Fortepian

Fortepian (wł. pianoforte, skrót: pf. lub pfte.) – strunowy (chordofon), młoteczkowy, klawiszowy instrument muzyczny, zaliczany do rodziny cytr. Współczesny fortepian ma skalę od A2 (czasami najlepsze koncertowe od F2; instrumenty z początku XIX wieku od C1) do c5 (88 dźwięków/klawiszy). Typowy zakres częstotliwości dźwięków (przy stroju 440 Hz): od A2 = 27,50 Hz do c5 = ok. 4186,01 Hz.
W systemie klasyfikacji instrumentów muzycznych Hornbostela–Sachsa fortepiany klasyfikowane są jako chordofony czyli strunowe (pozycja w katalogu 314.122-4-8).
W fortepianie struny rozpięte na stalowej ramie uderzane są młoteczkami obciągniętymi filcem. Naciśnięcie klawisza powoduje uderzenie młoteczka w strunę, przenosząc jednocześnie dynamikę uderzenia w klawisz. Natychmiast po pobudzeniu struny młoteczek odbija się od niej i w zależności od siły uderzenia, zatrzymuje się wyżej lub niżej. Pozwala to na szybką repetycję (uderzanie kilka razy tego samego dźwięku w szybkim tempie), inaczej niż w pianinie. Po zwolnieniu nacisku na klawisz do struny przyciskany jest tłumik wyciszający jej drgania. W ten dość skomplikowany sposób mechanizm fortepianu realizuje podstawową cechę tego instrumentu odróżniającą go od wcześniejszych instrumentów strunowych klawiszowych, które nie miały możliwości kształtowania dynamiki dźwięku oraz czasu jego trwania.
Podstawowym elementem fortepianu wydającym dźwięk są struny, jednak nazywa się go także instrumentem perkusyjnym[kto?], ze względu na to, że struny są uderzane, a nie szarpane (jak w klawesynie lub szpinecie). Potocznie zdarza się też zaliczanie go do instrumentów „klawiszowych”.

context: Najważniejszy i najczęściej używany jest pedał prawy, zwany także pedałem forte lub skrótowo „pedałem”. Struny większości dźwięków (poza najwyższymi) zaopatrzone są w tłumiki. Kiedy naciskany jest klawisz, tłumik podnosi się ze strun i następuje uderzenie młotka, natomiast kiedy ów klawisz zostanie zwolniony, na struny natychmiast opada tłumik i przerywa trwanie dźwięku. Wciśnięcie prawego pedału podnosi jednocześnie wszystkie tłumiki instrumentu, dźwięk trwa nadal po zwolnieniu klawisza. Ma to kilka zastosowań.
qas: question: Jaka jest skrócona nazwa prawego pedała?
answers: text: „pedałem”
generative_answer: "pedał"

question: Jak inaczej nazywa się prawy pedał w fortepianie?
answers: text: pedałem forte
generative_answer: pedał forte

question: Co posiadają struny oprócz najwyższych dźwięków?
answers: text: tłumiki
generative_answer: tłumiki

question: Co dzieje się, kiedy klawisz zostaje zwolniony?
answers: text: na struny natychmiast opada tłumik i przerywa trwanie dźwięku
generative_answer: na struny natychmiast opada tłumik i przerywa trwanie dźwięku

question: Czy po zwolnieniu klawisza wciskając pedał forte dźwięk jest dalej słyszalny?
answers: text: Wciśnięcie prawego pedału podnosi jednocześnie wszystkie tłumiki instrumentu, dźwięk trwa nadal po zwolnieniu klawisza
generative_answer: tak

context: Ewolucję wczesnego fortepianu w instrument znany dzisiaj zawdzięczamy Ludwigowi van Beethovenowi i londyńskiemu wytwórcy fortepianów Broadwoodowi. Postępująca głuchota Beethovena wymagała coraz głośniejszych instrumentów. Fortepiany Broadwooda, produkowane specjalnie dla Beethovena, stawały się zatem coraz większe i głośniejsze. Ostatecznie producent wyposażył je w trzy struny dla każdego dźwięku, rozpięte na stalowej ramie. Kształt pudła rezonansowego instrumentu także zaczął zbliżać się do dzisiejszego. Stopniowo uległa też powiększeniu rozpiętość skali fortepianu. Tuż przed pierwszą połową XIX wieku osiągnęła 7 oktaw (od A subkontra do a czterokreślnego), później (pod koniec XIX w.) powiększono skalę do 7 i ¼ oktawy (tj. do c pięciokreślnego), przy czym jeszcze długo produkowano pianina o skali 7 oktaw. Rozpiętość 7 i ¼ oktawy jest standardem dla współczesnych fortepianów (88 dźwięków = klawiszy), od fortepianów gabinetowych do koncertowych (obecnie tę skalę mają także pianina, choć i 7-oktawowe bywają wciąż wytwarzane). Niektóre (bardzo nieliczne) fortepiany koncertowe, budowane na specjalne zamówienia, mają skalę 7 i ½ oktawy (od F subkontra do c pięciokreślnego). Fortepianem o największej skali może poszczycić się Bösendorfer; model 290 Imperial ma 97 klawiszy (pełne 8 oktaw) – od C subkontra (16,35 Hz) do c pięciokreślnego (4186 Hz). Większą rozpiętość skali mają jedynie organy (do 10 oktaw – tyle rozróżnia słuch ludzki).
qas: question: Dlaczego Broadwood produkował coraz głośniejsze fortepiany?
answers: text: Postępująca głuchota Beethovena wymagała coraz głośniejszych instrumentów
generative_answer: Postępująca głuchota Beethovena wymagała coraz głośniejszych instrumentów

question: Jaka firma produkuje fortepian o rozpiętości pełnych 8 oktaw?
answers: text: Bösendorfer
generative_answer: Bösendorfer

question: Jakie instrumenty przewyższają rozpiętością fortepian o największej skali?
answers: text: organy
generative_answer: organy

question: Ile klawiszy posiada przeciętny współczesny fortepian?
answers: text: 88
generative_answer: 88

question: Jaką maksymalną ilość herców jest w stanie usłyszeć ludzkie ucho?
plausible_answers: text: 4186
generative_answer: 4186