Likwidacja unickiej diecezji chełmskiej

Likwidacja unickiej diecezji chełmskiej i jej przyłączenie do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego – nastąpiły w 1875 po trwającej od momentu stłumienia powstania styczniowego kampanii prowadzonej przez carską administrację zaboru rosyjskiego. W momencie kasaty diecezji w Imperium Rosyjskim ostatecznie przestał istnieć Kościół unicki, zaś jego wiernych zmuszono do konwersji na prawosławie. Likwidacja diecezji chełmskiej stanowiła konsekwencję antyunickiej polityki kolejnych carów, uważających katolików obrządku wschodniego za prawosławnych zmuszonych do przyjęcia jurysdykcji papieskiej, którzy jak najszybciej powinni ją opuścić, przyjmując rosyjskie wyznanie państwowe. Działalność carskiej administracji na Chełmszczyźnie wpisywała się również w szerzej zakrojoną politykę rusyfikacyjną.
Oficjalną likwidację diecezji chełmskiej poprzedziła kampania oczyszczania obrządku unickiego z elementów o pochodzeniu łacińskim, jakie pojawiły się w nim wskutek bliskich kontaktów między unicką a rzymskokatolicką ludnością Chełmszczyzny. Zreformowano również unickie seminarium duchowne, upodabniając je do szkół prawosławnych tego samego szczebla działających w Rosji, ograniczono kompetencje biskupa chełmskiego w stosunku do proboszczów i konsystorza, dokonano przebudów świątyń w duchu architektury rosyjskiej. Znaczącą rolę w realizacji polityki państwowej odegrali duchowni uniccy sprowadzeni z Galicji, moskalofile i uczestnicy ruchu obrzędowego, chętnie wdrażający w swoich parafiach polecenia rosyjskiej administracji.
W ostatniej fazie przygotowań do likwidacji diecezji, gdy parafie unickie zmuszono do wykorzystywania w nabożeństwach rytu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, na Chełmszczyźnie i Podlasiu doszło do zamieszek na tle wyznaniowym. Unici domagali się zachowania dotychczasowych obrzędów i niewprowadzania prawosławia. Akty biernego i czynnego oporu trwały przez cały rok 1874 i początek 1875. Protesty tłumiło wojsko rosyjskie; w styczniu 1875 w Drelowie i Pratulinie oddziały oddały strzały do broniących dostępu do cerkwi unitów, zabijając kilkanaście osób i raniąc dalszych kilkadziesiąt. Dalszych kilkaset uczestników zajść trafiło do więzień i na zesłanie w głąb Rosji.
W 1875 Świątobliwy Synod Rządzący ogłosił oficjalne przyłączenie 267 parafii unickiej diecezji chełmskiej do eparchii chełmsko-warszawskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Oznaczało to włączenie do Kościoła prawosławnego ok. 260 tys. wiernych. W oficjalnej retoryce władz decyzja ta była umotywowana wolą samych unitów. Równocześnie 29 byłych parafii unickich nadal bojkotowało cerkwie prawosławne. W latach 1905–1909, po wejściu w życie aktu tolerancyjnego, od 57 tys. do 170 tys. wiernych prawosławnych zamieszkujących ziemię chełmską opuściło Rosyjski Kościół Prawosławny, przechodząc na katolicyzm obrządku łacińskiego. Przy dotychczasowym wyznaniu pozostało ok. 200 tys. osób, przede wszystkim na ziemi chełmskiej i tomaszowskiej.

