strabo.geographica 5.3.11
̔η Ὀυαλερία δʼ ἄρχεται μὲν ἀπὸ Τιβούρων , ἄγει δʼ ἐπὶ Μαρσοὺς καὶ Κορφίνιον τὴν τῶν Πελίγνων μητρόπολιν . εἰσὶ δʼ ἐν αὐτῇ Λατῖναι πόλεις Ὀυαρία τε καὶ Καρσέολοι καὶ Ἄλβα , πλησίον δὲ καὶ πόλις Κούκουλον . ἐν ὄψει δʼ εἰσὶ τοῖς ἐν Ῥώμῃ Τίβουρά τε καὶ Πραινεστὸς καὶ Τοῦσκλον . Τίβουρα μέν , ᾗ τὸ Ἡράκλειον καὶ ὁ καταράκτης , ὃν ποιεῖ πλωτὸς ὢν ὁ Ἀνίων ἀφʼ ὕψους μεγάλου καταπίπτων εἰς φάραγγα βαθεῖαν καὶ καταλσῆ πρὸς αὐτῇ τῇ πόλει . ἐντεῦθεν δὲ διέξεισι πεδίον εὐκαρπότατον παρὰ τὰ μέταλλα τοῦ λίθου τοῦ Τιβουρτίνου καὶ τοῦ ἐν Γαβίοις τοῦ καὶ ἐρυθροῦ λεγομένου , ὥστε τὴν ἐκ τῶν μετάλλων ἐξαγωγὴν καὶ τὴν πορθμείαν εὐμαρῆ τελέως εἶναι , τῶν πλείστων ἔργων τῆς Ῥώμης ἐντεῦθεν κατασκευαζομένων . ἐν δὲ τῷ πεδίῳ τούτῳ καὶ τὰ Ἄλβουλα καλούμενα ῥεῖ ὕδατα ψυχρὰ ἐκ πολλῶν πηγῶν , πρὸς ποικίλας νόσους καὶ πίνουσι καὶ ἐγκαθημένοις ὑγιεινά · τοιαῦτα δὲ καὶ τὰ Λαβανά , οὐκ ἄπωθεν τούτων ἐν τῇ Νωμεντανῇ καὶ τοῖς περὶ Ἠρητὸν τόποις . Πραινεστὸς δʼ ἐστὶν ὅπου τὸ τῆς Τύχης ἱερὸν ἐπίσημον χρηστηριάζον . ἀμφότεραι δʼ αἱ πόλεις αὗται τῇ αὐτῇ προσιδρυμέναι τυγχάνουσιν ὀρεινῇ , διέχουσι δʼ ἀλλήλων ὅσον σταδίους ἑκατόν , τῆς δὲ Ῥώμης Πραινεστὸς μὲν καὶ διπλάσιον , Τίβουρα δʼ ἔλαττον . φασὶ δʼ Ἑλληνίδας ἀμφοτέρας · Πραινεστὸν γοῦν Πολυστέφανον καλεῖσθαι πρότερον . ἐρυμνὴ μὲν οὖν ἑκατέρα , πολὺ δʼ ἐρυμνοτέρα Πραινεστός · ἄκραν γὰρ ἔχει τῆς μὲν πόλεως ὕπερθεν ὄρος ὑψηλόν , ὄπισθεν δʼ ἀπὸ τῆς συνεχούσης ὀρεινῆς αὐχένι διεζευγμένον , ὑπεραῖρον καὶ δυσὶ σταδίοις τούτου πρὸς ὀρθίαν ἀνάβασιν . πρὸς δὲ τῇ ἐρυμνότητι καὶ διώρυξι κρυπταῖς διατέτρηται πανταχόθεν μέχρι τῶν πεδίων ταῖς μὲν ὑδρείας χάριν ταῖς δʼ ἐξόδων λαθραίων , ὧν ἐν μιᾷ Μάριος πολιορκούμενος ἀπέθανε . ταῖς μὲν οὖν ἄλλαις πόλεσι πλεῖστον τὸ εὐερκὲς πρὸς ἀγαθοῦ τίθεται , Πραινεστίνοις δὲ συμφορὰ γεγένηται διὰ τὰς Ῥωμαίων στάσεις . καταφεύγουσι γὰρ ἐκεῖσε οἱ νεωτερίσαντες · ἐκπολιορκηθέντων δέ , πρὸς τῇ κακώσει τῆς πόλεως καὶ τὴν χώραν ἀπαλλοτριοῦσθαι συμβαίνει , τῆς αἰτίας μεταφερομένης ἐπὶ τοὺς ἀναιτίους . ῥεῖ δὲ διὰ τῆς χώρας Ὀυέρεστις ποταμός . πρὸς ἕω δὲ τῆς Ῥώμης εἰσὶν αἱ λεχθεῖσαι πόλεις .
