Nikon (patriarcha Moskwy)

Nikon, imię świeckie Nikita Minow, rzadziej: Minin (ur. 7 maja 1605 w Wieldiemianowie, zm. 17 sierpnia 1681 w Troickiej Słobodzie koło Jarosławia) – patriarcha Moskwy i całej Rusi w latach 1652–1666.
Pochodził z rodziny chłopskiej spod Niżnego Nowogrodu. Podstawowe wykształcenie zdobył w Makariewskim Monasterze Trójcy Świętej, gdzie we wczesnej młodości został posłusznikiem. Pod naciskiem rodziny zrezygnował jednak ze ślubów zakonnych i ożenił się, po czym przyjął święcenia kapłańskie. W 1639, po śmierci trójki dzieci, wstąpił do skitu Trójcy Świętej na Wyspie Anzerskiej. Z klasztoru tego wyjechał po kilku latach po konflikcie z jego przełożonym, Eleazarem. Został wówczas przyjęty do wspólnoty Kożejezierskiego Monasteru Objawienia Pańskiego i w 1642 objął w nim funkcję przełożonego. W czasie kilkukrotnych wyjazdów do Moskwy w celu przeprowadzania kwesty na potrzeby klasztoru został zauważony przez cara Aleksego I, który umożliwił mu objęcie funkcji przełożonego Monasteru Nowospasskiego w Moskwie. W 1649 Nikon został metropolitą nowogrodzkim, zaś w 1652 objął urząd patriarchy moskiewskiego i całej Rusi.
W pierwszych latach sprawowania urzędu Nikon posiadał pełne zaufanie cara, co umożliwiło mu przeprowadzenie reformy liturgicznej w Kościele. Jej celem było usunięcie z ksiąg cerkiewnych błędów i naleciałości powstałych w toku wielowiekowego przepisywania ksiąg. Wprowadzone przez patriarchę zmiany obrządku, przywracające w Cerkwi Rosyjskiej pierwotne obyczaje liturgiczne, oparte były na księgach greckich. Spotkały się one z protestem części duchowieństwa i wiernych Kościoła, co po odsunięciu Nikona od godności doprowadziło do rozłamu.
Nikon był również czynnie zaangażowany w bieżącą politykę państwa: częściowo z jego inicjatywy Rosja prowadziła wojnę z Rzecząpospolitą, następnie ze Szwecją. Celem aktywności patriarchy na tym polu była budowa prawosławnego imperium, w którym wiodącą rolę miał odgrywać Kościół oraz działający w porozumieniu z nim car.
Po sześciu latach sprawowania przez Nikona urzędu jego relacje z Aleksym I uległy znacznemu pogorszeniu. Nikon usunął się wówczas z życia publicznego i zamieszkał w ufundowanym przez siebie monasterze Nowy Jeruzalem. W 1666 został formalnie pozbawiony godności patriarszej i biskupiej i skazany na zesłanie do Monasteru Terapontowskiego, następnie do Monasteru Cyrylo-Biełozierskiego. Po śmierci Aleksego I jego następca Fiodor III Romanow umożliwił Nikonowi powrót do Moskwy i planował ponowne obsadzenie go na tronie patriarszym Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Schorowany duchowny zmarł jednak w drodze.

context: 15 kwietnia 1652, gdy Nikon zajmował się sprawą relikwii Filipa II i był poza Moskwą, zmarł patriarcha Józef. Na nowego patriarchę został obrany Nikon. O jego wyborze przesądziły wcześniejsze związki z grupą wspierającą reformę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego oraz poparcie dla niej ze strony cara Aleksego I. Według S. Sołowiewa car osobiście zdecydował o wyborze Nikona, którego uważał za swojego zwolennika i przyjaciela. Istnieje pogląd, jakoby Nikon został wybrany na urząd patriarchy drogą losowania, i to w momencie, gdy pierwotnie wybrany kandydat odmówił przyjęcia godności. N. Kaptieriew uważał natomiast, że decydującą rolę w procesie elekcyjnym odegrali zwolennicy reform, którzy z poparciem cara zaproponowali objęcie urzędu Stiefanowi Wonifatiewowi. Ten jednak odmówił przyjęcia godności i sam wskazał na Nikona jako najodpowiedniejszego kandydata. Pogląd Kaptieriewa jest obecnie najbardziej rozpowszechniony w historiografii rosyjskiej.
qas: question: Kiedy nastąpił zgon patriarchy Józefa?
answers: text: 15 kwietnia 1652
generative_answer: 15 kwietnia 1652

question: Kto został następcą patriarchy Józefa?
answers: text: Nikon
generative_answer: Nikon

question: Co wpłynęło na wybór Nikona na nowego patriarchę?
answers: text: związki z grupą wspierającą reformę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego oraz poparcie dla niej ze strony cara Aleksego I
generative_answer: związki z grupą wspierającą reformę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego oraz poparcie dla niej ze strony cara Aleksego I

question: Czy Sołowiew uważa, że Nikona i cara łączyły dobre relacje interpersonalne?
answers: text: car osobiście zdecydował o wyborze Nikona, którego uważał za swojego zwolennika i przyjaciela
generative_answer: tak

question: Kto miał odegrać kluczową rolę w wyborze Nikona na patriarchę według Kaptieriewa?
answers: text: zwolennicy reform
generative_answer: zwolennicy reform

context: Podobnie różne poglądy postać Nikona wywoływała wśród prawosławnych duchownych. Zdaniem metropolity moskiewskiego Makarego (Bułgakowa), autora prac poświęconych dziejom Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, Nikon dążył do zdominowania władzy świeckiej w Rosji przez władzę duchowną. Polski biskup prawosławny i teolog Jeremiasz (Anchimiuk) ocenił pozytywnie reformy Nikona, zaliczając je do „zdrowego nurtu cerkiewnego”, chociaż przyznawał, iż posługiwał się on typowymi dla swojej epoki brutalnymi metodami. Z kolei działający na przełomie XIX i XX wieku metropolita Antoni (Chrapowicki) wyrażał pogląd, iż patriarcha Nikon jeszcze za życia dokonywał uzdrowień i zostanie w swoim czasie kanonizowany. Jego zdaniem Nikon był najwybitniejszą postacią w całej historii Rosji.
qas: question: Kto był autorem dziejów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego?
answers: text: Makarego
generative_answer: Makary

question: Jakimi metodami posługiwał się Nikon w swoich reformach?
answers: text: brutalnymi
generative_answer: Brutalnymi

question: Dlaczego Antoni Chrapowicki miałby być, zdaniem Nikona, kanonizowany?
plausible_answers: text: dokonywał uzdrowień
generative_answer: dokonywał uzdrowień

question: Kto, zdaniem Chrapowickiego, był najwybitniejszą osobą w dziejach Rosji?
answers: text: Nikon
generative_answer: Nikon

question: W którym wieku Nikon dokonywał uzdrowień?
plausible_answers: text: na przełomie XIX i XX wieku
generative_answer: na przełomie XIX i XX wieku