strabo.geographica 5.3.8
ταῦτα μὲν οὖν ἡ φύσις τῆς χώρας παρέχεται τὰ εὐτυχήματα τῇ πόλει , προσέθεσαν δὲ Ῥωμαῖοι καὶ τὰ ἐκ τῆς προνοίας . τῶν γὰρ Ἑλλήνων περὶ τὰς κτίσεις εὐστοχῆσαι μάλιστα δοξάντων , ὅτι κάλλους ἐστοχάζοντο καὶ ἐρυμνότητος καὶ λιμένων καὶ χώρας εὐφυοῦς , οὗτοι προὐνόησαν μάλιστα ὧν ὠλιγώρησαν ἐκεῖνοι , στρώσεως ὁδῶν καὶ ὑδάτων εἰσαγωγῆς καὶ ὑπονόμων τῶν δυναμένων ἐκκλύζειν τὰ λύματα τῆς πόλεως εἰς τὸν Τίβεριν . ἔστρωσαν δὲ καὶ τὰς κατὰ τὴν χώραν ὁδούς , προσθέντες ἐκκοπάς τε λόφων καὶ ἐγχώσεις κοιλάδων , ὥστε τὰς ἁρμαμάξας δέχεσθαι πορθμείων φορτία · οἱ δʼ ὑπόνομοι συννόμῳ λίθῳ κατακαμφθέντες ὁδοὺς ἁμάξαις χόρτου πορευτὰς ἐνίας ἀπολελοίπασι . τοσοῦτον δʼ ἐστὶ τὸ εἰσαγώγιμον ὕδωρ διὰ τῶν ὑδραγωγίων , ὥστε ποταμοὺς διὰ τῆς πόλεως καὶ τῶν ὑπονόμων ῥεῖν , ἅπασαν δὲ οἰκίαν σχεδὸν δεξαμενὰς καὶ σίφωνας καὶ κρουνοὺς ἔχειν ἀφθόνους , ὧν πλείστην ἐπιμέλειαν ἐποιήσατο Μάρκος Ἀγρίππας , πολλοῖς καὶ ἄλλοις ἀναθήμασι κοσμήσας τὴν πόλιν . ὡς δʼ εἰπεῖν , οἱ παλαιοὶ μὲν τοῦ κάλλους τῆς Ῥώμης ὠλιγώρουν , πρὸς ἄλλοις μείζοσι καὶ ἀναγκαιοτέροις ὄντες · οἱ δʼ ὕστερον καὶ μάλιστα οἱ νῦν καὶ καθʼ ἡμᾶς οὐδὲ τούτου καθυστέρησαν , ἀλλʼ ἀναθημάτων πολλῶν καὶ καλῶν ἐπλήρωσαν τὴν πόλιν . καὶ γὰρ Πομπήιος καὶ ὁ θεὸς Καῖσαρ καὶ ὁ Σεβαστὸς καὶ οἱ τούτου παῖδες καὶ οἱ φίλοι καὶ γυνὴ καὶ ἀδελφὴ πᾶσαν ὑπερεβάλοντο σπουδὴν καὶ δαπάνην εἰς τὰς κατασκευάς · τούτων δὲ τὰ πλεῖστα ὁ Μάρτιος ἔχει κάμπος πρὸς τῇ φύσει προσλαβὼν καὶ τὸν ἐκ τῆς προνοίας κόσμον . καὶ γὰρ τὸ μέγεθος τοῦ πεδίου θαυμαστὸν ἅμα καὶ τὰς ἁρματοδρομίας καὶ τὴν ἄλλην ἱππασίαν ἀκώλυτον παρέχον τῷ τοσούτῳ πλήθει τῶν σφαίρᾳ καὶ κρίκῳ καὶ παλαίστρᾳ γυμναζομένων · καὶ τὰ περικείμενα ἔργα καὶ τὸ ἔδαφος ποάζον διʼ ἔτους καὶ τῶν λόφων στεφάναι τῶν ὑπὲρ τοῦ ποταμοῦ μέχρι τοῦ ῥείθρου σκηνογραφικὴν ὄψιν ἐπιδεικνύμεναι δυσαπάλλακτον παρέχουσι τὴν θέαν . πλησίον δʼ ἐστὶ τοῦ πεδίου τούτου