context: Od początku 1875 w diecezji chełmskiej odbywały się uroczystości zbiorowego przyjmowania prawosławia przez wiernych i włączania placówek duszpasterskiej do eparchii chełmsko-warszawskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Pierwsza taka ceremonia odbyła się 12/24 stycznia 1875 w cerkwi w Białej Podlaskiej, gdzie arcybiskup chełmski i warszawski Joannicjusz ogłosił przyjęcie prawosławia przez 45 parafii, 26 kapłanów i ok. 50 tys. unitów. W marcu tego samego roku analogiczną uroczystość zorganizowano w Janowie Podlaskim, włączając do Cerkwi Rosyjskiej ok. 50 tys. wiernych, 42 parafie i 32 duchownych. Do lutego 1875 duchowieństwo siedmiu z dwunastu dekanatów diecezji chełmskiej, ponownie nie bez nacisków władz rosyjskich, podpisało prośby o przyjęcie do Kościoła prawosławnego. 18 lutego/2 marca 1875 konsystorz diecezji chełmskiej na posiedzeniu pod przewodnictwem administratora diecezji ks. Marcelego Popiela uchwalił „Akt katedralnego duchowieństwa chełmskiego”, w którym wystosowano oficjalną prośbę o uznanie wszystkich struktur diecezji chełmskiej za prawosławne placówki duszpasterskie. 26 marca/6 kwietnia 1875 delegacja duchowieństwa przedstawiła dokument carowi, uzyskując jego potwierdzenie. 11/23 maja 1875 Świątobliwy Synod Rządzący Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego ogłosił przyłączenie diecezji chełmskiej do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Byłe parafie unickie zgrupowano w wikariacie lubelskim, półautonomicznej strukturze w ramach eparchii chełmsko-warszawskiej. Pierwszym biskupem lubelskim, z siedzibą w Chełmie, został 8 czerwca 1875 ks. Marceli Popiel. Wskutek likwidacji Kościoła unickiego stan posiadania Kościoła prawosławnego w Królestwie Polskim zwiększył się sześciokrotnie. W wikariacie lubelskim znalazło się 267 parafii i ok. 260 tys. wiernych.
qas: question: Kiedy miała miejsce pierwsza ceremonia zbiorowego przyjmowania prawosławia?
answers: text: 12/24 stycznia 1875
generative_answer: 12/24 stycznia 1875

question: W jakiej miejscowości po raz pierwszy doszło do zbiorowego przyjęcia prawosławia przez wiernych?
answers: text: w Białej Podlaskiej
generative_answer: w Białej Podlaskiej

question: Ile wiernych zostało włączonych do Cerkwi Rosyjskiej w Janowie Podlaskim?
answers: text: ok. 50 tys
generative_answer: ok. 50 tys

question: Jak nazywał się dokument, który określał wszystkie struktury diecezji chełmskiej za prawosławne placówki duszpasterskie?
answers: text: „Akt katedralnego duchowieństwa chełmskiego”
generative_answer: „Akt katedralnego duchowieństwa chełmskiego”

question: Kiedy Marceli Popiel miał swoje święcenia kapłańskie? 
plausible_answers: text: 8 czerwca 1875
generative_answer: 8 czerwca 1875

