Rynek we Wrocławiu

Rynek we Wrocławiu (niem. Großer Ring in Breslau) – średniowieczny plac targowy we Wrocławiu, obecnie centralna część strefy pieszej. Jeden z największych rynków staromiejskich Europy, z największymi ratuszami w Polsce.
Rynek wrocławski, według Olgierda Czernera, obejmuje cały teren placu wraz z wszystkimi elementami architektonicznymi znajdującym się na jego obszarze oraz zabudowę otaczającą plac z czterech stron. Ze względu na trudność ustalenia granic poszczególnych posesji w kolejnych okresach historycznych pojęcie rynek wrocławski obejmuje zabudowę obszaru, którego granice stanowią ulice Ofiar Oświęcimskich, Szewska, Igielna i Kiełbaśnicza. Rynek tworzy układ urbanistyczny wraz z przekątniowo przyległym placem Solnym oraz placem wokół kościoła św. Elżbiety. Do Rynku prowadzi 10 ulic – po dwie w każdym narożniku: do południowo-wschodniego narożnika ulica Świdnicka i Oławska, do północno-wschodniego Wita Stwosza i Kuźnicza, do północno-zachodniego Odrzańska i św. Mikołaja, a do narożnika południowo-zachodniego przylega plac Solny z ulicami Ruską i Gepperta. Na pierzei wschodniej dochodzi ulica Kurzy Targ, a na północnej wąska ulica Więzienna. Na pierzei południowej znajduje się Przejście św. Doroty przechodzące w Zaułek Jerzego Grotowskiego (dawna ul. św. Doroty).
Centralną część Rynku zajmuje blok śródrynkowy skręcony o 7° w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara, składający się ze Starego Ratusza, Nowego Ratusza oraz kamienic. W wewnętrznej części tretu znajdują się trzy ulice: Przejście Garncarskie, Przejście Żelaźnicze i ulica Sukiennice oraz Zaułek Jerzego Grotowskiego.
Zgodnie z bazą TERYT nazwą własną wrocławskiego rynku jest „Rynek”.

context: Najstarszymi budynkami w pierzei południowej są kamienica nr 12 oraz kamienica nr 17 i nr 24. Murowana kamienica narożna nr 12 została wzniesiona w XIII wieku w miejsce budynku drewnianego. Dwie pozostałe kamienice zostały wzniesione na planie czworoboku, zwróconym krótszym bokiem do pierzei Rynku. Dom nr 17 datowany jest prawdopodobnie na drugą ćwierć XIII wieku. Był to budynek z jednoprzestrzennym pomieszczeniem wspartym na dwóch późnoromańskich kolumnach i przykrytym sześcioma krzyżowymi sklepieniami. Kamienica nr 24 była wzniesiona z cegły w układzie wendyjskim. Pod koniec XIII wieku wzniesiono również kamienicę nr 21, nr 23 „Pod Zieloną Dynią” oraz nr 26 „Pod Złotym Pucharem”. Pozostałe kamienice wzniesiono w XIV wieku. Jednym z największych budynków była kamienica nr 19. W jego części piwnicznej znajdowały się dwa kamienne, kwadratowe filary podtrzymujące sześć półsklepień krzyżowych, a całe pomieszczenie miało wymiary 13 × 12,4 metra. Równie przestronne były pomieszczenia na parterze. Pod koniec XVI wieku przebudowano fasady dwóch kamienic nr 27 i 28 o szerokości czterech osi okiennych. Nadano im późnorenesansowe, a w części szczytowej manierystyczne formy. Z tego samego okresu pochodził portal umieszczony w kamienicy nr 12 (obecnie przy ulicy Biskupiej 11) mający cechy manieryzmu niderlandzkiego. W okresie baroku kilka kamienic z pierzei południowej poddano przebudowaniu, m.in. fasadę kamienicy nr 20, nadając jej formy barokowe. Śladem po tej przebudowie jest data „1689” umieszczona na zachowanym portalu obok łacińskiej sentencji i dacie pierwszej przebudowy „1542”. Po roku 1737 przebudowana została kamienica nr 18. Jej fasada była najbardziej bogatą i barokową w całym Wrocławiu. W trzeciej ćwierci XIX wieku, w wyniku coraz zamożniejszej części właścicieli kamienic budujących swoje majątki na rozwijającym się przemyśle i handlu, wiele kamienic uległo przebudowie lub znacznym zmianom wyglądu elewacji. W pierzei południowej takim zmianom uległa kamienica nr 14, a w kamienicach nr 16 i 26 zmieniono elewację. W kolejnych latach 1876–1895 wyburzono kamienice nr 15, 24, 25 i 28, a w ich miejsce postawiono nowe budynki, niektóre utrzymane w formach neorenesansowych, np. kamienica nr 24. Na przełomie XIX i XX wieku zaczęto stosować konstrukcje stalowe, co pozwoliło na wznoszenie budynków o cienkich stropach i wielkich otworach okiennych. W tym okresie wyburzeniu uległy kamienice nr 12, 13, 15 (ponownie), 20, 22, 23, 26, 27 i ponownie 28. Niektóre nowe budynki podczas wznoszenia były łączone razem z sąsiednimi dla uzyskania większej przestrzeni handlowej: kamienica 27–28 inne powstały na bazie konstrukcji stalowej (nr 12, 13, 20 i 22). Nowa kamienica nr 22 została wybudowana w formie eklektycznej, kamienicy nr 12 i 25 nadano formy neobarokowe, kamienicy nr 23 akademickiego modernizmu, a kamienicy nr 13 i 20 secesyjne. W 1927 roku wyburzono najwęższą kamienicę w tej części pierzei Rynku – kamienicę nr 21, a w jej miejsce wzniesiono pięciokondygnacyjny modernistyczny budynek z szerokimi czterodzielnymi oknami.
qas: question: W którym roku powstała kamienic numer 12 na Wrocławskim rynku?
answers: text: XIII
generative_answer: XIII