καὶ ἄλλο πεδίον καὶ στοαὶ κύκλῳ παμπληθεῖς καὶ ἄλση καὶ θέατρα τρία καὶ ἀμφιθέατρον καὶ ναοὶ πολυτελεῖς καὶ συνεχεῖς ἀλλήλοις , ὡς πάρεργον ἂν δόξαιεν ἀποφαίνειν τὴν ἄλλην πόλιν . διόπερ ἱεροπρεπέστατον νομίσαντες τοῦτον τὸν τόπον καὶ τὰ τῶν ἐπιφανεστάτων μνήματα ἐνταῦθα κατεσκεύασαν ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν . ἀξιολογώτατον δὲ τὸ Μαυσώλειον καλούμενον , ἐπὶ κρηπῖδος ὑψηλῆς λευκολίθου πρὸς τῷ ποταμῷ χῶμα μέγα , ἄχρι κορυφῆς τοῖς ἀειθαλέσι τῶν δένδρων συνηρεφές · ἐπʼ ἄκρῳ μὲν οὖν εἰκών ἐστι χαλκῆ τοῦ Σεβαστοῦ Καίσαρος , ὑπὸ δὲ τῷ χώματι θῆκαί εἰσιν αὐτοῦ καὶ τῶν συγγενῶν καὶ οἰκείων , ὄπισθεν δὲ μέγα ἄλσος περιπάτους θαυμαστοὺς ἔχον · ἐν μέσῳ δὲ τῷ πεδίῳ ὁ τῆς καύστρας αὐτοῦ περίβολος καὶ οὗτος λίθου λευκοῦ , κύκλῳ μὲν περικείμενον ἔχων σιδηροῦν περίφραγμα , ἐντὸς δʼ αἰγείροις κατάφυτος . πάλιν δʼ εἴ τις εἰς τὴν ἀγορὰν παρελθὼν τὴν ἀρχαίαν ἄλλην ἐξ ἄλλης ἴδοι παραβεβλημένην ταύτῃ καὶ βασιλικὰς στοὰς καὶ ναούς , ἴδοι δὲ καὶ τὸ Καπιτώλιον καὶ τὰ ἐνταῦθα ἔργα καὶ τὰ ἐν τῷ Παλατίῳ καὶ τῷ τῆς Λιβίας περιπάτῳ , ῥᾳδίως ἐκλάθοιτʼ ἂν τῶν ἔξωθεν . τοιαύτη μὲν ἡ Ῥώμη .
Lemmas: οὗτος μέν οὖν ὁ φύσις ὁ χώρα παρέχω ὁ εὐτύχημα ὁ πόλις , προστίθημι δέ Ῥωμαῖος καί ὁ ἐκ ὁ πρόνοια . ὁ γάρ Ἕλλην περί ὁ κτίσις εὐστοχέω μάλα δοκέω , ὅτι κάλλος στοχάζομαι καί ἐρυμνότης καί λιμήν καί χώρα εὐφυής , οὗτος προνοοῦμαι μάλα ὅς ὀλιγωρέω ἐκεῖνος , στρῶσις ὁδός καί ὕδωρ εἰσαγωγή καί ὑπόνομος ὁ δύναμαι ἐκκλύζω ὁ λῦμα ὁ πόλις εἰς ὁ Τίβερις . στόρνυμι δέ καί ὁ κατά ὁ χώρα ὁδός , προστίθημι ἐκκοπή τε λόφος καί ἔγχωσις κοιλάς , ὥστε ὁ ἁρμάμαξα δέχομαι πορθμεῖον φορτίον · ὁ δέ ὑπόνομος σύννομος λίθος κατακάμπτω ὁδός ἄμαξα χόρτος πορευτός ἔνιοι ἀπολείπω . τοσοῦτος δέ εἰμί ὁ εἰσαγώγιμος ὕδωρ διά ὁ ὑδραγώγιον , ὥστε ποταμός διά ὁ πόλις καί ὁ ὑπόνομος ῥέω , ἅπας δέ οἰκία σχεδόν δεξαμενή καί σίφων καί κρουνοί ἔχω ἄφθονος , ὅς πολύς