Andrzej Munk

Andrzej Munk (ur. 16 października 1921 w Krakowie, zm. 20 września 1961 w Łowiczu) – polski reżyser filmowy, w latach 1957–1961 wykładowca w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi, jeden z przedstawicieli nurtu zwanego polską szkołą filmową, kawaler Orderu Odrodzenia Polski.
W latach 1943–1944 należał do konspiracji w ramach Oddziałów Wojskowych Powstańczego Pogotowia Socjalistów, uczestniczył również w powstaniu warszawskim. W 1951 ukończył studia na Wydziale Operatorskim oraz Wydziale Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi. Początkowo pracował w branży filmowej jako operator oraz realizator socrealistycznych filmów dokumentalnych. Począwszy od 1955, kiedy nakręcił film paradokumentalny Błękitny krzyż (nagrodzony na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji), reżyserował już głównie filmy fabularne. W 1956 nakręcił pierwszy film polski podejmujący rozrachunek z okresem stalinizmu – Człowieka na torze (nagrodzonego na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach).
Renomę wpływowej osobowości w polskiej kinematografii zdobył przede wszystkim jako twórca tragikomicznych dzieł dokonujących rozrachunku z czasami II wojny światowej (Eroica, 1957; Zezowate szczęście, 1960), natomiast powszechne międzynarodowe uznanie – za sprawą niedokończonego dramatu wojennego Pasażerka (1963), poświęconego życiu w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau. Przedwczesna śmierć Munka w wypadku samochodowym opóźniła premierę Pasażerki (zmontowanej ostatecznie przez Witolda Lesiewicza) o dwa lata, jednak film okazał się pośmiertnym triumfem reżysera.
Twórczość Munka stanowiła polemikę z mitami heroicznymi narodu polskiego, porównywalną z dziełami literackimi Witolda Gombrowicza, jednocześnie była głęboko osadzona w kontekście kultury polskiej. Na dziełach Munka wzorowali się między innymi Kazimierz Kutz, Krzysztof Kieślowski oraz Marek Koterski. Od 1965 przyznawana jest nagroda jego imienia dla najlepszych debiutantów. W 2008 powstało Studio „Młodzi i Film” im. Andrzeja Munka działające przy Stowarzyszeniu Filmowców Polskich, produkujące filmy krótkometrażowe oraz pełnometrażowe debiuty fabularne.

context: Jakkolwiek Andrzej Munk zaczynał swą karierę jako twórca socrealistyczny, jego dokumenty były dobrze oceniane pod względem artystycznym ze względu na dbałość o dramaturgię i ukazanie bardziej ludzkiego oblicza robotników niż w typowych filmach z epoki. W dziedzinie filmów fabularnych Munk wraz z Andrzejem Wajdą stworzył podwaliny polskiej szkoły filmowej. Obaj reżyserzy byli sobie przeciwstawiani pod względem stylu filmowego – Wajda miał uosabiać „romantyka”, natomiast Munk poczytywany był za przedstawiciela racjonalizmu, choć z czasem ów dualizm był podawany w wątpliwość. Celem Munka było poszukiwanie racjonalności w ludzkich wyborach i krytyka nieprzydatnych w danej sytuacji zachowań człowieka. Po na wskroś współczesnym Człowieku na torze (1956) reżyser podejmował głównie tematykę II wojny światowej, przechodząc od ironii wobec pomnikowego wizerunku powstańców (w Eroice, 1957), przez analizę trzech etapów historii Polski współczesnej (w Zezowatym szczęściu, 1960), po rekonstrukcję tragedii obozu koncentracyjnego w Auschwitz (w Pasażerce, 1963). Adam Bingham w twórczości fabularnej Munka dostrzegł dwa wyróżniki: „z jednej strony jest to rola losu, przypadku i okoliczności w kształtowaniu indywidualnej podmiotowości, sprawczości, działalności i tożsamości osobistej, z drugiej zaś strony – przepaść między fasadą a rzeczywistością, między obrazem, mitem a prawdą”.
qas: question: Czy tworzył jedynie filmy dokumentalne?
answers: text: W dziedzinie filmów fabularnych Munk wraz z Andrzejem Wajdą stworzył podwaliny polskiej szkoły filmowej
generative_answer: nie

question: Obok jakiego innego reżysera jest uznawany za ojca polskiej szkoły filmowej?
answers: text: Andrzejem Wajdą
generative_answer: Andrzeja Wajdy

question: Jaki jego film odwołuje się do zdarzeń z obozu w Auschwitz?
answers: text: Pasażerce
generative_answer: Pasażerka

question: Jako reprezentant jakiego stylu rozpoczynał swoją karierę?
answers: text: socrealistyczny
generative_answer: socrealistycznego

context: W 1960 Munk zrealizował widowisko telewizyjne Pasażerka na podstawie słuchowiska radiowego Pasażerka z kabiny 45 (1959) Zofii Posmysz; nosił się również z adaptacją filmową słuchowiska. Bohaterkami filmowej Pasażerki są więźniarka (Anna Ciepielewska) oraz strażniczka obozu Auschwitz-Birkenau (Aleksandra Śląska), prowadzące ze sobą pojedynek psychologiczny, w którym więźniarka nie pozwala się zdominować władczej strażniczce. Akcja filmu na drugim planie opowiadana jest z perspektywy tej drugiej, która po latach na pokładzie transatlantyku dostrzega postać przypominającą jej dawną ofiarę. Munk rozpoczął realizację filmu w 1961, kręcąc sceny w Oświęcimiu oraz na transatlantyku „Batory”. Prace przerwała jednak tragiczna śmierć Munka w wypadku samochodowym pod Łowiczem 20 września 1961. Munk jadąc fiatem 600 zderzył się z ciężarówką star 20, na skrzyżowaniu w miejscowości Kompina i został ciężko ranny. Zgon reżysera stwierdzono o godzinie 23 w szpitalu w Łowiczu. Uroczysty pogrzeb odbył się trzy dni później na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A4-2-2).
qas: question: Jak zginął Andrzej Munk?
answers: text: w wypadku samochodowym
generative_answer: w wypadku samochodowym

question: Gdzie pochowano ciało reżysera?
answers: text: na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie
generative_answer: na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

question: Jakie sceny Pasażerki udało się nakręcić w 1961 roku?
answers: text: w Oświęcimiu oraz na transatlantyku „Batory”
generative_answer: w Oświęcimiu oraz na transatlantyku „Batory”

question: Jaki pojazd wjechał w reżysera?
answers: text: ciężarówką star 20
generative_answer: ciężarówka star 20

question: W którym roku zakończyły się prace nad adaptacją filmową słuchowiska Pasażerka?
plausible_answers: text: 1960
generative_answer: 1960