Nelson Mandela

Nelson Rolihlahla Mandela, wymowa xhosa: [xoˈli:ɬaɬa manˈde:la] (ur. 18 lipca 1918 w Mvezo, zm. 5 grudnia 2013 w Johannesburgu) – południowoafrykański polityk, prezydent Republiki Południowej Afryki w latach 1994–1999, jeden z przywódców ruchu przeciw apartheidowi, działacz na rzecz praw człowieka, laureat Pokojowej Nagrody Nobla. W Republice Południowej Afryki nazywany również „Madiba” (nazwa jednego z klanów ludu Xhosa), a także „tata”, co często rozpisywano jako: „Ojciec Narodu”. Był zarówno najstarszym (złożył urząd w wieku 81 lat), jak i najdłużej żyjącym prezydentem RPA (zmarł mając 95 lat).
W 1942 roku wstąpił do Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC), a w 1950 roku zaczął nim kierować. Początkowo był zwolennikiem nieużywania przemocy. Wraz ze współpracownikami zmienił zdanie po masakrze w czasie protestu Sharpeville w marcu 1960 roku i delegalizacji ANC. Rok później został przywódcą zbrojnego skrzydła ANC Umkhonto we Sizwe („Włócznia Narodu”, MK). Zbrojne działania „Umkhonto we Sizwe” za czasów Mandeli miały mieć jednak charakter wyłącznie sabotażowy i wykluczały ataki na ludzi. Dokonywali zniszczeń instalacji o dużym znaczeniu dla gospodarki RPA. Został aresztowany 5 sierpnia 1962 i skazany za rzekome akty sabotażu i przygotowywanie inwazji obcych państw na RPA.
Osadzony w więzieniu na wyspie Robben Island. W 1985 roku odmówił skorzystania ze zwolnienia warunkowego. W marcu 1982 został przeniesiony do więzienia Pollsmoor w Kapsztadzie, w grudniu 1988 przeniesiony ponownie, tym razem do więzienia im. Victora Verstera niedaleko Paarl. W więzieniu spędził 27 lat (z tego 18 lat na Robben Island). Wyszedł na wolność 11 lutego 1990 roku pod wpływem kampanii ANC i nacisków międzynarodowych, zgodnie z decyzją prezydenta F.W. de Klerka, który umożliwił też legalizację ANC. 18 marca 1992 roku mieszkańcy RPA opowiedzieli się w referendum za likwidacją apartheidu.
Kierował ANC od czerwca 1991 do grudnia 1997, z którym osiągnął w pierwszych wolnych wyborach 27 kwietnia 1994 najlepszy wynik i większość mandatów w parlamencie. Nowo wybrany parlament wybrał go w maju 1994 prezydentem RPA – pierwszym czarnoskórym prezydentem w historii tego kraju. Pełnił ten urząd od 10 maja 1994 do 16 czerwca 1999 roku, w okresie pokojowego odejścia od apartheidu. Zdobył międzynarodowe uznanie – wspólnie z de Klerkiem otrzymał w 1993 roku Pokojową Nagrodę Nobla.

context: Otrzymał biuro w nowo zakupionej siedzibie ANC w Shell House w centrum Johannesburga. Wraz z Winnie przeniósł się do jej dużego domu w Soweto. Ich związek stał się coraz bardziej napięty po tym gdy dowiedział się o jej romansie z Dali Mpofu, mimo tego wsparł ją w trakcie procesu o porwanie i pobicie. Pieniądze na jej obronę zdobył z Funduszu Obrony i Pomocy dla Afryki Południowej i od przywódcy Libii, Mu’ammara al-Kaddafiego. Mimo starań w czerwcu 1991 roku została ona uznana za winną i skazana na sześć lat więzienia, nie poskutkowały też dwie apelacje. 13 kwietnia 1992 roku Mandela publicznie ogłosił swoje rozstanie z Winnie. ANC zmusiło ją do ustąpienia z zarządu krajowego partii za sprzeniewierzenie funduszy partii. Sam Mandela przeniósł się do zamieszkanego w większości przez białych przedmieścia Johannesburga, Houghton. Reputacja Mandeli została dodatkowo nadszarpnięta przez wzrost przemocy między czarnymi, w szczególności na skutek starć między zwolennikami ANC i Inkatha w KwaZulu-Natal, w wyniku których zginęło tysiące osób. Aby uniknąć dalszych starć Mandela spotkał się z liderem Inkatha, Buthelezim jednakże ANC uniknęła dalszych negocjacji w tej sprawie. Miejscowe władze ANC oskarżały zuluskich nacjonalistów o współpracę z CIA i o kontrrewolucję, sam Mandela oskarżył Inkathę o pełnienie funkcji „trzeciej siły” służb państwowych i napędzanie „rzezi ludu”. Po masakrze w Sebokeng otwarcie oskarżył o jej spowodowanie prezydenta de Klerka. We wrześniu 1991 w Johannesburgu odbyła się ogólnokrajowa konferencja pokojowa, na której Mandela, de Klerk i Buthelezi podpisali porozumienie pokojowe, pomimo tego dalej dochodziło do aktów przemocy.
qas: question: Gdzie zasiedlił się Mandela z Winnie?
answers: text: w Soweto
generative_answer: w Soweto

