Górski Karabach (region)

Górski Karabach (azer. Dağlıq Qarabağ; orm. Լեռնային Ղարաբաղ, trl. Lernajin Gharabagh), – region historyczno-geograficzny, położony na obszarze Kaukazu Południowego, częściowo w obrębie Gór Karabaskich. Region jest w większości górzysty i zalesiony.
Górski Karabach to terytorium sporne, uznane na arenie międzynarodowej za część Azerbejdżanu, ale w większości rządzone przez nieuznaną Republikę Arcach (orm. Արցախ, trl. Artsakh) (wcześniej zwaną Republiką Górskiego Karabachu (NKR)), będącej krajem nieuznawanym przez żadne państwo na świecie, od czasu pierwszej wojny o Górski Karabach. Od zakończenia wojny w 1994 przedstawiciele rządów Armenii i Azerbejdżanu prowadzą rozmowy pokojowe z udziałem Grupy Mińskiej OBWE w sprawie spornego statusu regionu.
Rankiem 27 września 2020 wznowiono starcia w nierozwiązanym konflikcie w Górskim Karabachu na Linii Kontaktowej w Górskim Karabachu. Organizacja Narodów Zjednoczonych zdecydowanie potępiła konflikt i wezwała obie strony do złagodzenia napięć i niezwłocznego wznowienia konstruktywnych negocjacji.

context: Okres 1990–1991 to czas zarówno kontynuowania czystek etnicznych, jak i prób dyplomatycznego uregulowania konfliktu. Rząd ZSRR nie odpowiadał na apele władz Armeńskiej SRR o udzielenie pomocy w obliczu czystek etnicznych. Według danych Prokuratury ZSRR w okresie od 1988 do maja 1991 roku z Górskiego Karabachu deportowano 302 tysiące Ormian. W sierpniu 1991 roku azerskie wojska, które przebywały na większości obszaru Górskiego Karabachu od stycznia tego roku rozpoczęły artyleryjski ostrzał Stepanakertu. 2 września 1991 roku Rada Narodowa Górskiego Karabachu uchwaliła Deklarację Niepodległości Republiki Górskiego Karabachu. 26 listopada 1991 roku Rada Najwyższa Azerbejdżańskiej SRR, będącej od 30 sierpnia tego roku niepodległym państwem przyjęła uchwałę o likwidacji Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego. W zorganizowanym 10 grudnia 1991 roku referendum dotyczącym niepodległości Górskiego Karabachu przy frekwencji wynoszącej 82,2% ludność regionu przytłaczającą większością 99,89% głosów opowiedziała się za niepodległością. 6 stycznia 1992 roku górskokarabachski parlament przyjął w oparciu o wyniki referendum deklarację niepodległości, co oznaczało formalne utworzenie Republiki Górskiego Karabachu w granicach dawnego Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego i przylegającego do niego Rejonu Szahumian. W nocy z 25 na 26 lutego 1992 roku ormiańscy żołnierze dokonali na azerskich mieszkańcach wsi Xocalı masakry, z kolei dzień później oficjalnie ją zdobyli. Wydarzenie to było przyczynkiem do wzmożenia działań wojennych, w ramach których do końca 1993 roku zarówno wojska Armenii, jak i wojska górskokarabachskie zdobyły siedem należących do Azerbejdżanu prowincji, co umożliwiło Republice Górskiego Karabachu uzyskanie „korytarzy” łączących ją z Armenią i Iranem. Działania te spowodowały opuszczenie okupowanych terenów przez około 750-800 tysięcy Azerów, a także utratę przez Azerbejdżan ponad 10% terytorium. 9 maja 1994 roku Republika Górskiego Karabachu, Azerbejdżan i Armenia przy mediacji Rosji podpisały porozumienie z Biszkeku, ustanawiające zawieszenie broni w wojnie o Górski Karabach.
qas: question: Ile Omian zostało deportowanych z Górskiego Karabachu?
answers: text: 302 tysiące
generative_answer: 302 tysiące

question: Jaki region został ostrzeliwany w 1991 roku przez azerskie wojska?
answers: text: Stepanakertu
generative_answer: Stepanakertu

question: Kiedy uchwalono Deklarację Niepodległości Republiki Górskiego Karabachu?
answers: text: 2 września 1991
generative_answer: 2 września 1991