question: Z jakiego materiału postawiono kamienice numer 12 na wrocławskim rynku? 
plausible_answers: text: drewnianego
generative_answer: drewna

question: Jaki numer miała kamienica „Pod Złotym Pucharem”?
answers: text: 26
generative_answer: 26

question: Jaki największy budynek powstał na wrocławskim rynku?
answers: text: kamienica nr 19
generative_answer: kamienica nr 19

question: Kiedy zaczęto stosować stalowe konstrukcje przy budowaniu nowych kamienicy? 
answers: text: Na przełomie XIX i XX wieku
generative_answer: Na przełomie XIX i XX wieku

context: Do najstarszych kamienic w pierzei należą narożne kamienica nr 33 i nr 41 „Pod Złotym Psem”, a ich powstanie datuje się na koniec XIII wieku. Pozostałe kamienice zostały wzniesione w XIV i XV wieku. W okresie renesansu, w 1523 roku, poddano gruntownej przebudowie kamienicę nr 29 „Pod Złotą Koroną”. Budynek, za sprawą prawdopodobnie włoskiego budowniczego Vincenzia da Parmataro zyskał cechy architektury lombardzkiego quattrocenta. Powstał wówczas budynek dwuczłonowy na planie wydłużonego prostokąta z dziedzińcem wewnętrznym. Rynkowe skrzydło narożne miało cztery kondygnacje o dwóch traktach z sienią przelotową pośrodku oraz sześcioosiową fasadę od strony Rynku i trzyosiową fasadę od strony południowej. W 1713 roku gruntowny remont przeprowadzono w najstarszej kamienicy w tej części pierzei Rynku, w kamienicy „Pod Złotym Psem” nadając jej barokowy wygląd z początkowo jedno, a następnie dwukondygnacyjnym wykuszem przykrytym cebulastym daszkiem w osi środkowej. Pod koniec XVIII wieku fasady niektórych kamienic zaczęto dostosowywać do nowego stylu klasycystycznego. Ten proces rozpoczęto od fasad kamienic nr 42 i 58, by w roku 1794 przebudować drugą najstarszą kamienicę w pierzei wschodniej – kamienicę nr 33. Jej projektantem był Carl Gotthard Langhans. Czterokondygnacyjny budynek otrzymał na wysokości parteru charakterystyczne szerokie boniowane pasy, a na kolejnych piętrach węższe. W trzeciej ćwierci XIX wieku wiele kamienic uległo przebudowie lub znacznym zmianom wyglądu elewacji w tym kamienice nr 32, 38 i 40. Fasadom nadano neorenesansowy wygląd; zwłaszcza wykusz zakończony wieżyczką w kamienicy nr 32 wyróżniał się swoją formą. Olgierd Czerner spośród kamienic przechodzących przemianę z tego okresu wyróżnia projekt elewacji kamienicy nr 34. Zaprojektowana w 1866 roku nowa fasada kamienicy nawiązywała do stylu neoromańsko-neogotyckiej, a swoją formą budynek miał nawiązywać do architektury XIII-wiecznej. Kamienica miała mieć trzy kondygnacje z czwartą należącą do strefy szczytowej. Boki szczytu miały nawiązywać do architektury romańsko-gotyckiej w Lombardii. Projekt ten nie został zrealizowany. W latach 1876–1895 wyburzono kamienice nr 31 i 35, a w ich miejsce wzniesiono kamienice o formach neobarokowych. W 1884 roku wykonano nadbudowę na wykuszu kamienicy nr 41. Na przełomie XIX i XX wieku, gdy zaczęto stosować konstrukcje stalowe wyburzono kolejne kamienice nr 29, 30, 31 (ponownie), 32, 34, 36, 37, 39 i 40. W miejsce m.in. kamienic 31 i 32, w 1904 roku wzniesiono największy wówczas dom handlowy we Wrocławiu Dom towarowy Gebrüder Barasch. Na potrzeby nowego domu handlowego „Gersona Fränkla” połączono wówczas posesje 36 i 37, a w miejsce kamienic 39 i 40 wzniesiono jeden dom handlowy „Louis Lewy”. W tym samym okresie kamienicom nr 30 i 34 przebudowano fasady i nadano im formy neobarokowe, a w roku 1896 na fasadę kamienicy nr 33 przeniesiono renesansowy portal dotychczas znajdujący się na dziedzińcu budynku.
qas: question: Jaki numer posiadają kamienice "Pod złotym psem"?
answers: text: nr 33 i nr 41
generative_answer: nr 33 i nr 41

question: W którym roku powstała kamienica "Pod złotą koroną"?
plausible_answers: text: w 1523 roku, poddano gruntownej przebudowie kamienicę nr 29 „Pod Złotą Koroną”
generative_answer: w 1523 roku, poddano gruntownej przebudowie kamienicę nr 29 „Pod Złotą Koroną”

question: W którym roku przebudowano kamienicę "Pod złotym psem" na styl barokowy?
answers: text: 1713
generative_answer: 1713

question: W jakim porządku architektonicznym były kamienice powstałe na miejscu tych o numerze 31 i 35 w końcówce XIX wieku?
answers: text: neobarokowych
generative_answer: Neobarokowe

question: Jak nazywał się największy dom handlowy we Wrocławiu na początku XX wieku?
answers: text: Gebrüder Barasch
generative_answer: Gebrüder Barasch