question: Co spowodowało, że relacja Mandeli z Winni się popsuła?
answers: text: jej romansie z Dali Mpofu
generative_answer: jej romans z Dali Mpofu

question: Skąd Mandela pozyskał fundusze na obronę Winnie?
answers: text: z Funduszu Obrony i Pomocy dla Afryki Południowej i od przywódcy Libii
generative_answer: z Funduszu Obrony i Pomocy dla Afryki Południowej i od przywódcy Libii

question: Jaki wyrok usłyszała Winnie?
answers: text: sześć lat więzienia
generative_answer: sześć lat więzienia

question: Kiedy Mandela wziął rozwód z Winnie?
plausible_answers: text: 13 kwietnia 1992
generative_answer: 13 kwietnia 1992

context: Konwencja na Rzecz Demokratycznej Republice Południowej Afryki (CODESA) ruszyła w grudniu 1991 roku. Odbyła się w World Trade Center w Johannesburgu. Udział wzięło w niej 228 delegatów z 19 partii politycznych. Delegacją ANC przewodził Cyril Ramaphosa. Mandela jednak dalej pozostawał kluczową postacią. Gdy de Klerk potępił używanie przez ANC przemocy, Mandela określił de Klerka jako lidera „skompromitowanego reżimu mniejszości”. Rozmowy zostały zdominowane przez ANC i Partię Narodową, między którymi doszło do wypracowania niewielkich porozumień. CODESA 2 odbyła się w maju 1992. De Klerk zaproponował aby postapartheidowskie RPA stało się krajem federalnym z rotacyjną prezydencją (jego zdaniem w celu zapewnienia ochrony etnicznej mniejszości). Mandela opowiedział się natomiast za jednolitym systemem podlegającym większości obywateli. Po masakrze w Boipatong dokonanej na działaczach ANC przez bojówki Inkatha wspierane przez rząd, Mandela zrezygnował z negocjacji. Wziął udział w posiedzeniu Organizacji Jedności Afrykańskiej w Senegalu, w którym wezwał do zorganizowania specjalnej sesji Rady Bezpieczeństwa ONZ i zaproponował wysłanie do RPA sił pokojowych ONZ, które miały by zapobiec „terroryzmowi państwowemu”. ONZ wysłała do kraju specjalnego wysłannika, Cyrusa Vance, który miał pomóc w negocjacjach. Mandela wezwał do akcji masowej obywateli kraju, w sierpniu Kongres zorganizował największy w historii RPA strajk, a zwolennicy partii przemaszerowali przez ulice Pretorii. Po masakrze w Bisho, w której zginęło 28 zwolenników ANC i jeden żołnierz zabici przez Ciskei Defence Force w trakcie pokojowego marszu protestacyjnego, Mandela zdał sobie sprawę, że akcja masowa prowadzi do dalszej przemocy. W rezultacie we wrześniu wznowił negocjacje z rządem. Zażądał uwolnienia wszystkich więźniów politycznych i zakazania tradycyjnych broni zuluskich, co zapobiec miało atakom ruchu Inkatha na działaczy ANC. De Klerk będący pod coraz większą presją zgodził się na warunki. Uzgodniono, że odbędą się wielorasowe wybory, a w przeciągu pięciu lat rządził będzie rząd koalicyjny jedności narodowej i zespołu konstytucyjnego, zagwarantowano też wpływy Partii Narodowej. ANC przyznała również ochronę miejsc pracy białym urzędnikom, a udzielenie takiej koncesji przyniosło ostrą krytykę wewnątrz partii. Uzgodniono wprowadzenie tymczasowej konstytucji gwarantującej rozdzielenie uprawnień, utworzenie sądu konstytucyjnego, a kraj podzielono na dziewięć prowincji. Każda z nich otrzymała własną służbę cywilną i premiera. Było to efektem pogodzenia federalizmu de Klerka i centralizmu Mandeli. Proces demokratyzacji został zagrożony przez zintegrowanie w Concerned South Africans Group (COSAG) grup skrajnej prawicy afrykanerskiej, a także czarnych separatystów, tj. Inkatha. W czerwcu 1993 roku rasistowska organizacja białych, Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) dokonała zamachu na Kempton Park World Trade Centre. Następnie biały ekstremista zabił jednego z przywódców ANC, Chrisa Haniego w zamiarach mając też dokonanie zamachu na samego Nelsona Mandelę.
qas: question: Kiedy rozpoczęła się w Afryce CODESA?
answers: text: 1991
generative_answer: 1991

question: Gdzie w Afryce miała miejsce CODESA?
answers: text: World Trade Center w Johannesburgu
generative_answer: World Trade Center w Johannesburgu

question: Ile osób uczestniczyło w CODESA w Afryce?
answers: text: 228
generative_answer: 228

question: Kiedy zakończyła się CODESA?
plausible_answers: text: 1992
generative_answer: 1992

question: Kto stał za masakrą w Boipatong?
answers: text: bojówki Inkatha wspierane przez rząd
generative_answer: bojówki Inkatha wspierane przez rząd