question: Ile procent swojego terytorium stracił Azerbejdżan?
answers: text: 10
generative_answer: 10

question: Kiedy zostało podpisane porozumienie z Biszkeku?
answers: text: 9 maja 1994 roku
generative_answer: 9 maja 1994 roku

context: Na przestrzeni lat, jakie upłynęły od podpisania porozumienia z Biszkeku podejmowano wiele międzynarodowych inicjatyw, które miały uregulować armeńsko-azerbejdżański spór o Górski Karabach. Jeszcze w 1992 roku powstała Grupa Mińska, której zadaniem było pełnienie roli mediatora w konflikcie. Jednak na zwołanym przez kontrolującą Grupę Mińską OBWE w 1994 roku szczycie w Budapeszcie nie podjęto żadnych konkretnych decyzji. Te pojawiły się dopiero na zorganizowanym dwa lata później szczycie w Lizbonie i dotyczyły poszanowania integralności terytorialnej stron oraz uzyskania przez Górski Karabach dużej autonomii w obrębie Azerbejdżanu. Zostały jednak odrzucone przez Armenię. W kwietniu 2001 roku prezydent Azerbejdżanu Heydər Əliyev i prezydent Armenii Robert Koczarian rozmawiali z amerykańskim sekretarzem stanu Colinem Powellem o możliwościach rozwiązania konfliktu. Rozważano ewentualność utworzenia z terytorium Górskiego Karabachu i dwóch azerskich prowincji samodzielnego organizmu państwowego zarządzanego przez Armenię i pozostającego pod protektoratem państw wchodzących w skład Grupy Mińskiej. W listopadzie 2007 roku w Madrycie odbyła się konferencja ministerialna OBWE z udziałem ministrów spraw zagranicznych Armenii i Azerbejdżanu, podczas której zostały wypracowane tzw. pryncypia madryckie. Zgodnie z nimi wojska ormiańskie miały zostać wycofane z azerskich prowincji poza Górskim Karabachem w obrębie Republiki Górskiego Karabachu, po czym miano w nich rozmieścić międzynarodowe siły pokojowe i umożliwić powrót do nich ludziom, którzy musieli je opuścić w latach 1992–1993. Następnie, w bliżej nieokreślonym terminie zamierzano określić ostateczny status prawny Górskiego Karabachu (poprzez referendum lub głosowanie powszechne). 2 listopada 2008 roku podczas spotkania w Moskwie prezydenci skonfliktowanych krajów, İlham Əliyev i Serż Sarkisjan wraz z prezydentem Rosji Dmitrijem Miedwiediewem podpisali deklarację dotyczącą konfliktu o Górski Karabach, nieuwzględniającą jednak podjęcia żadnych konkretnych działań. Na początku grudnia 2009 roku w Atenach odbyło się posiedzenie Rady Ministerialnej OBWE z udziałem ministrów spraw zagranicznych krajów współtworzących Grupę Mińską, a także Armenii i Azerbejdżanu. Wydano wtedy pisemne oświadczenie o rozwiązaniu sprawy Górskiego Karabachu przy konieczności przestrzegania trzech zasad prawa międzynarodowego: nieużywania siły, prawa narodu do samostanowienia i poszanowania integralności terytorialnej.
qas: question: Jaką rolę w konflikcie o Górski Karabach miała odgrywać Grupa Mińska?
answers: text: mediatora
generative_answer: mediatora

question: Ile lat po szczycie w Budapeszcie zorganizowano szczyt w Lizbonie?
answers: text: dwa
generative_answer: dwa

question: Jakie postanowienia zapadły na szczycie w Lisbonie?
answers: text: poszanowania integralności terytorialnej stron oraz uzyskania przez Górski Karabach dużej autonomii w obrębie Azerbejdżanu
generative_answer: poszanowania integralności terytorialnej stron oraz uzyskania przez Górski Karabach dużej autonomii w obrębie Azerbejdżanu

question: Jaki kraj odrzucił postanowienia szczytu lizbońskiego?
answers: text: Armenię
generative_answer: Armenia

question: Kto był autorem pryncypiów madryckich?
plausible_answers: text: ministrów spraw zagranicznych Armenii i Azerbejdżanu
generative_answer: ministrów spraw zagranicznych Armenii i Azerbejdżanu