Lemmas: ὁ Ὀυαλερία δέ ἄρχω μέν ἀπό Τιβοῦρος , ἄγω δέ ἐπί Μαρσός καί Κορφίνιον ὁ ὁ Πελίγνοι μητρόπολις . εἰμί δέ ἐν αὐτός Λατίνη πόλις Ὀυαρία τε καί Καρσέολοι καί Ἄλβα , πλησίον δέ καί πόλις Κούκουλον . ἐν ὄψις δέ εἰμί ὁ ἐν Ῥώμη Τιβουρα τε καί Πραινεστός καί Τοῦσκλον . Τιβουρα μέν , ὅς ὁ Ἡράκλειον καί ὁ καταρράκτης , ὅς ποιέω πλωτός εἰμί ὁ Ἀνίων ἀπό ὕψος μέγας καταπίπτω εἰς φάραγξ βαθύς καί καταλσής πρός αὐτός ὁ πόλις . ἐντεῦθεν δέ διεξέρχομαι πεδίον εὔκαρπος παρά ὁ μέταλλον ὁ λίθος ὁ Τιβουρτῖνος καί ὁ ἐν Γάβιος ὁ καί ἐρυθρός λέγω , ὥστε ὁ ἐκ ὁ μέταλλον ἐξαγωγή καί ὁ πορθμεία εὐμαρής τέλειος εἰμί , ὁ πολύς ἔργον ὁ Ῥώμη ἐντεῦθεν κατασκευάζω . ἐν δέ ὁ πεδίον οὗτος καί ὁ Ἄλβουλα καλέω ῥέω ὕδωρ ψυχρός ἐκ πολύς πηγή , πρός ποικίλος νόσος καί πίνω καί ἐγκάθημαι ὑγιεινός · τοιοῦτος δέ καί ὁ Λαβανόν , οὐ ἄπωθεν οὗτος ἐν ὁ Νωμεντανή καί ὁ περί Ἠρητόν τόπος . Πραινεστός δέ εἰμί ὅπου ὁ ὁ Τύχη ἱερός ἐπίσημος χρηστηριάζω . ἀμφότερος δέ ὁ πόλις οὗτος ὁ αὐτός προσιδρύω τυγχάνω ὀρεινός , διέχω δέ ἀλλήλων ὅσος στάδιον ἑκατόν , ὁ δέ Ῥώμη Πραινεστός μέν καί διπλάσιος , Τιβουρα δέ ἐλαχύς . φημί δέ Ἑλληνίς ἀμφότερος · Πραινεστός γοῦν Πολυστέφανος καλέω πρότερος . ἐρυμνός μέν οὖν ἑκάτερος , πολύς δέ ἐρυμνός Πραινεστός · ἄκρα γάρ ἔχω ὁ μέν πόλις ὕπερθεν ὄρος ὑψηλός , ὄπισθεν δέ ἀπό ὁ συνέχω ὀρεινός αὐχήν διαζεύγνυμαι , ὑπεραίρω καί δύο στάδιον οὗτος πρός ὄρθιος ἀνάβασις . πρός δέ ὁ ἐρυμνότης καί διῶρυξ κρυπτός διατετραίνω πανταχόθεν μέχρι ὁ πεδίον ὁ μέν ὑδρεία χάριν ὁ δέ ἔξοδος λαθραῖος , ὅς ἐν εἷς Μάριος πολιορκέω ἀποθνῄσκω . ὁ μέν οὖν ἄλλος πόλις πολύς ὁ εὐερκής πρός ἀγαθός τίθημι , Πραινεστῖνος δέ συμφορά γίγνομαι διά ὁ Ῥωμαῖος στάσις . καταφεύγω γάρ ἐκεῖσε ὁ νεωτερίζω · ἐκπολιορκέω δέ , πρός ὁ κάκωσις ὁ πόλις καί ὁ χώρα ἀπαλλοτριόω συμβαίνω , ὁ αἰτία μεταφέρω ἐπί ὁ ἀναίτιος . ῥέω δέ διά ὁ χώρα Ὀυέρεστις ποταμός . πρός ἠώς δέ ὁ Ῥώμη εἰμί ὁ λέγω πόλις .