Valide Sultan

Valide Sultan (osm. والده سلطان) – tytuł noszony przez „prawną matkę” panującego sułtana w imperium osmańskim. Tytuł ten został po raz pierwszy użyty w XVI wieku w odniesieniu do sułtanki Ayşe Hafsy, małżonki Selima I Groźnego i matki Sulejmana Wspaniałego, zastępując dotychczasowy tytuł mehd-i ülya („kolebka najwyższego”). Tytuł był zwykle noszony przez żyjącą matkę panującego sułtana. Matkom, które zmarły przed wstąpieniem ich syna na tron, nigdy nie udzielano tytułu valide sultan. W szczególnych przypadkach tytuł valide sultan uzyskiwały babki, macochy lub nawet siostry panującego.

context: Valide sultan było przypuszczalnie najważniejszym po sułtanie stanowiskiem w Imperium Osmańskim. Jako matka sułtana, zgodnie z islamską tradycją („Prawo matki jest prawem Boga”), valide sultan mogła mieć znaczny wpływ na sprawy państwowe. Miała dużą władzę na dworze, swoje własne komnaty, zawsze sąsiadujące z komnatami syna i personel administracyjny. Valide sultan miała również dostęp do poważnych środków ekonomicznych i często finansowała duże projekty architektoniczne. Szczególnie w XVII wieku, okresie znanym jako Sułtanat kobiet, kiedy sułtanami byli niekompetentni mężczyźni lub wręcz dzieci, rola kolejnych valide sultan poważnie wzrosła.
qas: question: Jak brzmi jedno z sułtańskich haseł?
answers: text: Prawo matki jest prawem Boga
generative_answer: Prawo matki jest prawem Boga

question: Czy matka sułtana mogła wpływać na sprawy państwowe?
answers: text: valide sultan mogła mieć znaczny wpływ na sprawy państwowe
generative_answer: tak

question: Kiedy panował Sułtanat kobiet?
answers: text: w XVII wieku
generative_answer: w XVII wieku

question: Kto finansował projekty nowych budynków w Imperium Osmańskim?
answers: text: Valide sultan
generative_answer: Valide sultan

question: Czy kobiety mogły sprawować władzę w Imperium Osmańskim?
plausible_answers: text: rola kolejnych valide sultan poważnie wzrosła
generative_answer: tak

context: W tradycji europejskiej osmański władca był znany jako „sułtan”, ale sami Osmanowie dla jego określenia używali tytułu padişah (cesarz) lub hünkar. Oficjalny tytuł cesarza zawierał słowa „sultan” oraz „chan”, np.: Sułtan Sulejman Chan. Do dzieci sułtana zwracano się oficjalnie, tytułując je „sultan”, przy czym w przypadku cesarskich książąt (Şehzade) umieszczano tytuł przed imieniem, a w przypadku cesarskich księżniczek po imieniu, na przykład Şehzade Sultan Mehmed i Mihrimah Sultan, syn i córka Sulejmana Wspaniałego. Tak jak cesarskie księżniczki, również matka i główne małżonki nosiły ten tytuł po swoim imieniu, np.: Ayşe Hafsa Sultan, matka Sulejmana i pierwsza valide sultan i Hürrem Sultan, główna żona Sulejmana i pierwsza haseki sultan. Ewolucja używania tego tytułu odzwierciedlała zmiany we władzy wśród kobiet z rodziny sułtańskiej, szczególnie w okresie tzw. sułtanatu kobiet, kiedy pozycja głównej żony uległa osłabieniu na przestrzeni XVII wieku. Główna żona straciła tytuł „sultan”, zastąpiony przez „kadinefendi”. Odtąd tylko matka panującego sułtana była jedyną osobą nie mającą w żyłach cesarskiej krwi, noszącą tytuł „sultan”.
qas: question: Jakimi tytułami nazywany był władca osmański przez swoich podwładnych?
answers: text: padişah (cesarz) lub hünkar
generative_answer: padişah (cesarz) lub hünkar

question: Jakie wyrazy wchodziły w skład formalnego tytułu cesarza?
answers: text: „sultan” oraz „chan”
generative_answer: „sultan” oraz „chan”

question: Jak wyraz „sultan” wkomponowywany był w nazwiska potomstwa sułtana?
answers: text: w przypadku cesarskich książąt (Şehzade) umieszczano tytuł przed imieniem, a w przypadku cesarskich księżniczek po imieniu
generative_answer: w przypadku cesarskich książąt (Şehzade) umieszczano tytuł przed imieniem, a w przypadku cesarskich księżniczek po imieniu

question: Jakim zmianom uległa tytulatura głównej żony, kiedy jej pozycja została osłabiona?
answers: text: Główna żona straciła tytuł „sultan”, zastąpiony przez „kadinefendi”
generative_answer: Główna żona straciła tytuł „sultan”, zastąpiony przez „kadinefendi”

question: Kto był jedyną niespokrewnioną z cesarzem osobą, posiadającą tytuł „sultan”, przed XVII wiekiem?
plausible_answers: text: matka panującego sułtana
generative_answer: matka panującego sułtana