Rudy żelaza

Rudy żelaza – rudy, w których głównym surowcem mineralnym są minerały żelaza, podstawowy surowiec w hutnictwie żelaza.
Rudy żelaza są zróżnicowane genetycznie, wyróżnia się wśród nich złoża rud metamorficznych, osadowych, wietrzeniowych, magmowych, skarnowych i hydrotermalnych. Rudy żelaza zaczęto wydobywać celem uzyskania z nich metalu co najmniej 1,2 tys. lat p.n.e., przypuszczalnie w Azji Mniejszej. Aż do XVIII w. eksploatowano głównie złoża osadowe i wietrzeniowe, w których głównym minerałem rudnym był goethyt, pozyskiwano także złoża syderytowe różnej genezy. Od XIX w. upowszechniło się wydobycie rud ze złóż metamorficznych, hematytowo-magnetytowych i od XX w. są one głównym źródłem żelaza pozyskiwanego z rud. W wydobyciu stosuje się zarówno metody odkrywkowe, jak i podziemne, przy czym od drugiej połowy XX w. dominują kopalnie odkrywkowe. W 2018 r. wydobycie rud żelaza wyniosło 2,5 mld ton, a największymi producentami były: Australia (900 mln ton), Brazylia (490 mln ton), Chiny (340 mln ton) i Indie (200 mln ton). Światowe zasoby rud szacowano na ponad 800 mld ton. Rudy żelaza wydobywa się prawie wyłącznie w celu pozyskania z nich żelaza, niewielkie zastosowanie znajdowały niektóre rodzaje rud w budownictwie, przemyśle chemicznym i przy oczyszczaniu gazów przemysłowych.

context: Ustalenie, kiedy ludzie nauczyli się wytapiać żelazo z rudy jest trudne i budzi spory naukowe, gdyż najstarsze wyroby żelazne pochodzące z epoki brązu są bardzo nieliczne i mogły być wykonane z żelaza wytopionego z rud lub z żelaza meteorytowego. Do początków XXI w. sądzono, że genezę żelaza w artefaktach da się określić dzięki pomiarowi zawartości w nim niklu. Bogate w nikiel traktowano jako meteorytowe, a ubogie lub pozbawione tego pierwiastka jako pochodzenia ziemskiego i ustalono, że w epoce brązu wykonywano przedmioty z obu rodzajów żelaza, choć najstarsze były tylko z surowca meteorytowego. Uważano, że wytapiać żelazo z rudy zaczęto około 2 tys. lat p.n.e., przypuszczalnie w Azji Mniejszej. Jednak wyniki badań opublikowane w 2017 r. wykazały, iż zawartość niklu w żelazie nie jest pewnym wskaźnikiem pochodzenia żelaza, a zastosowana nowa metoda określania pochodzenia żelaza w artefaktach epoki brązu doprowadziła do konkluzji, że większość żelaznych artefaktów tych czasów, o ile nie wszystkie, wykonano z żelaza meteorytowego. Niewątpliwe pozyskiwanie tego metalu z rud zaczęło się około 1300–1200 r. p.n.e., czyli na początku epoki żelaza na Bliskim Wschodzie. Później techniki wytopu żelaza, a więc i wydobycie rud, szybko upowszechniły się w pasie Eurazji od strefy śródziemnomorskiej do Chin. Od tej epoki, aż do początków XXI w., żelazo pozyskiwane z rud stało się podstawowym metalem użytkowanym przez człowieka w Eurazji, a później i na innych kontynentach. W Amerykach żelazo zaczęto stosować i wydobywać dopiero w wyniku pojawienia się tam Europejczyków. Do XVIII w. podstawowymi eksploatowanymi złożami były rudy ze stref wietrzeniowych i złóż osadowych, dla Europy Zachodniej, Środkowej (na północ od Alp i Karpat), centralnej i północnej części Wschodniej i dla Skandynawii ważne były rudy darniowe, eksploatowane od VIII w. p.n.e. do połowy XX w., w których głównym minerałem złożowym był goethyt. Były to rudy ubogie w żelazo, a ich złoża niewielkie. Eksploatowano też już od starożytności syderyty, na mniejszą skalę także inne typy rud.
qas: question: Czy naukowcy są zgodni co do momentu, w którym człowiek zaczął przerabiać rudę żelaza?
answers: text: budzi spory naukowe
generative_answer: nie

