Sudety

Sudety (332.2-6) – łańcuch górski na obszarze południowo-zachodniej Polski i północnych Czech, stosunkowo niewielki skrawek znajduje się w Niemczech; najwyższy szczyt Śnieżka – 1603 m n.p.m.. Znajdują się w Pozaalpejskiej Europie Środkowej, są najwyższą częścią Masywu Czeskiego oraz najwyższymi górami Czech. Na południowym zachodzie graniczą z Płytą Północnoczeską, Podgórzem Rudawskim i Górami Połabskimi, na północnym zachodzie z Przedgórzem Północnozachodniołużyckim (niem. Westlausitzer Hügel- und Bergland), a na wschodzie Sudety od Karpat oddziela Brama Morawska, Kotlina Ostrawska i Płaskowyż Głubczycki. Od północnego wschodu obcięte są wyraźnym uskokiem – uskokiem sudeckim brzeżnym od Przedgórza Sudeckiego. Północna granica z Niziną Śląsko-Łużycką na linii Zgorzelec – Bolesławiec – Złotoryja jest umowna. Również południowa granica na obszarze Czech i Moraw jest dość zawikłana. Sudety są hercynidami.

context: Sudety zostały wypiętrzone podczas orogenezy hercyńskiej. Wtedy nastąpiła metamorfoza wcześniej powstałych skał osadowych i wulkanicznych oraz intruzje skał magmowych, głównie granitów. Następnie, przez około 200 mln lat, Sudety były niszczone przez czynniki zewnętrzne. W wyniku ich działania Sudety zostały niemal całkowicie zrównane, a następnie pokryte dość grubą warstwą osadów, zarówno lądowych, jak i morskich, głównie piaskowców. Gdyby nie kolejna orogeneza – alpejska – Sudetów w sensie orograficznym by nie było. Sztywne i grube warstwy skorupy ziemskiej nie zostały jednak sfałdowane, lecz potrzaskane na kilkanaście części, z których każda została wyniesiona na inną wysokość. Tak powstały góry zrębowe, natomiast obszar bloku przedsudeckiego nie został wydźwignięty i tworzy Przedgórze Sudeckie i Nizinę Śląską. W trzeciorzędzie, w okresie od 30–18 mln lat temu i od 5,5–3,8 mln lat temu, doszło też do licznych erupcji wulkanicznych na obszarze Sudetów i bloku przedsudeckiego. Najmłodsze skały wulkaniczne (3,7–0,8 mln lat) są w Niskim Jesioniku. Wulkanizm został wywołany ryftem Ochrzy (ang. Eger rift), którego NE koniec znajduje się na Dolnym Śląsku. Ryft ten jest częścią środkowoeuropejskiej prowincji bazaltowej.
qas: question: Podczas jakich procesów górotwórczych początkowo wzniesiony został obszar Sudetów?
answers: text: orogenezy hercyńskiej
generative_answer: orogenezy hercyńskiej

question: W jaki sposób powstały na terenie Sudetów góry o charakterze zrębowym?
answers: text: Sztywne i grube warstwy skorupy ziemskiej nie zostały jednak sfałdowane, lecz potrzaskane na kilkanaście części, z których każda została wyniesiona na inną wysokość
generative_answer: sztywne i grube warstwy skorupy ziemskiej zostały potrzaskane na kilkanaście części, z których każda została wyniesiona na inną wysokość

question: Jaki obszar Sudetów nie został objęty alpejskimi procesami górotwórczymi?
answers: text: bloku przedsudeckiego
generative_answer: blok przedsudecki

question: Na jaki okres przypada trzeciorzęd?
plausible_answers: text: od 30–18 mln lat temu i od 5,5–3,8 mln lat temu
generative_answer: od 30–18 mln lat temu i od 5,5–3,8 mln lat temu

question: Na jaki okres datuje się powstanie najmłodszych na świecie skał o charakterze wulkanicznym?
plausible_answers: text: 3,7–0,8 mln
generative_answer: 3,7–0,8 mln

context: Czesi określali ten region do 1979 r. jako Sudety lub Sudecki system (cz. Sudety, Sudetská soustava), a od tamtego czasu jako Karkonosko-jesionicką subprowincję (cz. Krkonošsko-jesenická subprovincie) lub Karkonosko-jesionicki system. Nazwa „Sudety” jest również używana, choć rzadko; przy tym posiada nieco negatywne konotacje z powodów historycznych (Kraj Sudetów w latach 1918–1945). Pojęcie „System Sudecki” w czasach współczesnych pojawiło się w podziale orograficznym Czechosłowacji z 1945 r. opracowanym przez prof. Hromádko oraz w publikacjach V. Häuflera, J. Korčáka i V. Krála z 1960 r. Po 1989 r. określa się ten region jako Karkonosko-jesionicka subprowincja, Sudecka subprowincja, subprowincja Sudety albo Sudety.
qas: question: Jaką nazwę do 1979 nosił ten łańcuch górski w języku czeskim?
answers: text: Sudety lub Sudecki system
generative_answer: Sudety lub Sudecki system

question: W którym roku nastąpiła zmiana nazwy na Sudecki system?
plausible_answers: text: 1979
generative_answer: 1979

question: Z jakich powodów z nazwą Sudety wiążą się negatywne skojarzenia?
answers: text: historycznych
generative_answer: historycznych

question: Którzy naukowcy użyli w swoich publikacjach nazwy Sudety?
answers: text: Hromádko oraz w publikacjach V. Häuflera, J. Korčáka i V. Krála
generative_answer: Hromádko oraz V. Häufler, J. Korčák i V. Král

question: Jakie określenia tego łańcucha górskiego są stosowane od roku 1989?
answers: text: Karkonosko-jesionicka subprowincja, Sudecka subprowincja, subprowincja Sudety albo Sudety
generative_answer: Karkonosko-jesionicka subprowincja, Sudecka subprowincja, subprowincja Sudety albo Sudety