strabo.geographica 8.3.30
λοιπὸν δʼ ἐστὶν εἰπεῖν περὶ τῆς Ὀλυμπίας καὶ τῆς εἰς τοὺς Ἠλείους ἁπάντων μεταπτώσεως . ἔστι δʼ ἐν τῇ Πισάτιδι τὸ ἱερὸν σταδίους τῆς Ἤλιδος ἐλάττους ἢ τριακοσίους διέχον · πρόκειται δʼ ἄλσος ἀγριελαίων ἐν ᾧ τὸ στάδιον · παραρρεῖ δʼ ὁ Ἀλφειὸς ἐκ τῆς Ἀρκαδίας ῥέων εἰς τὴν Τριφυλιακὴν θάλατταν μεταξὺ δύσεως καὶ μεσημβρίας . τὴν δʼ ἐπιφάνειαν ἔσχεν ἐξ ἀρχῆς μὲν διὰ τὸ μαντεῖον τοῦ Ὀλυμπίου Διός · ἐκείνου δʼ ἐκλειφθέντος οὐδὲν ἧττον συνέμεινεν ἡ δόξα τοῦ ἱεροῦ , καὶ τὴν αὔξησιν ὅσην ἴσμεν ἔλαβε διά τε τὴν πανήγυριν καὶ τὸν ἀγῶνα τὸν Ὀλυμπιακόν , στεφανίτην τε καὶ ἱερὸν νομισθέντα , μέγιστον τῶν πάντων . ἐκοσμήθη δʼ ἐκ τοῦ πλήθους τῶν ἀναθημάτων , ἅπερ ἐκ πάσης ἀνετίθετο τῆς Ἑλλάδος · ὧν ἦν καὶ ὁ χρυσοῦς σφυρήλατος Ζεύς , ἀνάθημα Κυψέλου τοῦ Κορινθίων τυράννου . μέγιστον δὲ τούτων ὑπῆρξε τὸ τοῦ Διὸς ξόανον , ὃ ἐποίει Φειδίας Χαρμίδου Ἀθηναῖος ἐλεφάντινον , τηλικοῦτον τὸ μέγεθος ὡς καίπερ μεγίστου ὄντος τοῦ νεὼ δοκεῖν ἀστοχῆσαι τῆς συμμετρίας τὸν τεχνίτην , καθήμενον ποιήσαντα , ἁπτόμενον δὲ σχεδόν τι τῇ κορυφῇ τῆς ὀροφῆς ὥστʼ ἔμφασιν ποιεῖν , ἐὰν ὀρθὸς γένηται διαναστάς , ἀποστεγάσειν τὸν νεών . ἀνέγραψαν δέ τινες τὰ μέτρα τοῦ ξοάνου , καὶ Καλλίμαχος ἐν ἰάμβῳ τινὶ ἐξεῖπε . πολλὰ δὲ συνέπραξε τῷ Φειδίᾳ Πάναινος ὁ ζωγράφος , ἀδελφιδοῦς ὢν αὐτοῦ καὶ συνεργολάβος , πρὸς τὴν τοῦ ξοάνου διὰ τῶν χρωμάτων κόσμησιν καὶ μάλιστα τῆς ἐσθῆτος . δείκνυνται δὲ καὶ γραφαὶ πολλαί τε καὶ θαυμασταὶ περὶ τὸ ἱερὸν ἐκείνου ἔργα . ἀπομνημονεύουσι δὲ τοῦ Φειδίου , διότι πρὸς τὸν Πάναινον εἶπε πυνθανόμενον πρὸς τί παράδειγμα μέλλοι ποιήσειν τὴν εἰκόνα τοῦ Διός , ὅτι πρὸς τὴν Ὁμήρου διʼ ἐπῶν ἐκτεθεῖσαν τούτων ἦ καὶ κυανέῃσιν ἐπʼ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων · ἀμβρόσιαι δʼ ἄρα χαῖται