Męczennicy wileńscy

Męczennicy wileńscy, święci Antoni, Jan i Eustachy (przed przyjęciem chrztu odpowiednio Kruglec, Nieżyło i Kumiec) – trzej dworzanie wielkiego księcia litewskiego Olgierda, skazani na śmierć i straceni w 1347 r. z powodu wyznawania prawosławia, w 1374 r. kanonizowani.
Według powstałego w Konstantynopolu na okoliczność kanonizacji opisu męczeństwa Antoni, Jan i Eustachy przyjęli chrzest z rąk Nestora, spowiednika Anny, pierwszej żony Olgierda, wyznawczyni prawosławia. Publicznie odmówili respektowania pogańskich zwyczajów panujących na litewskim dworze, przez to zostali wtrąceni do więzienia, a po kilkukrotnej odmowie odejścia od chrześcijaństwa – straceni przez powieszenie.
Historycznie ośrodkiem kultu męczenników wileńskich była cerkiew Trójcy Świętej w Wilnie i powstały przy niej monaster, które według prawosławnej tradycji (kwestionowanej przez historyka Dariusa Baronasa) założono na miejscu egzekucji męczenników. Po przejęciu klasztoru przez unitów głównym centrum kultu Antoniego, Jana i Eustachego stał się Monaster Ducha Świętego w Wilnie. Tam też przechowywane są ich relikwie.
Kult męczenników jest szczególnie żywy wśród prawosławnych mieszkańców Litwy (którzy uważają ich za swoich świętych patronów) i Białorusi. Jest także obecny w Polskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym.

context: W latach 20. XX wieku Kazimierz Chodynicki w pracy Geneza i rozwój legendy o trzech męczennikach wileńskich napisał, iż historia męczenników nie może być uznana za zapis autentycznych wydarzeń. Argumentował on, że o Antonim, Janie i Eustachym nie wspominają źródła z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego, takie jak Kronika Bychowca lub Kronika Stryjkowskiego, ani latopisy z krajów ościennych. Wzmianki o męczeństwie zawarte w XV-wiecznych latopisach z obszaru Rusi Moskiewskiej uważał natomiast za niewiarygodne i mające na celu podsycanie nienawiści do Jagiellonów i Polski. W jego ocenie pojawienie się wiadomości o męczennikach wileńskich w źródłach XVII-wiecznych (unickich i łacińskich) jest dowodem na wykreowanie ich kultu w późniejszym czasie. Chodynicki odrzucił również możliwość kanonizacji męczenników jeszcze w XIV w. z inicjatywy metropolity kijowskiego Aleksego, argumentując, że świętymi uczynił ich dopiero sobór w Moskwie w 1547 r., a zatem cały kult byłby z gruntu obcy lokalnej tradycji prawosławia w Wielkim Księstwie Litewskim. Uznanie, iż to Aleksy miałby kanonizować męczenników wileńskich jest obecnie zgodnie odrzucane przez wszystkich autorów, niezależnie od ich oceny historyczności tych postaci. Wskazuje się, że obecna w starszej historiografii data kanonizacji – 1364 r. – wynika z błędnego odczytania południowosłowiańskiej redakcji żywota Antoniego, Jana i Eustachego.
qas: question: Co stwierdził Chodynicki w swojej pracy?
answers: text: iż historia męczenników nie może być uznana za zapis autentycznych wydarzeń
generative_answer: iż historia męczenników nie może być uznana za zapis autentycznych wydarzeń

question: Co podał jako dowód na to, że historia męczenników nie została uprzednio przekazana poprawnie?
answers: text: o Antonim, Janie i Eustachym nie wspominają źródła z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego, takie jak Kronika Bychowca lub Kronika Stryjkowskiego, ani latopisy z krajów ościennych
generative_answer: o Antonim, Janie i Eustachym nie wspominają źródła z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego, takie jak Kronika Bychowca lub Kronika Stryjkowskiego, ani latopisy z krajów ościennych

question: Co świadczy o późniejszej kreacji męczenników, niż twierdzono, według Chodynickiego?
answers: text: pojawienie się wiadomości o męczennikach wileńskich w źródłach XVII-wiecznych (unickich i łacińskich)
generative_answer: pojawienie się wiadomości o męczennikach wileńskich w źródłach XVII-wiecznych (unickich i łacińskich)

question: Czy według autora Genezy męczennicy mogli być kanonizowani?
plausible_answers: text: Chodynicki odrzucił również możliwość kanonizacji męczenników
generative_answer: nie

question: Jaką datę kanonizacji uznawało się niegdyś za wiarygodną, lecz była konsekwencją niepoprawnego odczytania żywota Antoniego, Jana i Eustachego?
answers: text: 1364
generative_answer: 1364

context: Kult męczenników wileńskich zaczął rozwijać się samorzutnie na obszarach metropolii kijowskiej. W 1374 r. zostali oni kanonizowani przez patriarchę Konstantynopola Filoteusza, z zezwoleniem na kult lokalny. Wtedy też cząstki relikwii męczenników przewieziono do Konstantynopola i umieszczono w katedrze Mądrości Bożej (Hagia Sophia). Według Piotra Chomika między r. 1390 a 1394 napisano na ich cześć nabożeństwo i słowo pochwalne, którego autorem był Michał Balsamonos. Z kolei opis męczeństwa Jana, Antoniego i Eustachego powstał bezpośrednio przed kanonizacją. Jego anonimowy autor (podpisujący się tylko imieniem Dymitr) twierdził, że poznał opisywane wydarzenia od ludzi, którzy podróżowali na Litwę.
qas: question: Kto doprowadził do ogłoszenia świętymi męczenników wileńskich?
answers: text: Filoteusza
generative_answer: Filoteusz

question: W której świątyni umieszczono relikwie świętych męczenników wileńskich w XIV wieku?
answers: text: katedrze Mądrości Bożej
generative_answer: W Katedrze Mądrości Bożej

question: Kto dokonał spisania świadectwa śmierci Św. Jana?
answers: text: Dymitr
generative_answer: Dymitr

question: W którym wieku powstało nabożeństwo pochwalne na cześć męczenników wileńskich autorstwa Balasamonosa?
answers: text: 1390 a 1394
generative_answer: Czternastym

question: Kim byli ludzie, którzy przekazali Dymitrowi opisy świętych?
plausible_answers: text: którzy podróżowali na Litwę
generative_answer: którzy podróżowali na Litwę