ἐπιμέλεια ποιέω Μάρκος Ἀγρίππας , πολύς καί ἄλλος ἀνάθημα κοσμέω ὁ πόλις . ὡς δέ λέγω , ὁ παλαιός μέν ὁ κάλλος ὁ Ῥώμη ὀλιγωρέω , πρός ἄλλος μέγας καί ἀναγκαῖος εἰμί · ὁ δέ ὕστερον καί μάλα ὁ νῦν καί κατά ἐγώ οὐδέ οὗτος καθυστερέω , ἀλλά ἀνάθημα πολύς καί καλός πληρόω ὁ πόλις . καί γάρ Πομπήϊος καί ὁ θεός Καῖσαρ καί ὁ Σεβαστός καί ὁ οὗτος παῖς καί ὁ φίλος καί γυνή καί ἀδελφή πᾶς ὑπερβάλλω σπουδή καί δαπάνη εἰς ὁ κατασκευή · οὗτος δέ ὁ πολύς ὁ Μάρτιος ἔχω κάμπος πρός ὁ φύσις προσλαμβάνω καί ὁ ἐκ ὁ πρόνοια κόσμος . καί γάρ ὁ μέγεθος ὁ πεδίον θαυμαστός ἅμα καί ὁ ἁρματοδρομία καί ὁ ἄλλος ἱππασία ἀκώλυτος παρέχω ὁ τοσοῦτος πλῆθος ὁ σφαῖρα καί κρίκος καί παλαίστρα γυμνάζω · καί ὁ περίκειμαι ἔργον καί ὁ ἔδαφος ποάζω διά ἔτος καί ὁ λόφος στεφάνη ὁ ὑπέρ ὁ ποταμός μέχρι ὁ ῥεῖθρον σκηνογραφικός ὄψις ἐπιδείκνυμι δυσαπάλλακτος παρέχω ὁ θέα . πλησίον δέ εἰμί ὁ πεδίον οὗτος καί ἄλλος πεδίον καί στοά κύκλος παμπληθής καί ἄλσος καί θέατρον τρεῖς καί ἀμφιθέατρον καί ναός πολυτελής καί συνεχής ἀλλήλων , ὡς πάρεργος ἄν δοκέω ἀποφαίνω ὁ ἄλλος πόλις . διόπερ ἱεροπρεπής νομίζω οὗτος ὁ τόπος καί ὁ ὁ ἐπιφανής μνῆμα ἐνταῦθα κατασκευάζω ἀνήρ καί γυνή . ἀξιόλογος δέ ὁ Μαυσώλειον καλέω , ἐπί κρηπίς ὑψηλός λευκόλιθος πρός ὁ ποταμός χῶμα μέγας , ἄχρι κορυφή ὁ ἀειθαλής ὁ δένδρον συνηρεφής · ἐπί ἄκρον μέν οὖν εἰκών εἰμί χάλκεος ὁ Σεβαστός Καῖσαρ , ὑπό δέ ὁ χῶμα θήκη εἰμί αὐτός καί ὁ συγγενής καί οἰκεῖος , ὄπισθεν δέ μέγας ἄλσος περίπατος θαυμαστός ἔχω · ἐν μέσος δέ ὁ πεδίον ὁ ὁ καῦστρα αὐτός περίβολος καί οὗτος λίθος λευκός , κύκλος μέν περίκειμαι ἔχω σιδήρεος περίφραγμα , ἐντός δέ αἴγειρος κατάφυτος . πάλιν δέ εἰ τις εἰς ὁ ἀγορά παρέρχομαι ὁ ἀρχαῖος ἄλλος ἐκ ἄλλος ὁράω παραβάλλω οὗτος καί βασιλικός στοά καί ναός , ὁράω δέ καί ὁ Καπετώλιον καί ὁ ἐνταῦθα ἔργον καί ὁ ἐν ὁ Παλάτιον καί ὁ ὁ Λιβίας περίπατος , ῥᾴδιος ἐκλανθάνω ἄν ὁ ἔξωθεν . τοιοῦτος μέν ὁ Ῥώμη .