ἐπερρώσαντο ἄνακτος κρατὸς ἀπʼ ἀθανάτοιο , μέγαν δʼ ἐλέλιξεν Ὄλυμπον . ἄξιοι δὲ μάλιστα τὴν αἰτίαν ἔχειν τῆς περὶ τὸ Ὀλυμπίασιν ἱερὸν μεγαλοπρεπείας τε καὶ τιμῆς Ἠλεῖοι . κατὰ μὲν γὰρ τὰ Τρωικὰ καὶ ἔτι πρὸ τούτων οὐκ ηὐτύχουν , ὑπό τε τῶν Πυλίων ταπεινωθέντες καὶ ὑφʼ Ἡρακλέους ὕστερον , ἡνίκα Αὐγέας ὁ βασιλεύων αὐτῶν κατελύθη . σημεῖον δέ · εἰς γὰρ τὴν Τροίαν ἐκεῖνοι μὲν τετταράκοντα ναῦς ἔστειλαν , Πύλιοι δὲ καὶ Νέστωρ ἐνενήκοντα . ὕστερον δὲ μετὰ τὴν τῶν Ἡρακλειδῶν κάθοδον συνέβη τἀναντία . Αἰτωλοὶ γὰρ συγκατελθόντες τοῖς Ἡρακλείδαις μετὰ Ὀξύλου καὶ συνοικήσαντες Ἐπειοῖς κατὰ συγγένειαν παλαιὰν ηὔξησαν τὴν κοίλην Ἦλιν καὶ τῆς τε Πισάτιδος ἀφείλοντο πολλήν , καὶ Ὀλυμπία ὑπʼ ἐκείνοις ἐγένετο · καὶ δὴ καὶ ὁ ἀγὼν εὕρημά ἐστιν ἐκείνων ὁ Ὀλυμπιακός , καὶ τὰς Ὀλυμπιάδας τὰς πρώτας ἐκεῖνοι συνετέλουν . ἐᾶσαι γὰρ δεῖ τὰ παλαιὰ καὶ περὶ τῆς κτίσεως τοῦ ἱεροῦ καὶ περὶ τῆς θέσεως τοῦ ἀγῶνος , τῶν μὲν ἕνα τῶν Ἰδαίων δακτύλων Ἡρακλέα λεγόντων ἀρχηγέτην τούτων , τῶν δὲ τὸν Ἀλκμήνης καὶ Διός , ὃν καὶ ἀγωνίσασθαι πρῶτον καὶ νικῆσαι · τὰ γὰρ τοιαῦτα πολλαχῶς λέγεται καὶ οὐ πάνυ πιστεύεται . ἐγγυτέρω δὲ πίστεως , ὅτι μέχρι τῆς ἕκτης καὶ εἰκοστῆς Ὀλυμπιάδος ἀπὸ τῆς πρώτης , ἐν ᾗ Κόροιβος ἐνίκα στάδιον Ἠλεῖος , τὴν προστασίαν εἶχον τοῦ τε ἱεροῦ καὶ τοῦ ἀγῶνος Ἠλεῖοι . κατὰ δὲ τὰ Τρωικὰ ἢ οὐκ ἦν ἀγὼν στεφανίτης ἢ οὐκ ἔνδοξος , οὔθʼ οὗτος οὔτʼ ἄλλος οὐδεὶς τῶν νῦν ἐνδόξων · οὐδὲ μέμνηται τούτων Ὅμηρος οὐδενός , ἀλλʼ ἑτέρων τινῶν ἐπιταφίων . καίτοι δοκεῖ τισὶ τοῦ Ὀλυμπιακοῦ μεμνῆσθαι , ὅταν φῇ τὸν Αὐγέαν ἀποστερῆσαι τέσσαρας ἀθλοφόρους ἵππους , ἐλθόντας μετʼ ἄεθλα · φασὶ δὲ τοὺς Πισάτας μὴ μετασχεῖν τοῦ Τρωικοῦ πολέμου ἱεροὺς νομισθέντας τοῦ Διός . ἀλλʼ οὔθʼ ἡ Πισᾶτις ὑπὸ Αὐγέᾳ τόθʼ ὑπῆρχεν , ἐν ᾗ ἐστι καὶ ἡ Ὀλυμπία , ἀλλʼ ἡ Ἠλεία μόνον , οὔτʼ ἐν Ἠλείᾳ συνετελέσθη ὁ Ὀλυμπιακὸς ἀγὼν οὐδʼ ἅπαξ , ἀλλʼ ἀεὶ ἐν Ὀλυμπίᾳ . ὁ δὲ νῦν παρατεθεὶς ἐν Ἤλιδι φαίνεται γενόμενος , ἐν ᾗ καὶ τὸ χρέος ὠφείλετο καὶ γὰρ τῷ χρεῖος ὀφείλετʼ ἐν Ἤλιδι δίῃ , τέσσαρες ἀθλοφόροι ἵπποι.