Niecierpek gruczołowaty

Niecierpek gruczołowaty, n. himalajski, n. Roylego (Impatiens glandulifera) – gatunek roślin należący do rodziny niecierpkowatych. Występuje naturalnie w zachodniej części Himalajów. Introdukowany został do innych krajów Azji, do Europy i Ameryki Północnej, gdzie stał się uciążliwym gatunkiem inwazyjnym, także w Polsce. Rosnąc masowo, zwłaszcza na terenach aluwialnych w dolinach rzek, przyczynia się do ograniczenia ich różnorodności biologicznej. Rozpowszechniony został i wciąż uprawiany jest jako roślina ozdobna i miododajna. Jest najwyższą w Europie rośliną jednoroczną.

context: Owocowanie rozpoczyna się od połowy lipca. Dojrzałe owoce pękają przy dotknięciu gwałtownie wyrzucając nasiona na odległość do 3–5 m, rzadko nawet do 7 m (w zależności od wysokości rośliny i siły wiatru). W miejscach, gdzie gatunek rośnie masowo na 1 m2 może znaleźć się ok. 32 tysięcy nasion. Diaspory, którymi mogą być zarówno same nasiona, jak i owoce oraz fragmenty roślin z owocami, rozprzestrzeniane są na większe odległości przez wodę i przenoszone są przez ludzi wraz z glebą. Prawdopodobnie nasiona transportowane są także przez mrówki (myrmekochoria) i drobne gryzonie. Gatunek rozprzestrzenia się średnio na odległość do 5 km w ciągu roku.
qas: question: Kiedy niecierpek gruczołowaty owocuje? 
answers: text: od połowy lipca
generative_answer: od połowy lipca

question: Na jaką odległość zwykle roślina wyrzuca nasiona? 
answers: text: do 3–5 m
generative_answer: do 3–5 m

question: Czy mrówki mogą przenosić nasiona niecierpka gruczołowatego?
answers: text: Prawdopodobnie nasiona transportowane są także przez mrówki
generative_answer: tak

question: Na jakiej odległości rozprzestrzenia się roślina w przeciągu roku?
answers: text: do 5 km
generative_answer: do 5 km

question: Czy nasiona tej rośliny mogą być diasporami? 
answers: text: Diaspory, którymi mogą być zarówno same nasiona
generative_answer: tak

context: Nasiona nie tworzą trwałego banku nasion – zachowują zdolność kiełkowania tylko przez rok, maksymalnie 18 miesięcy (w drugim roku żywotność zachowuje mniej niż 5% nasion). Kiełkować mogą także nasiona morfologicznie niedojrzałe. O ile krótkotrwałe podtopienia nasiona znoszą dobrze i woda przyczynia się do ich rozprzestrzenienia, o tyle podtopienie trwające ponad tydzień znacząco ogranicza zdolność nasion do kiełkowania. W celu przerwania fazy spoczynku nasion konieczna jest ich stratyfikacja – schłodzenie do 4º C przez co najmniej 45 dni (bez przechłodzenia kiełkuje tylko 3% nasion). Nasiona cechują się wysoką zdolnością kiełkowania – kiełkuje do 80% nasion, a w warunkach laboratoryjnych blisko 100%. Kiełkowanie jest epigeiczne i następuje w lutym–kwietniu (wcześniej na obszarach o łagodniejszym, oceanicznym klimacie, później w klimacie bardziej kontynentalnym). Po 12–18 dniach rozwija się pierwszy korzeń boczny i znacząco wydłuża się hipokotyl (osiąga co najmniej 3 cm długości). Po czterech tygodniach od rozpoczęcia kiełkowania łupina nasienna jest odrzucana i rozwijają się liścienie. Osadzone są one na nagich ogonkach długości 0,3–1 cm, a ich naga i kolista blaszka o nieco zbiegającej nasadzie i wciętym wierzchołku osiąga od 1,5 do 2,5 cm długości. Epikotyl osiąga od 0,5 do kilku cm długości. Siewki pojawiają się masowo w kwietniu i szybko rosną. Kiełkowanie opisywane jest jako zsynchronizowane, dzięki czemu młode rośliny tworzą gęste, jednogatunkowe płaty ograniczając możliwość wzrostu roślinom konkurencyjnym. Pierwszy okółek liści właściwych składa się zazwyczaj z czterech liści, następny z trzech i dopiero z kolejnych węzłów wyrastają pary liści. Od skiełkowania do rozpoczęcia kwitnienia mija około 13 tygodni, wcześniej, po 10 tygodniach rośliny osiągają ok. 1,3 m wysokości (maksymalne tempo wzrostu sięga do 3 cm dziennie). W międzyczasie następuje znaczna śmiertelność młodych roślin (największa w maju i czerwcu), z początkowych zagęszczeń sięgających 350 siewek na 1 m2 w fazie roślin dorosłych zagęszczenie spada zwykle do 20–70 roślin na 1 m2 (maksymalnie sięgając ok. 170 osobników na 1 m2). W naturalnym zasięgu, prawdopodobnie z powodu większej presji naturalnych wrogów, zagęszczenie roślin zwykle jest mniejsze i nie przekracza 30 na 1 m2. Największa zawartość biomasy nadziemnej tych roślin następuje w sierpniu i osiąga 10,5 Mg ha-1, a całej biomasy – 11,5 Mg ha-1 (rośliny te mają mały stosunek masy korzeni do pędów nadziemnych wynoszący 0,087).
qas: question: Jak długo są w stanie kiełkować ich nasiona?
answers: text: przez rok, maksymalnie 18 miesięcy
generative_answer: przez rok, maksymalnie 18 miesięcy

question: Co pozwala na przerwanie fazy spoczynku nasion niecierpka gruczołowatego?
answers: text: schłodzenie do 4º C przez co najmniej 45 dni
generative_answer: schłodzenie do 4º C przez co najmniej 45 dni

question: Kiedy zaczynają rozwijać się liście niecierpka?
answers: text: Po czterech tygodniach od rozpoczęcia kiełkowania
generative_answer: Po czterech tygodniach od rozpoczęcia kiełkowania

question: W jaki sposób młode niecierpki utrudniają wzrost rywalizującym z nimi roślinom?
answers: text: tworzą gęste, jednogatunkowe płaty
generative_answer: tworzą gęste, jednogatunkowe płaty

question: Dlaczego zawartość ich biomasy nadziemnej wynosi tylko 10,5 Mg ha-1?
plausible_answers: text: mają mały stosunek masy korzeni do pędów nadziemnych
generative_answer: mają mały stosunek masy korzeni do pędów nadziemnych