Kreta

Kreta (gr. Κρήτη, od słowa krateia – silna, łac. Creta, tur. Kirid, wen. Candia) – grecka wyspa położona na Morzu Śródziemnym. Jest ona największą grecką wyspą i piątą co do wielkości wyspą śródziemnomorską. Linia brzegowa ma długość ok. 1040 km. Największym miastem jest Heraklion (Iraklion). Na Krecie odkryto jedne z najstarszych, mające 5,7 mln lat ślady przodków człowieka.
Krajobraz wyspy tworzą skaliste wybrzeża przeplatające się z szerokimi, jasnymi plażami.
Klimat ma cechy umiarkowane, jak i subtropikalne. Średnia roczna opadów wynosi 640 mm. Lato jest gorące i suche, w zimie jest chłodniej. W rejonach górskich opady są dużo wyższe niż w reszcie wyspy, szczyty często pokrywa śnieg (od listopada do maja).
Roślinność jest skąpa, bujniej rozwija się w wilgotniejszych rejonach.
Kreta stanowi jeden z regionów administracyjnych Grecji, w ramach którego można wyróżnić 4 jednostki regionalne: Chania, Retimno, Heraklion i Lasiti. Transport samolotowy zapewniają dwa duże lotniska, port lotniczy Heraklion im. Nikosa Kazandakisa w Heraklionie i Daskalogiannis w Chanii. Największe miasta to: Heraklion (Iraklion), Chania, Retimno, Jerapetra, Ajos Nikolaos oraz Sitia.

context: W okresie 3100-2100 p.n.e. nazywanym okresem przedpałacowym lub wczesnominojskim pojawiają się ślady wytwarzania narzędzi z brązu i użycia koła garncarskiego. Niektóre budowle z tego okresu posiadają już dwie kondygnacje. W grobach znajdowana jest złota biżuteria. W latach 3000–1500 p.n.e. na wyspie rozwija się kultura minojska. Powstają pałace w Knossos, Fajstos i innych miejscowościach oraz rozwija się handel obejmujący wschodnią część Morza Śródziemnego po Sycylię i Wyspy Liparyjskie. Około roku 1450 p.n.e. Knossos zajmują Mykeńczycy. Wszystkie pałace zostają ostatecznie zniszczone pod koniec XIV w. p.n.e., prawdopodobnie przez Dorów, którzy w okresie klasycznym zamieszkiwali większość wyspy. W Iliadzie Kreta jest opisywana jako posiadająca 100 miast.
qas: question: Z jakiego metalu wykonywana była biżuteria odkryta w grobowcach?
answers: text: złota
generative_answer: ze złota

question: Jaka cywilizacja epoki brązu rozpowszechniała się w okresie od 3000 do 1500 roku p.n.e.?
answers: text: kultura minojska
generative_answer: kultura minojska

question: Gdzie nasilił się handel w okresie od 3000 do 1500 roku p.n.e.?
answers: text: wschodnią część Morza Śródziemnego po Sycylię i Wyspy Liparyjskie
generative_answer: we wschodniej części Morza Śródziemnego po Sycylię i Wyspy Liparyjskie

question: Jaka społeczność przejęła Knossos około 1450 roku p.n.e.?
answers: text: Mykeńczycy
generative_answer: Mykeńczycy

question: Kiedy zrujnowano wszystkie pałace?
answers: text: pod koniec XIV w. p.n.e.
generative_answer: pod koniec XIV w. p.n.e.

context: W latach 824–961 znajdowała się pod panowaniem arabskim. W 1204 zdobyli ją Wenecjanie, którzy rządzili wyspą do podboju osmańskiego w 1669 roku. W 1770 doszło do powstania Greków i ogłoszenia niepodległości. W 1771 Turcy odzyskali kontrolę nad wyspą. W latach 1820–1844 wyspa należała do Egiptu. Turcy krwawo stłumili powstanie kreteńskie (1866–1869). Po kolejnym powstaniu z lat 1895–1897, Kreta stała się w 1898 autonomiczną republiką pod protektoratem Imperium Osmańskiego. 6 października 1908 Republika Krety ogłosiła niepodległość, nieuznaną międzynarodowo. 30 maja 1913 została włączona do Grecji. W roku 1941 w czasie II wojny światowej wyspa była sceną zażartej bitwy pomiędzy niemieckimi strzelcami spadochronowymi a broniącymi jej oddziałami alianckimi. Pod koniec wojny Niemcy wycofali się z Krety.
qas: question: Ile dni trwało powstanie kreteńskie z 1866 roku?
plausible_answers: text: Turcy krwawo stłumili powstanie kreteńskie (1866–1869)
generative_answer: Turcy krwawo stłumili powstanie kreteńskie (1866–1869)

question: Jakie wydarzenie położyło kres panowaniu Wenecjan na Krecie?
answers: text: podboju osmańskiego
generative_answer: podbój osmański

question: Jaki ustrój przyjęła Kreta w 1898 roku?
answers: text: republiką
generative_answer: republikę

question: W którym roku w październiku wyspa ogłosiła niepodległość?
answers: text: 1908
generative_answer: 1908

question: Jakie strony brały udział w starciu na wyspie podczas II wojny światowej?
answers: text: niemieckimi strzelcami spadochronowymi a broniącymi jej oddziałami alianckimi
generative_answer: Niemcy oraz Alianci