Inkwizycja w Polsce

Inkwizycja w Polsce – instytucja kościelna powołana w XIII wieku do zwalczania innowierców zaliczanych przez Kościół za heretyków. Stałe struktury inkwizycji na ziemiach polskich zostały utworzone w pierwszej połowie XIV wieku i w zwalczaniu herezji zawsze pełniły rolę podrzędną w stosunku do trybunałów biskupich, które zajmowały się zwalczaniem heretyków w Polsce już w połowie wieku XIII. Ostateczny kres istnieniu trybunałów inkwizycyjnych przyniosła reformacja i zwycięstwo idei tolerancji religijnej w Polsce w drugiej połowie XVI wieku.
Pod względem geograficznym obszar podlegający jurysdykcji polskich inkwizytorów obejmował ziemie wchodzące w skład metropolii gnieźnieńskiej (w tym Śląsk, a od końca XIV wieku także Litwę) oraz Prusy, nie obejmował natomiast (poza krótkim epizodem w latach 60. XV wieku) Pomorza Zachodniego, które na mocy bulli Bonifacego IX z 1399 podlegało inkwizytorom niemieckiej prowincji Saksonia. Z kolei Ruś Halicka, choć od roku 1340 (z krótką przerwą za panowania Ludwika Węgierskiego) należała do państwa polskiego, aż do połowy XV wieku tworzyła odrębną jednostkę w strukturach terytorialnych papieskiej inkwizycji.

context: Końcowy okres istnienia trybunałów inkwizycyjnych na ziemiach polskich jest najsłabiej zbadany. Nie sporządzono do tej pory krytycznego katalogu papieskich inkwizytorów z XVI stulecia. Nie ulega jednak wątpliwości, że na początku tego wieku władze zakonne nadal regularnie wyznaczały inkwizytorów, a ci pełnili swoje funkcje, np. w 1508 roku krakowski inkwizytor Mikołaj ze Żnina skazał na stos żyda oskarżonego o bluźnierstwo, a rok później Johann Tetzel z konwentu głogowskiego otrzymał nominację na inkwizytora polskiej prowincji. Co więcej, obszar działania polskich inkwizytorów rozszerzył się na Wielkie Księstwo Litewskie, gdzie w 1507 roku działał jako inkwizytor przeor wileński Piotr z Sochaczewa. Mimo to, gdy po 1517 roku w wielu regionach kraju zaczęły się szerzyć idee Marcina Lutra, główny ciężar walki z nimi wzięli na siebie biskupi. Uchwały synodów prowincjonalnych z lat 1527, 1532, 1542 i 1551 wzywały do podjęcia zdecydowanych kroków przeciw herezji, ale powierzały jej zwalczanie wyłącznie inkwizycji biskupiej. W 1539 roku w Krakowie sąd biskupi skazał na spalenie Katarzynę Weiglową za zaprzeczanie dogmatowi o Trójcy Świętej i przyjęcie judaizmu.
qas: question: Jaki inkwizytor skazał na śmierć bluźniercę?
answers: text: Mikołaj ze Żnina
generative_answer: Mikołaj ze Żnina

question: Kim był Piotr z Sochaczewa?
answers: text: przeor wileński
generative_answer: Przeorem wileńskim

question: Czyje tezy stały się popularne w 1517 roku?
answers: text: Marcina Lutra
generative_answer: Marcina Lutra

question: Czy polscy inkwizytorzy działali także na Litwie?
answers: text: obszar działania polskich inkwizytorów rozszerzył się na Wielkie Księstwo Litewskie
generative_answer: tak

question: Za co Weiglowa została skazana na ścięcie?
plausible_answers: text: za zaprzeczanie dogmatowi o Trójcy Świętej i przyjęcie judaizmu
generative_answer: za zaprzeczanie dogmatowi o Trójcy Świętej i przyjęcie judaizmu

context: Rozporządzenia papieskie z lat 1318–1327 miały prawdopodobnie charakter prewencyjny i nie wiązały się ze wzrostem aktywności heretyków na ziemiach polskich. Prześladowania śląskich waldensów przeprowadzone przez sądy biskupie w 1315 roku najprawdopodobniej były skuteczne i nie wymagały wsparcia papieskiej inkwizycji. Przemawia za tym także fakt, że dominikański prowincjał nie spieszył się z mianowaniem nowych inkwizytorów na miejsce Peregryna z Opola i Mikołaja Hospodyńca. Nowy inkwizytor krakowski został mianowany najwcześniej w 1328 roku, a wrocławski w 1330 roku. W latach 30. XIV w. mianowani zostali także inkwizytorzy dla Wielkopolski, która nie była objęta jurysdykcją inkwizytorów mianowanych w 1318 roku, oraz dla państwa zakonu krzyżackiego, gdyż Prusy należały do polskiej prowincji zakonnej dominikanów.
qas: question: Jaka grupa społeczna była prześladowana w Polsce na tle religijnym na początku czternastego wieku?
answers: text: śląskich waldensów
generative_answer: śląscy waldensi

question: Jaki fakt sugeruje, że polskie sądy biskupie nie potrzebowały pomocy papieskiej inkwizycji?
answers: text: dominikański prowincjał nie spieszył się z mianowaniem nowych inkwizytorów na miejsce Peregryna z Opola i Mikołaja Hospodyńca
generative_answer: dominikański prowincjał nie spieszył się z mianowaniem nowych inkwizytorów na miejsce Peregryna z Opola i Mikołaja Hospodyńca

question: Dlaczego w latach trzydziestych czternastego wieku mianowano osobnego inkwizytora dla państwa zakonu krzyżackiego?
answers: text: gdyż Prusy należały do polskiej prowincji zakonnej dominikanów
generative_answer: gdyż Prusy należały do polskiej prowincji zakonnej dominikanów

question: Jaka instytucja odpowiedzialna była za prześladowania śląskich waldensów, które miały miejsce w 1315 roku?
answers: text: sądy biskupie
generative_answer: sądy biskupie

question: W którym roku wyznaczono osobnego inkwizytora działającego na obszarze państwa zakonu krzyżackiego?
plausible_answers: text: 1318
generative_answer: 1318