question: Jakie są znane źródło żelaza?
answers: text: rud lub z żelaza meteorytowego
generative_answer: rudy i meteoryty

question: Obecność i ilość jakiego pierwiastka przez pewien czas była dla naukowców wyznacznikiem pochodzenia danej próbki tego metalu?
answers: text: niklu
generative_answer: niklu

question: Na którym kontynencie przypuszczalnie najwcześniej zaczęto obrabiać rudy żelaza?
answers: text: Azji
generative_answer: Azjatyckim

question: Czy w Polsce występują złoża tego metalu?
plausible_answers: text: a północ od Alp i Karpat
generative_answer: a północ od Alp i Karpat

context: Zapotrzebowanie na żelazo i stopy żelaza (głównie stal) oraz wynikłe z tego wydobycie rud tego metalu zaczęło znacząco wzrastać w wyniku rewolucji przemysłowej, najpierw w Europie w XVIII w., w Stanach Zjednoczonych w połowie XIX w. Pojawiło się więc zapotrzebowanie na eksploatację złóż znacznie większych i o większej zawartości żelaza niż dotychczasowo wykorzystywane darniowe lub wietrzeniowe. W Europie wielkie znaczenie zyskało wówczas wydobycie rud powstałych w fanerozoiku w środowisku morskim, w tym oolitowych rud żelaza, zawierających zwykle 28 do 40% żelaza, zawartego w syderycie, goethycie, hematycie i szamozycie. Tego typu rudy zaczęto też wydobywać w Appalachach w USA, zwłaszcza w okolicach miasta Birmingham, jednak w odróżnieniu od Europy złoża tego typu rud były relatywnie niewielkie. Dlatego przełomowym dla hutnictwa żelaza USA stało się odkrycie potężnych magnetytowych złóż żelazistej formacji wstęgowej w skałach prekambru nieopodal południowych wybrzeży Jeziora Górnego, które zaczęto wydobywać od 1848 r., a w latach 1885–1903 uruchomiono wydobycie także na wschód od tego jeziora.
qas: question: Z jakiego powodu pomiędzy osiemnastym a dziewiętnastym wiekiem zapotrzebowanie na żelazo zaczęło być coraz większe?
answers: text: w wyniku rewolucji przemysłowej
generative_answer: w wyniku rewolucji przemysłowej

question: Wydobycie czego zyskało na znaczeniu w Europie z powodu zwiększonego zapotrzebowania na eksploatację bogatszych złóż?
answers: text: rud powstałych w fanerozoiku w środowisku morskim, w tym oolitowych rud żelaza
generative_answer: rud powstałych w fanerozoiku w środowisku morskim, w tym oolitowych rud żelaza

question: W jakich minerałach pochodzących z oolitowych rud obecne było żelazo?
answers: text: syderycie, goethycie, hematycie i szamozycie
generative_answer: syderycie, goethycie, hematycie i szamozycie

question: Niedaleko jakiego miasta znajdowały się wszystkie rudy oolitowe w Stanach Zjednoczonych?
plausible_answers: text: Birmingham
generative_answer: Birmingham

question: Jakie odkrycie spowodowało przełom w wydobyciu żelaza dla Stanów Zjednoczonych?
answers: text: potężnych magnetytowych złóż żelazistej formacji wstęgowej w skałach prekambru nieopodal południowych wybrzeży Jeziora Górnego
generative_answer: potężnych magnetytowych złóż żelazistej formacji wstęgowej w skałach prekambru nieopodal południowych wybrzeży Jeziora Górnego