καὶ οὗτος μὲν οὐ στεφανίτης ( περὶ τρίποδος γὰρ ἔμελλον θεύσεσθαι ) , ἐκεῖνος δέ . μετὰ τὴν ἕκτην καὶ εἰκοστὴν Ὀλυμπιάδα οἱ Πισᾶται τὴν οἰκείαν ἀπολαβόντες αὐτοὶ συνετέλουν , τὸν ἀγῶνα ὁρῶντες εὐδοκιμοῦντα · χρόνοις δʼ ὕστερον μεταπεσούσης πάλιν τῆς Πισάτιδος εἰς τοὺς Ἠλείους μετέπεσεν εἰς αὐτοὺς πάλιν καὶ ἡ ἀγωνοθεσία . συνέπραξαν δὲ καὶ οἱ Λακεδαιμόνιοι μετὰ τὴν ἐσχάτην κατάλυσιν τῶν Μεσσηνίων συμμαχήσασιν αὐτοῖς τἀναντία τῶν Νέστορος ἀπογόνων καὶ τῶν Ἀρκάδων συμπολεμησάντων τοῖς Μεσσηνίοις · καὶ ἐπὶ τοσοῦτόν γε συνέπραξαν ὥστε τὴν χώραν ἅπασαν τὴν μέχρι Μεσσήνης Ἠλείαν ῥηθῆναι καὶ διαμεῖναι μέχρι νῦν , Πισατῶν δὲ καὶ Τριφυλίων καὶ Καυκώνων μηδʼ ὄνομα λειφθῆναι . καὶ αὐτὸν δὲ τὸν Πύλον τὸν ἠμαθόεντα εἰς τὸ Λέπρειον συνῴκισαν , χαριζόμενοι τοῖς Λεπρεάταις κρατήσασι πολέμῳ , καὶ ἄλλας πολλὰς τῶν κατοικιῶν κατέσπασαν , ὅσας γʼ ἑώρων αὐτοπραγεῖν ἐθελούσας , καὶ φόρους ἐπράξαντο .
Lemmas: λοιπός δέ εἰμί λέγω περί ὁ Ὀλυμπία καί ὁ εἰς ὁ Ἠλεῖος ἅπας μετάπτωσις . εἰμί δέ ἐν ὁ Πισάτης ὁ ἱερός στάδιον ὁ Ἦλις ἐλαχύς ἤ τριακόσιοι διέχω · πρόκειμαι δέ ἄλσος ἀγριέλαιος ἐν ὅς ὁ στάδιον · παραρρέω δέ ὁ Ἀλφειός ἐκ ὁ Ἀρκαδία ῥέω εἰς ὁ Τριφυλιακός θάλασσα μεταξύ δύσις καί μεσημβρία . ὁ δέ ἐπιφάνεια ἔχω ἐκ ἀρχή μέν διά ὁ μαντεῖον ὁ Ὀλύμπιος Ζεύς · ἐκεῖνος δέ ἐκλείπω οὐδείς ἥσσων συμμένω ὁ δόξα ὁ ἱερός , καί ὁ αὔξησις ὅσος οἶδα λαμβάνω διά τε ὁ πανήγυρις καί ὁ ἀγών ὁ Ὀλυμπιακός , στεφανίτης τε καί ἱερός νομίζω , μέγας ὁ πᾶς . κοσμέω δέ ἐκ ὁ πλῆθος ὁ ἀνάθημα , ὅς ἐκ πᾶς ἀνατίθημι ὁ Ἑλλάς · ὅς εἰμί καί ὁ χρύσεος σφυρήλατος Ζεύς , ἀνάθημα Κύψελος ὁ Κορίνθιος τύραννος . μέγας δέ οὗτος ὑπάρχω ὁ ὁ Ζεύς ξόανον , ὅς ποιέω Φειδίας Χαρμίδης Ἀθηναῖος ἐλεφάντινος , τηλικοῦτος ὁ μέγεθος ὡς καίπερ μέγας εἰμί ὁ ναός δοκέω ἀστοχέω ὁ συμμετρία ὁ τεχνίτης , κάθημαι ποιέω , ἅπτω δέ σχεδόν τις ὁ κορυφή ὁ ὀροφή ὥστε ἔμφασις ποιέω , ἐάν ὀρθός γίγνομαι διανίσταμαι , ἀποστεγάζω ὁ ναός . ἀναγράφω δέ τις ὁ μέτρον ὁ ξόανον , καί Καλλίμαχος ἐν ἴαμβος τις ἐκλέγω . πολύς δέ συμπράσσω ὁ Φειδίας Πάναινος ὁ ζωγράφος , ἀδελφιδέος εἰμί αὐτός καί συνεργολάβος , πρός ὁ ὁ ξόανον διά ὁ χρῶμα κόσμησις καί μάλα ὁ ἐσθής . δείκνυμι δέ καί γραφή πολύς τε καί θαυμαστός περί ὁ ἱερός ἐκεῖνος ἔργον . ἀπομνημονεύω δέ ὁ Φειδίας , διότι πρός ὁ Πάναινος λέγω πυνθάνομαι πρός τίς παράδειγμα μέλλω ποιέω ὁ εἰκών ὁ Ζεύς , ὅτι πρός ὁ Ὅμηρος διά ἔπος ἐκτίθημι οὗτος ἦ καί κυάνεος ἐπί ὀφρύς νεύω Κρονίων · ἀμβρόσιος δέ ἄρα χαίτη ἐπιρρώομαι ἄναξ κράς ἀπό ἀθάνατος , μέγας δέ ἐλελίζω Ὄλυμπος . ἄξιος δέ μάλα ὁ αἰτία ἔχω ὁ περί ὁ Ὀλυμπίασι ἱερός μεγαλοπρέπεια τε καί τιμή Ἠλεῖος . κατά μέν γάρ ὁ Τρωϊκός καί ἔτι πρό οὗτος οὐ εὐτυχέω , ὑπό τε ὁ Πύλιος ταπεινόω καί ὑπό Ἡρακλῆς ὕστερον , ἡνίκα Αὐγέας ὁ βασιλεύω αὐτός καταλύω . σημεῖον δέ · εἰς γάρ ὁ Τροία ἐκεῖνος μέν τεσσαράκοντα ναῦς στέλλω , Πύλιος δέ καί Νέστωρ ἐνενήκοντα . ὕστερον δέ μετά ὁ ὁ Ἡρακλείδαι κάθοδος συμβαίνω ἐναντίος . Αἰτωλός γάρ συγκατέρχομαι ὁ Ἡρακλείδαι μετά Ὄξυλος καί συνοικέω Ἐπειός κατά συγγένεια παλαιός αὐξάνω ὁ κοῖλος Ἦλις καί ὁ τε Πισᾶτις ἀφαιρέω πολύς , καί Ὀλυμπία ὑπό ἐκεῖνος γίγνομαι · καί δή καί ὁ ἀγών εὕρημα εἰμί ἐκεῖνος ὁ Ὀλυμπιακός , καί ὁ Ὀλυμπιάς ὁ πρῶτος ἐκεῖνος συντελέω . ἐάω γάρ δέω ὁ παλαιός καί περί ὁ κτίσις ὁ ἱερός καί περί ὁ θέσις ὁ ἀγών , ὁ μέν εἷς ὁ Ἰδαῖος δάκτυλος