Okręty podwodne typu XXI

Okręty podwodne typu XXI – niemieckie okręty podwodne, najbardziej zaawansowane technicznie operacyjne okręty swojej klasy pierwszej połowy dwudziestego wieku. Celem zwiększenia prędkości podwodnej oraz dopuszczalnej głębokości zanurzenia, konstrukcja jednostek tego typu stanowiła radykalne odejście od rozwiązań stosowanych we wcześniejszych konstrukcjach. Nowatorskie podejście w zakresie kształtu kadłuba, niektórych elementów mechanicznych oraz elektrycznych, a także sposobu masowej produkcji, umożliwić miało Kriegsmarine ponowne przejęcie inicjatywy w toczącej się bitwie o Atlantyk.
Jednostki tego typu budowane były w niespotykanej dotąd wśród okrętów podwodnych przemysłowej technologii produkcji, jednak jej zawiłe priorytety, ogólne trudności z pozyskaniem niezbędnych materiałów w końcowym okresie II wojny światowej oraz długotrwały czas szkolenia załóg uniemożliwiły wejście do służby operacyjnej więcej niż kilku okrętom tego typu. Pierwsze ze 118 wybudowanych okrętów wprowadzone zostały do służby w Kriegsmarine w połowie roku 1944, lecz status operacyjny uzyskały dopiero w marcu 1945 roku. Nie odegrały więc żadnej roli w prowadzonych działaniach wojennych.
Po kapitulacji III Rzeszy większość gotowych jednostek została zniszczona, jednak kilka okrętów zostało przejętych przez Związek Radziecki, Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię i Francję. Zastosowane w nich przełomowe rozwiązania konstrukcyjne zaraz po zakończeniu wojny stały się przedmiotem intensywnych badań prowadzonych przez najważniejszych członków byłej koalicji antyhitlerowskiej.
Stopień zaawansowania technicznego niektórych elementów konstrukcji i wyposażenia typu XXI, jak pasywny system sonarowy, układ kontroli ognia, konstrukcja kadłuba czy układ napędowy, stały się podstawą wyznaczającą kierunki rozwoju techniki i technologii podwodnej w początkowym okresie zimnej wojny. Przejęte okręty poddano intensywnym badaniom i testom służącym opracowaniu własnych technologii podwodnych oraz ZOP.
Jednostki typu XXI, powstające początkowo jako tymczasowy substytut okrętów z systemem napędowym opartym o turbinę Waltera, dzięki swej przełomowej konstrukcji oraz zdolności do szybkiego i długotrwałego pływania podwodnego, wyznaczyły kierunek rozwoju okrętów podwodnych; zaliczane są również do grupy pięciu kamieni milowych rozwoju tej klasy okrętów.

