Elbląg

Elbląg (łac. Elbinga, Elbingum, Elbingus, niem. Elbing, prus. Elbings, kaszub. Jelbiąg, Elbiąg) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej. Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce i Niemczech (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla. Elbląg to najniżej położone miasto w Polsce. Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego.
Według danych GUS z 30 czerwca 2021 r., Elbląg liczył 117 952 mieszkańców i był pod względem liczby ludności drugim (po Olsztynie) miastem w województwie warmińsko-mazurskim, a także 30. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Elbląg to ośrodek przemysłu ciężkiego (Spółka Zamech Marine zajmująca się produkcją śrub napędowych do statków oraz General Electric z Zakładem Metalurgicznym i Zakładem Turbin), przemysłu spożywczego (browar wchodzący w skład Grupy Żywiec), przemysłu meblarskiego, również turystycznego (Kanał Elbląski z pochylniami). Rozwój miasta przypadał m.in. na okres od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998, kiedy Elbląg był stolicą województwa. Miał wtedy miejsce znaczny napływ ludności do miasta.
Przez obwodnicę Elbląga przebiegają dwie drogi krajowe: S7 łącząca Elbląg z Gdańskiem, Warszawą i Krakowem oraz S22 będąca najkrótszą drogą łączącą zachód i wschód Europy. Od Elbląga na wschód obie drogi mają status drogi ekspresowej.
Elbląg leży w historycznych Prusach Górnych, na obszarze dawnego bałtyckiego terytorium plemiennego Pogezanii. Stanowi również część Powiśla. Jest jednym ze spenetrowanych archeologicznie polskich miast, dzięki czemu elbląskie muzeum posiada unikatowe eksponaty (np. średniowieczną windę).

context: Po klęsce Krzyżaków z wojskami polsko-litewskimi pod Grunwaldem w 1410, w której Elbląg stał po stronie Krzyżaków, mieszczanie elbląscy zdobyli i wypędzili załogę wraz z wielkim szpitalikiem i tutejszym komturem. Elblążanie 22 lipca 1410 złożyli hołd polskiemu królowi Władysławowi Jagielle. Jednak we wrześniu 1410 zamek ponownie wrócił we władanie Krzyżaków. W 1440 roku to właśnie w Elblągu powstał Związek Pruski. 12 lutego 1454 w wyniku powstania antykrzyżackiego elbląscy mieszczanie zdobyli po 5-dniowym oblężeniu zamek krzyżacki, a następnie, w obawie przed ponownym powrotem Krzyżaków, zniszczyli go. W tym samym roku elblążanie na opanowanym zamku krzyżackim złożyli hołd królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi. W 1454 Elbląg otrzymał od króla Kazimierza Jagiellończyka wielki przywilej potwierdzający stare prawa, rozszerzający władze samorządu polskiego, zwiększający kompetencje Sądu Miejskiego i powiększający terytorium miasta niemal dwukrotnie. Miasto ponadto przejęło dotychczasowe prawa rybackie komturów, ich młyny i inne dobra. W zamian za to Elbląg czynnie uczestniczył w rozgromieniu floty Zakonu w bitwie na Zalewie Wiślanym. Według postanowień pokoju toruńskiego kończącego wojnę trzynastoletnią w 1466 Elbląg przyznano Polsce, do której należał przez około 300 lat, aż do roku 1772. W 1483 zakończono budowę Kanału Jagiellońskiego, dzięki któremu Elbląg odzyskał połączenie wodne z rzeką Nogat. 7 lutego 1495 w Elblągu gościł król Jan I Olbracht. Od 1503 miasto było strażnikiem pieczęci Prus Królewskich, 18 stycznia 1504 do Elbląga przybył Mikołaj Kopernik. 29 maja 1535 powstało Gimnazjum Elbląskie, pierwsza w kraju szkoła średnia. W 1552 przebywał w Elblągu król Zygmunt II August, dwa lata później Wolfgang Dietmar uruchamia pierwszą w drukarnię w mieście. W 1571 król Zygmunt II August zamówił budowę pierwszego polskiego okrętu wojennego, galeonu Smok, niestety śmierć króla przerwała prace, do których nigdy nie powrócono. 10 września 1576 w Elblągu przebywał król Stefan Batory, dzięki jego decyzjom od 7 marca 1577 cały morski handel polski miał przechodzić przez Toruń i Elbląg, czyniąc tutejszy port głównym w Rzeczypospolitej.
qas: question: Po jakiej stronie opowiadało się to miasto w bitwie pod Grunwaldem?
answers: text: Krzyżaków
generative_answer: Krzyżaków

question: Jakiemu władcy oddali hołd mieszkańcy Elbląga w lipcu 1410 roku?
answers: text: polskiemu królowi Władysławowi Jagielle
generative_answer: polskiemu królowi Władysławowi Jagielle

question: Dlaczego mieszkańcy Elbląga zniszczyli zamek, który zdobyli w 1454 roku?
answers: text: w obawie przed ponownym powrotem Krzyżaków
generative_answer: w obawie przed ponownym powrotem Krzyżaków

question: Jak działał przywilej nadany temu miastu w 1454 roku przez polskiego króla?
answers: text: potwierdzający stare prawa, rozszerzający władze samorządu polskiego, zwiększający kompetencje Sądu Miejskiego i powiększający terytorium miasta niemal dwukrotnie
generative_answer: potwierdzał stare prawa, rozszerzał władze samorządu polskiego, zwiększał kompetencje Sądu Miejskiego i powiększał terytorium miasta niemal dwukrotnie

question: Jakie działania podjął Elbląg w zamian za przywilej nadany mu przez Władysława Jagiełłę?
plausible_answers: text: czynnie uczestniczył w rozgromieniu floty Zakonu w bitwie na Zalewie Wiślanym
generative_answer: czynnie uczestniczył w rozgromieniu floty Zakonu w bitwie na Zalewie Wiślanym