Ἡρακλῆς λέγω ἀρχηγέτης οὗτος , ὁ δέ ὁ Ἀλκμήνη καί Ζεύς , ὅς καί ἀγωνίζομαι πρῶτος καί νικάω · ὁ γάρ τοιοῦτος πολλαχῶς λέγω καί οὐ πάνυ πιστεύω . ἐγγύς δέ πίστις , ὅτι μέχρι ὁ ἕκτος καί εἰκοστός Ὀλυμπιάς ἀπό ὁ πρῶτος , ἐν ὅς Κόροιβος νικάω στάδιον Ἠλεῖος , ὁ προστασία ἔχω ὁ τε ἱερός καί ὁ ἀγών Ἠλεῖος . κατά δέ ὁ Τρωϊκός ἤ οὐ εἰμί ἀγών στεφανίτης ἤ οὐ ἔνδοξος , οὔτε οὗτος οὔτε ἄλλος οὐδείς ὁ νῦν ἔνδοξος · οὐδέ μιμνῄσκω οὗτος Ὅμηρος οὐδείς , ἀλλά ἕτερος τις ἐπιτάφιος . καίτοι δοκέω τις ὁ Ὀλυμπιακός μιμνῄσκω , ὅταν φημί ὁ Αὐγέας ἀποστερέω τέσσαρες ἀθλοφόρος ἵππος , ἔρχομαι μετά ἆθλον · φημί δέ ὁ Πισάτης μή μετέχω ὁ Τρωϊκός πόλεμος ἱερός νομίζω ὁ Ζεύς . ἀλλά οὔτε ὁ Πισᾶτις ὑπό Αὐγέας τότε ὑπάρχω , ἐν ὅς εἰμί καί ὁ Ὀλυμπία , ἀλλά ὁ Ἠλεῖος μόνος , οὔτε ἐν Ἠλεῖος συντελέω ὁ Ὀλυμπιακός ἀγών οὐδέ ἅπαξ , ἀλλά ἀεί ἐν Ὀλυμπία . ὁ δέ νῦν παρατίθημι ἐν Ἦλις φαίνω γίγνομαι , ἐν ὅς καί ὁ χρέος ὀφείλω καί γάρ ὁ χρέος ὀφείλω ἐν Ἦλις δῖος , τέσσαρες ἀθλοφόρος ἵπποι.καὶ οὗτος μέν οὐ στεφανίτης ( περί τρίπους γάρ μέλλω θέω ) , ἐκεῖνος δέ . μετά ὁ ἕκτος καί εἰκοστός Ὀλυμπιάς ὁ Πισάτης ὁ οἰκεῖος ἀπολαμβάνω αὐτός συντελέω , ὁ ἀγών ὁράω εὐδοκιμέω · χρόνος δέ ὕστερον μεταπίπτω πάλιν ὁ Πισᾶτις εἰς ὁ Ἠλεῖος μεταπίπτω εἰς αὐτός πάλιν καί ὁ ἀγωνοθεσία . συμπράσσω δέ καί ὁ Λακεδαιμόνιος μετά ὁ ἔσχατος κατάλυσις ὁ Μεσσήνιος συμμαχέω αὐτός ἐναντίος ὁ Νέστωρ ἀπόγονος καί ὁ Ἀρκάς συμπολεμέω ὁ Μεσσήνιος · καί ἐπί τοσοῦτος γε συμπράσσω ὥστε ὁ χώρα ἅπας ὁ μέχρι Μεσσήνη Ἠλεῖος λέγω καί διαμένω μέχρι νῦν , Πισάτης δέ καί Τριφύλιος καί Καύκων μηδέ ὄνομα λείπω . καί αὐτός δέ ὁ Πύλος ὁ ἠμαθόεις εἰς ὁ Λέπρειον συνοικίζω , χαρίζω ὁ Λεπρεάτης κρατέω πόλεμος , καί ἄλλος πολύς ὁ κατοικία κατασπάω , ὅσος γε ὁράω αὐτοπραγέω ἐθέλω , καί φόρος πράσσω .