Estami nazywano w źródłach antycznych i wczesnośredniowiecznych plemiona zachodnio-bałtyjskie zwane później (od IX wieku) Prusami. Poczynając od pierwszej połowy XIII wieku, nazwa zalewu zaczyna pojawiać się w dokumentach wystawianych przez zakon krzyżacki. W wersji łacińskiej brzmiała ona Mare Recens w roku 1246, czyli ‘Zalew Świeży’ (w znaczeniu słodkowodny) w przeciwieństwie do występującej w tychże dokumentach nazwy Bałtyku – Mare Salsum, czyli ‘Morze Słone’. Zapis z roku 1251 mówi o Mare Recens et Neriam (Neria – ówczesna, zlatynizowana nazwa Mierzei Wiślanej) a zapis z roku 1288 o Recenti Mari Hab (Haff), z której utworzono późniejszą niemiecką nazwę zalewu Frisches Haff. W dokumentach krzyżackich jeszcze w połowie XIV wieku stosowano również nazwę Vrychschen Mere, będącą połączeniem wyrazów niemieckiego i łacińskiego lub staropruskiego. Polską nazwą zalewu była Zatoka Świeża. W 1903 r. Zygmunt Gloger używał nazwy Fryszchaf, co jest spolszczoną wersją nazwy niemieckiej. Stosowano także nazwę Zatoka Fryska.
Na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1934 roku przedstawiono Zalew Fryski albo Wiślany. Ostatecznie nazwę Zalew Wiślany wprowadzono urzędowo zarządzeniem w 1950 roku, zastępując niemiecką nazwę zbiornika – Frisches Haff.
W NRD znany był jako Weichselhaff.
qas: question: Jakie słowo w języku staropruskim oznaczało "zalew"?
answers: text: mari
generative_answer: mari

question: Jak po łacińsku nazywał się Zalew Wiślany?
answers: text: Mare Recens
generative_answer: Mare Recens

question: Z połączenia wyrazów z jakich języków powstała nazwa Vrychschen Mere?
answers: text: niemieckiego i łacińskiego
generative_answer: niemieckiego i łacińskiego

question: Jaką nazwę odnoszącą się do Zalewu Wiślanego użył Zygmunt Gloger?
answers: text: Fryszchaf
generative_answer: Fryszchaf

question: Jaki anglosaski żeglarz odkrył Zalew Wiślany?
plausible_answers: text: Wulfstana
generative_answer: Wulfstana

context: Zalew Wiślany jest jednym z ważniejszych obszarów rozrodczych śledzia w Bałtyku Południowym. Rozród śledzia w Zalewie Wiślanym odbywa się od marca do maja, z największą intensywnością w okolicach kwietnia. Początek rozrodu uzależniony jest od temperatury wody oraz stopnia zalodzenia zalewu. Śledzie wpływają na tarło wczesną wiosną, gdy woda ma temperaturę ok. 6–8 °C. Koniec tarła następuje przy temperaturze wody ok. 12 °C. Po złożeniu ikry, śledzie opuszczają zalew i odpływają na żerowiska. Zagrożeniem dla obszarów rozrodczych może być aktywność człowieka powodująca: 1) bezpośrednie niszczenie dna, które jest miejscem tarliska, 2) zanieczyszczenie wody do poziomu powodującego zwiększenie śmiertelności ikry oraz larw śledzia, 3) wzrost eutrofizacji, powodujący zmniejszanie zawartości tlenu w wodzie oraz zmianę charakteru dna z piaszczystego na muliste oraz zanik roślinności.
qas: question: Jaka ryba rozmnaża się wyłącznie w Zalewie Wiślanym?
plausible_answers: text: śledzia
generative_answer: śledzia

question: Kiedy rozmnażanie się śledzia w Zalewie Wiślanym jest najintensywniejsze?
answers: text: w okolicach kwietnia
generative_answer: w okolicach kwietnia

question: Od czego zależy przyjście momentu rozpoczęcia rozrodu w danym sezonie?
answers: text: temperatury wody oraz stopnia zalodzenia zalewu
generative_answer: temperatury wody oraz stopnia zalodzenia zalewu

question: Jaka musi być temperatura wody, by śledzie uznały tarło za zakończone?
answers: text: ok. 12 °C
generative_answer: ok. 12 °C

question: Co stanowi największe niebezpieczeństwo dla terenów rozrodczych śledzia?
answers: text: aktywność człowieka
generative_answer: aktywność człowieka