Josip Broz Tito

Josip Broz Tito (właściwie Josip Broz ps. „Tito”), cyr. Јосип Броз Тито (ur. 7 maja 1892 w Kumrovcu, Austro-Węgry, 25 maja według oficjalnego aktu urodzenia, zm. 4 maja 1980 w Lublanie) – chorwacki przywódca Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii od 1945 aż do swojej śmierci.
Podczas II wojny światowej Tito zorganizował antyfaszystowski ruch oporu znany jako Partyzanci Jugosławii. Później był założycielskim członkiem Kominformu, ale opierając się radzieckim wpływom, stał się jednym z założycieli i promotorów Ruchu Państw Niezaangażowanych. Zmarł 4 maja 1980 roku w Lublanie, pochowany został w Belgradzie.
Najmłodszy sierżant armii austro-węgierskiej. Poważnie ranny i pojmany przez wojska Imperium Rosyjskiego w czasie I wojny światowej, został zesłany do obozu pracy na Uralu. Brał udział w rewolucji październikowej, dołączył do jednostki Czerwonej Gwardii w Omsku. Następnie powrócił do Jugosławii, gdzie przyłączył się do Komunistycznej Partii Jugosławii.
Od 1939 do 1980 sekretarz generalny, a następnie przewodniczący Prezydium Ligi Komunistów Jugosławii. Od 1941 do 1945 roku przywódca partyzantki jugosłowiańskiej. Od 1943 Marszałek Jugosławii, naczelny dowódca armii jugosłowiańskiej. Dzięki bardzo korzystnej reputacji za granicą – zarówno w krajach bloku zachodniego, jak i wschodniego, otrzymał aż 98 zagranicznych orderów, w tym Legię Honorową i Order Łaźni. Obok Jawaharlara Nehru, Gamala Abdel Nasera i Sukarno jeden z przywódców Ruchu Państw Niezaangażowanych.
Tito był głównym architektem drugiej Jugosławii, federacji socjalistycznej istniejącej w okresie od 1943 do 1992 roku (trzy z sześciu republik oderwały się w 1991 roku). Był jednym z założycieli Kominformu, choć wkrótce jako jedyny członek sojuszu sprzeciwił się hegemonii ZSRR. Zwolennik niezależnej drogi do socjalizmu (czasami nieprawidłowo określanej jako narodowy komunizm lub bardziej prawidłowo jako titoizm). Racjonalna polityka niezaangażowania i współpracy z obydwoma blokami okresu zimnej wojny zaowocowała boomem gospodarczym lat 60. i 70. Jego śmierć doprowadziła do wzrostu napięć między republikami Jugosławii, co ostatecznie doprowadziło do rozpadu kraju w 1991 roku.

context: Po zakończeniu operacji „Weiss”, Sztab Naczelny Tity podjął decyzję o ataku partyzantów na Macedonię, Kosowo i południową Serbię. Ranni z bitwy pod Neretvą zostali rozmieszczeni w szpitalach polowych w Ćelebić. Niemcy wyprzedzili Jugosłowian i już w marcu zaplanowali nową akcję antypartyzancką. Ofensywa Niemców ruszyła pod nazwą „Schwarz” (czarny). Na wieść o ruchach wojsk niemieckich Tito zdecydował o przechodzeniu wojsk jugosłowiańskich na obszar Bośni. Naczelny Sztab ruszył w stronę Tjentiśte i Zelengory, Sztab został zaatakowany przez Wehrmacht przy udziale Luftwaffe i artylerii. Tito zadecydował, że wojska skupią się w trójkącie pomiędzy Neretvą a Sutjeską. Do ataku na trójkąt Neretva-Sutjeska ruszyły połączone dywizje kolaborantów (w tym czetników którzy co prawda już 11 maja dostali od rządu na uchodźstwie, instrukcję w której rozkazano aby zerwali oni współpracę z okupantami), Niemców, Bułgarów i Włochów. 15 maja do partyzantów dotarła depesza z ZSRR, w której poinformowano o likwidacji Kominternu, co zostało przeprowadzono oficjalnie „ze względu na radykalną zmianę sytuacji, jaka nastąpiła w czasie drugiej wojny światowej w układzie sił partii komunistycznych w różnych krajach, zwłaszcza walczących z hitleryzmem i faszyzmem”. W praktyce Komintern i jego działacze byli niewygodni w kontaktach ZSRR-Zachód. Tito był zszokowany decyzją o rozwiązaniu Międzynarodówki, lecz nie miał czasu na protesty – w tym samym momencie rozpoczęła się bitwa nad Sutjeską. Do walki przeciwko Jugosłowianom stanęło 127 tysięcy wojsk Osi, wojska Tity liczyły zaledwie 19 700 żołnierzy. Początkowo Tito chciał ewakuować się do centralnej Bośni, jednak zwiady partyzanckie natknęły się tam na silne oddziały niemieckie. Gdy partyzantom odcięta została droga ewakuacji, Tito zdecydował się o koncentracji wojsk w dolinie Sutjeski. Na pomoc partyzantom Brytyjczycy posłali majora Williama Stuarta i kapitana Williama Deakina. Najkrwawsze boje toczyły się od 6 do 8 czerwca. Po przełamaniu ofensywy Tito nakazał głównym oddziałom ewakuację do Sandźaku. Po przejściu na południe siły te miały oczyścić drogę ewakuacji dla rannych i Komitetu Wykonawczego Rady Antyfaszystowskiej. Sam Tito wraz z wiernymi mu oddziałami powędrował na północ. Celem tej operacji było odwrócenie uwagi Niemców, aby ci nie przypuścili szturmu na Sandźak. Tito przejął osobiste dowództwo nad Pierwszą Proletariacką Brygadą Szturmową. Brygada przełamała okrążenie 10 czerwca. W wyniku niemieckiego nalotu ranni zostali – William Deakin i Tito, na miejscu zginął William Stuart. Na skutek ran do organizmu Tity wdarła się gangrena gazowa.
qas: question: Jakie kraje miał zaatakować Sztab Naczelny Tity? 
plausible_answers: text: Macedonię, Kosowo i południową Serbię
generative_answer: Macedonię, Kosowo i południową Serbię

question: Jak Niemcy nazwali swoją ofensywę? 
answers: text: „Schwarz”
generative_answer: „Schwarz”

question: W jakiej miejscowości leczono rannych z bitwy pod Neretvą?
answers: text: w Ćelebić
generative_answer: w Ćelebić

question: Który kraj jako pierwszy ruszył z akacją partyzancką Niemcy czy Jugosławia?
answers: text: Niemcy wyprzedzili Jugosłowian i już w marcu zaplanowali nową akcję antypartyzancką
generative_answer: Niemcy

question: Kto nakazał przechodzić wojskom jugosłowiańskim na obszar Bośni?
answers: text: Tito
generative_answer: Tito