Wielki terror (ZSRR)

Wielki terror (również wielka czystka, jeżowszczyzna) – okres w historii ZSRR szczególnego nasilenia terroru policyjnego NKWD w latach 30. XX wieku. W efekcie zaplanowanych i zorganizowanych represji zamordowano miliony niewinnych ludzi, a także prawie wszystkich działaczy partii leninowskiej, wysokich oficerów Armii Czerwonej oraz NKWD. Za jego początek uważane jest zabójstwo Siergieja Kirowa w grudniu 1934, a koniec najczęściej datowany na 1939 r.
Terminu wielki terror użył Robert Conquest jako tytułu fundamentalnej monografii zagadnienia z 1968. Inne powszechnie używane określenie, wielka czystka, spopularyzował Aleksander Weissberg-Cybulski. Okres ten był jedną z wielu fal masowych represji w ZSRR po 1917 roku (1918–1921, 1928–1931, 1934–1935, 1937–1938, 1943–1946, 1948–1953) i wyróżniał się największą brutalnością (85% egzekucji do 1955 roku), ale wypełnienie obozów koncentracyjnych osiągnęło szczyt w 1953 roku.
W oficjalnej historiografii komunistycznej aż do końca lat 80. XX w. określany eufemistycznie jako okres błędów i wypaczeń lub okres kultu jednostki (w znaczeniu kultu Stalina).
Wśród społeczeństwa ZSRR określany jako jeżowszczyzna (usiłowano wiązać okres terroru wyłącznie personalnie z osobą komisarza NKWD Nikołaja Jeżowa, następnie straconego przez Stalina).

context: Następnego dnia Mołotow – przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRR (premier rządu ZSRR) wykonał nieformalne polecenie Stalina. 26 września 1936 szefem NKWD został Nikołaj Jeżow. Posłużyło to jednocześnie usunięciu Rykowa ze stanowiska komisarza ZSRR żeglugi śródlądowej. Na jego miejsce przesunięto Jagodę. Nominacja Jeżowa, dotychczas przewodniczącego Centralnej Komisji Kontroli WKP(b) i – po śmierci Kirowa – jednego z czterech sekretarzy KC WKP(b), charakteropaty uzależnionego w całej swej karierze od Stalina i oddanego mu, była zapowiedzią terroru NKWD w niestosowanej dotąd w ZSRR skali.
qas: question: Kto był premierem ZSRR?
answers: text: Mołotow
generative_answer: Mołotow

question: Czyje zlecenie postanowił wykonać Mołotow?
answers: text: Stalina
generative_answer: Stalina

question: Jaką funkcję pełnił Nikołaj Jeżow od 1936 roku?
answers: text: szefem NKWD
generative_answer: szefa NKWD

question: Kto być uzależniony od Stalina?
answers: text: Kirowa
generative_answer: Kirow

question: Kogo ze stanowiska usunął Rykow?
plausible_answers: text: Nikołaj Jeżow
generative_answer: Nikołaja Jeżowa

context: Sojusznicy Stalina nie przyjęli do wiadomości, że nie zna on pojęcia partnerstwa, a „taktykę salami” uważa za życiową strategię. Stalin był bowiem zdecydowany przełamać wszelkie ograniczenia dla swej władzy w partii i w kraju. Ilustracją ewolucji pozycji Stalina w partii bolszewickiej jest następujące zestawienie: w roku 1929 Stalin nie mógł aresztować i skazać Trockiego, swego najgroźniejszego rywala. Mógł go – zresztą po ostrej walce wewnątrz Politbiura – jedynie deportować za granice ZSRR. Nie mógł nawet zabrać Trockiemu jego osobistego archiwum (Trocki wywiózł je swobodnie na emigrację). W roku 1932 Stalin, choć potężniejszy, został przegłosowany w Biurze Politycznym w sprawie Riutina. Od marca 1937 r. wystarczyło, by podniósł słuchawkę i zadzwonił do NKWD, by dowolny człowiek w ZSRR, z członkami Komitetu Centralnego i Biura Politycznego partii bolszewickiej włącznie, pożegnał się z wolnością i życiem. Metodą tak zasadniczego przekształcenia pozycji Stalina było właśnie rozpętanie „wielkiej czystki” pod pretekstem terrorystycznych spisków organizowanych przez starych bolszewików.
qas: question: Czy alianci Stalina pogodzili się z jego odrzuceniem wizji partnerstwa?
answers: text: Sojusznicy Stalina nie przyjęli do wiadomości, że nie zna on pojęcia partnerstwa
generative_answer: nie

question: Czy Stalin wygrał w głosowaniu w sprawie Riutina?
answers: text: Stalin, choć potężniejszy, został przegłosowany w Biurze Politycznym w sprawie Riutina
generative_answer: nie

question: Od jakiego okresu Stalin zyskał pełny posłuch w Związku Radzieckim?
answers: text: Od marca 1937 r.
generative_answer: Od marca 1937 r.

question: Kto był rywalem Stalina w Związku radzieckim w latach 20 XX wieku?
answers: text: Trockiego
generative_answer: Trocki

question: W którym roku Trocki został aresztowany?
answers: text: 1929
generative_answer: 1929