context: Władze carskie zdecydowały jednak o natychmiastowej likwidacji unii. W kwietniu 1871 ks. Marceli Popiel wydał kolejny okólnik nakazujący eliminację elementów pochodzenia łacińskiego z liturgii unickiej. W grudniu nakazał natomiast obowiązkowe obchodzenie wspomnień św. Mikołaja, św. Jana Teologa oraz św. Jana Chrzciciela przy równoczesnym pominięciu świąt św. Jozafata, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny oraz Bożego Ciała. Jego rozporządzenia, w zestawieniu z antyunicką polityką gubernatora siedleckiego, wywołały niepokój wśród części unitów, przyczyniając się do wybuchu nowych rozruchów w parafiach na Podlasiu. W związku z tym w czerwcu 1872 car Aleksander II polecił oberprokuratorowi Świątobliwego Synodu Rządzącego powołanie specjalnego Komitetu Nadzwyczajnego do spraw Diecezji Chełmskiej, który miał skoordynować działania organów świeckich i kościelnych w regionie. Komitet sporządził instrukcję dotyczącą środków karnych wobec opornych parafii: w razie zamieszek nakazywano aresztowania przywódców, a w razie dalszego oporu karać całą wieś lub parafię. Duchowni niechętni wobec poczynań władz mieli być zagrożeni deportacją z Rosji. Czterech kapłanów (z Dobratycz, Sworów, Łomaz i Dobrynia) planowano deportować natychmiast. Administratorowi diecezji chełmskiej nakazał natomiast rozpoznać postawy duchowieństwa wobec wprowadzanych zmian i zaproponować kary dla niechętnych wobec nich. Zobowiązano go także do poinformowania wiernych, że celem oczyszczenia obrządku nie jest przygotowywanie masowej konwersji, lecz odtworzenie obrządku unickiego w jego pierwotnej wersji, bez łacińskich elementów. 31 sierpnia/12 września 1872 ks. Popiel przedstawił wyniki badania nastrojów wśród unickiego duchowieństwa, stwierdzając, że przeciwnych zmienionej liturgii jest 75 ze 262 kapłanów, zaś dalszych 45 należy traktować jako niepewnych. W październiku tego samego roku na liście „niepewnych i nieprawomyślnych” duchownych działających w guberni lubelskiej znajdowało się 47 osób. W okresie sprawowania przez ks. Popiela zadań administratora diecezji 74 duchownych unickich o antyprawosławnym nastawieniu zostało zesłanych lub internowanych, zaś kolejnych 66 uciekło z Chełmszczyzny do Galicji. Dalsze działania administrator diecezji chełmskiej konsultował w styczniu 1873 z gubernatorami lubelskim i siedleckim. Zdecydowano wówczas o wprowadzeniu w ciągu trzech miesięcy do parafii unickich liturgii całkowicie opartej na wzorach rosyjskich (tzw. ryt synodalny). Potwierdzono także decyzje z posiedzenia Komitetu Nadzwyczajnego w czerwcu 1872 oraz ustalono, że w miejscowościach, gdzie lokalne siły porządkowe nie będą w stanie opanować sytuacji, interweniuje wojsko.
qas: question: Jakie rozporządzenie wydał ksiądz Marceli Popiel pod koniec 1871 roku?
answers: text: nakazał natomiast obowiązkowe obchodzenie wspomnień św. Mikołaja, św. Jana Teologa oraz św. Jana Chrzciciela przy równoczesnym pominięciu świąt św. Jozafata, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny oraz Bożego Ciała
generative_answer: nakazał natomiast obowiązkowe obchodzenie wspomnień św. Mikołaja, św. Jana Teologa oraz św. Jana Chrzciciela przy równoczesnym pominięciu świąt św. Jozafata, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny oraz Bożego Ciała

question: Czym miał zająć się komitet utworzony na polecenie cara w połowie 1872 roku?
answers: text: miał skoordynować działania organów świeckich i kościelnych w regionie
generative_answer: miał skoordynować działania organów świeckich i kościelnych w regionie

question: Jaki schemat postępowania w przypadku opornych parafii został ustalony przez Komitet Nadzwyczajny do spraw Diecezji Chełmskiej?
answers: text: w razie zamieszek nakazywano aresztowania przywódców, a w razie dalszego oporu karać całą wieś lub parafię
generative_answer: w razie zamieszek nakazywano aresztowania przywódców, a w razie dalszego oporu karać całą wieś lub parafię

question: Jakie konsekwencje groziły duchownym sprzeciwiającym się działaniom rządu?
answers: text: deportacją z Rosji
generative_answer: deportacja z Rosji

question: Jakie decyzje zapadły a początku 1873 roku, podczas spotkania pomiędzy Aleksandrem II a Marcelim Popielem?
plausible_answers: text: Zdecydowano wówczas o wprowadzeniu w ciągu trzech miesięcy do parafii unickich liturgii całkowicie opartej na wzorach rosyjskich (tzw. ryt synodalny). Potwierdzono także decyzje z posiedzenia Komitetu Nadzwyczajnego w czerwcu 1872 oraz ustalono, że w miejscowościach, gdzie lokalne siły porządkowe nie będą w stanie opanować sytuacji, interweniuje wojsko
generative_answer: Zdecydowano wówczas o wprowadzeniu w ciągu trzech miesięcy do parafii unickich liturgii całkowicie opartej na wzorach rosyjskich (tzw. ryt synodalny). Potwierdzono także decyzje z posiedzenia Komitetu Nadzwyczajnego w czerwcu 1872 oraz ustalono, że w miejscowościach, gdzie lokalne siły porządkowe nie będą w stanie opanować sytuacji, interweniuje wojsko