context: Ważnym aspektem rewolucyjnej natury typu XXI był sposób jego produkcji. Początkowe plany produkcyjne przewidywały ukończenie dwóch prototypów do końca 1944 roku, rozpoczęcie produkcji masowej natomiast planowano na rok następny. Na koniec roku 1946 przewidywano osiągnięcie gotowości bojowej przez pierwszy okręt. Plan ten oparty był na założeniu, że Adolf Hitler przyzna konstrukcji U-Bootów pierwszeństwo przed innymi programami zbrojeniowymi, że dostępne będą wszystkie niezbędne materiały oraz że alianckie rajdy powietrzne nie będą zakłócać budowy. Wszystkie te założenia były nierealne. Z drugiej strony, taki program budowy był nieakceptowalny dla admirała Dönitza, który ze sprawą typu XXI udał się wprost do Alberta Speera, osobistego architekta Hitlera. Speer, który od stycznia 1942 roku był Ministrem Uzbrojenia i Amunicji, powierzył prowadzenie programu Otto Merkerowi, dyrektorowi Magirus-Werkes, który nie miał jakiejkolwiek wiedzy o przemyśle stoczniowym, miał za to na swoim koncie wielki sukces w postaci wdrożenia metod masowej produkcji do wytwarzania samochodów i wozów straży pożarnej. Według Dönitza, Merker zasugerował, że okręty nie powinny być budowane na pochylni w stoczni, jak poprzednicy, lecz winny być produkowane sekcjami – w innych niż stocznie zakładach przemysłowych. Metodę tę skutecznie wdrożył wcześniej Henry Kaiser w Stanach Zjednoczonych celem masowej produkcji statków transportowych typu Liberty, toteż opierając się na tym przykładzie, Merker zaproponował jedynie końcowy montaż w stoczniach, z wcześniej wyprodukowanych przez inne zakłady przemysłowe elementów. Dzięki temu okręty wielkości jednostek XXI mogły być kompletowane w masowej produkcji i wymagały nakładu pracy 260 000 do 300 000 roboczogodzin, podczas gdy dotychczasowa metoda wymagała 460 000 roboczogodzin. Według planu Merkera pierwsza jednostka typu XXI powinna być gotowa na wiosnę 1944 roku. Merker był także gotowy wziąć na siebie odpowiedzialność za przygotowanie masowej produkcji tych okrętów. Oznaczało to, że duża liczba jednostek typu XXI powinna być gotowa już jesienią 1944 roku. Plan ten nie był jednak przyjmowany bez obaw, zwłaszcza ze strony stoczni. Już bowiem w latach 1940–1942 usiłowano bez powodzenia wdrożyć ten sposób produkcji okrętów podwodnych, jednak rezultaty tych prób wywołały zawód. Podstawowym problemem wywołującym sceptycyzm wobec zamiarów Merkera była trudność osiągnięcia wystarczającego stopnia precyzji produkcji poszczególnych sekcji, które musiały być wykonanie z dokładnością do 2 milimetrów. Według opinii stoczni Blohm und Voss z tego czasu, o ile ze stoczniowego punktu widzenia utrzymanie dokładności do 2 milimetrów w długości sekcji jest wykonalne, o tyle w przypadku średnicy sekcji, wręg i innych elementów wewnętrznych nie jest to możliwe, z uwagi na niemożliwość dokładnego oszacowania kurczenia się tych elementów związanego z napięciami i naprężeniami materiałów konstrukcyjnych. Tymczasem taka dokładność jest konieczna zwłaszcza przy budowie okrętów dwukadłubowych, zarówno przy wykonaniu kadłuba sztywnego, jak i lekkiego kadłuba zewnętrznego. Podnoszono też, że przy dostawie do stoczni gotowych sekcji nie będzie możliwe normalnie testowanie wytrzymałości kadłuba ciśnieniowego na ciśnienie, zaś testowanie go przy pomocy sprężonego powietrza i mydła w celu odkrycia przecieków, jest niezwykle pracochłonne i dalece niesatysfakcjonujące. W razie zaś wykrycia ewentualnych nieszczelności, niezbędne będzie rozmontowywanie wadliwych sekcji celem usunięcia wad.
qas: question: Na jakich założeniach bazował plan produkcji okrętów podwodnych typu XXI?
answers: text: że Adolf Hitler przyzna konstrukcji U-Bootów pierwszeństwo przed innymi programami zbrojeniowymi, że dostępne będą wszystkie niezbędne materiały oraz że alianckie rajdy powietrzne nie będą zakłócać budowy
generative_answer: że Adolf Hitler przyzna konstrukcji U-Bootów pierwszeństwo przed innymi programami zbrojeniowymi, że dostępne będą wszystkie niezbędne materiały oraz że alianckie rajdy powietrzne nie będą zakłócać budowy

question: Jaką funkcję pełnił Albert Speer od początku 1942 roku?
answers: text: Ministrem Uzbrojenia i Amunicji
generative_answer: Ministra Uzbrojenia i Amunicji

question: Jakie czynniki sprawiały, że plan Merkera był przyjmowany z dużą dozą sceptycyzmu?
answers: text: trudność osiągnięcia wystarczającego stopnia precyzji produkcji poszczególnych sekcji, które musiały być wykonanie z dokładnością do 2 milimetrów
generative_answer: trudność osiągnięcia wystarczającego stopnia precyzji produkcji poszczególnych sekcji, które musiały być wykonanie z dokładnością do 2 milimetrów

question: Dlaczego, zgodnie z opinią stoczni Blohm und Voss, utrzymanie dokładności do 2 milimetrów nie jest możliwe w przypadku długości sekcji?
plausible_answers: text: z uwagi na niemożliwość dokładnego oszacowania kurczenia się tych elementów związanego z napięciami i naprężeniami materiałów konstrukcyjnych
generative_answer: z uwagi na niemożliwość dokładnego oszacowania kurczenia się tych elementów związanego z napięciami i naprężeniami materiałów konstrukcyjnych

question: Jakie działania należałoby podjąć w przypadku wykrycia nieszczelności?
answers: text: rozmontowywanie wadliwych sekcji celem usunięcia wad
generative_answer: rozmontować wadliwe sekcje celem usunięcia wad