Przylaszczka pospolita

Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis Mill.) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny jaskrowatych. Występuje na terenie niemal całej Europy oraz na Dalekim Wschodzie. W Polsce należy do dość rozpowszechnionych gatunków w żyznych lasach liściastych i tylko lokalnie jest rzadsza lub całkiem jej brak. W wielu krajach jest uprawiana jako roślina ozdobna, w przeszłości była także stosowana jako roślina lecznicza. Dla ochrony dzikich populacji w Polsce przed zrywaniem kwiatów i wykopywaniem roślin przylaszczka objęta była do 2014 roku ochroną gatunkową. Naukowa nazwa pochodzi od kształtu liści kojarzących się z płatami wątroby (łac. hepar – wątroba).

context: Jako efektownie kwitnąca wczesną wiosną roślina, przylaszczka narażona jest na zrywanie kwiatów, wykopywanie i przesadzanie do ogródków. Była także pozyskiwana na potrzeby przemysłu farmaceutycznego. W przeszłości kwiaty przylaszczki były w ogromnych ilościach zrywane i oferowane na wiosennych targach kwiatowych. Ponieważ przyczyniało się to wszystko do zanikania stanowisk, gatunek ten objęty został w Polsce ochroną. W okresie powojennym przylaszczka objęta została zakazem zbioru z Lasów Państwowych na podstawie zarządzenia Ministerstwa Leśnictwa z 16 sierpnia 1946 skierowanego do Dyrekcji Okręgowych Lasów. W wydanym dwa tygodnie później rozporządzeniu zawierającym listę gatunków roślin poddanych prawnej ochronie gatunkowej i w kolejnych aktach prawnych tego typu publikowanych przed 2001 rokiem – przylaszczka nie była wymieniona. W 2001 roku przylaszczka objęta została prawną ochroną częściową, a od roku 2004 ochroną ścisłą. Od roku 2014 nie podlega ochronie. Liczne stanowiska przylaszczki chronione są poza tym w rezerwatach przyrody i parkach narodowych. Siedliska przyrodnicze, jakie zajmuje (buczyny i grądy), stanowią także przedmiot ochrony w obszarach Natura 2000.
qas: question: Czy gatunek stosowano w farmaceutyce?
answers: text: Była także pozyskiwana na potrzeby przemysłu farmaceutycznego
generative_answer: tak

question: Czy gatunek jest aktualnie pod ochroną?
answers: text: Od roku 2014 nie podlega ochronie
generative_answer: nie

question: W jakich środowiskach występuje gatunek?
answers: text: buczyny i grądy
generative_answer: w buczynach i grądach

question: Jaki był status ochrony gatunku w 2001 roku?
answers: text: prawną ochroną częściową
generative_answer: prawna ochrona częściowa

question: Jaki był status ochrony gatunku w 2004 roku?
answers: text: ochroną ścisłą
generative_answer: ochrona ścisła

context: Gatunek znany był w przeszłości pod różnymi nazwami zwyczajowymi. Najstarsze dokumenty piśmienne zawierające jego polską nazwę (XV wiek) określają go mianem „podlasczky” i „podlaszczky”, przy czym nazwa ta w formie „podlaszczki” spotykana jest jeszcze w publikacjach z końca XIX wieku Józefa Rostafińskiego i Jana Karłowicza. Syreniusz na początku XVII wieku użył nazwy „troianek”, która spotykana była też później w wydawnictwach XIX-wiecznych (jako „trojanek”, a w formie nazwy botanicznej jako „trojanek szlachetny”). Podobną dawną nazwą – też odwołującą się do charakterystycznych, trójklapowych liści – jest „trójczak”. Ze względu na kształt liści, zastosowanie i nazwę łacińską roślina znana była także jako „wątrobnica”, „wątrobnik” i „ziele wątrobne”. Ze względu na nierzadkie włączanie gatunku do rodzaju zawilec (Anemone), był on także nazywany mianem „zawilca trojanka” (wiele publikacji z XIX wieku), „zawilca przylaszczki”, a także pod dawną nazwą stosowaną w odniesieniu do zawilca – „wietrznica”, też w formie „wietrznica przylaszczka”. W publikacjach około połowy XIX wieku pojawia się też nazwa „przylaszczka”, w pracy Stanisława Dembosza z 1841 r. na temat flory okolic Krakowa także w przyjętej później powszechnie nazwie jako „przylaszczka pospolita”. W literaturze specjalistycznej w XX wieku i współcześnie właśnie nazwa „przylaszczka pospolita” została powszechnie przyjęta, nie pojawiły się propozycje zmian dostosowujące nazwę zwyczajową do zmieniającego się ujęcia systematycznego gatunku (w nowszych pracach systematycznych dawny rodzaj Hepatica włączany jest jako grupa do rodzaju Anemone).
qas: question: Jak nazywano przylaszczkę pospolitą w dokumentach z XV wieku?
answers: text: „podlasczky” i „podlaszczky”
generative_answer: „podlasczky” i „podlaszczky”

question: W czyich publikacjach wieńczących XIX wiek spotkać można nazwę "podlaszczka"?
answers: text: Józefa Rostafińskiego i Jana Karłowicza
generative_answer: Józefa Rostafińskiego i Jana Karłowicza

question: Kto po raz pierwszy posłużył się nazwą troianek?
answers: text: Syreniusz
generative_answer: Syreniusz

question: Z czego wynika nazwa "trójczak"?
answers: text: trójklapowych liści
generative_answer: trójklapowych liści

question: Do jakiego rodzaju włączony zostaje w formie grupy rodzaj Anemone współcześnie?
plausible_answers: text: Hepatica
generative_answer: Hepatica