sophonias.in-aristotelis-libros-de-anima-paraphrasis 3.4b
καὶ εὖ δὴ οἱ λέγοντες τὴν ψυχὴν εἶναι τόπον εἰδῶν · πλὴν οὔτε ὅλη ἀλλ’ ἡ νοητικὴ μόνη , οὔτ’ ἐντελεχείᾳ ἀλλὰ δυνάμει τὰ εἴδη . καὶ οὗτος τόπος ὁ νοῦς εἰδῶν ὡς δεχόῳνος αὐτά , οὐ μέντοι τῷ ὑποκεῖσθαι αὐτοῖς καὶ αὐτὸς ἐκεῖνα γίνεσθαι , ἀλλ’ ὡς ἡ μήπω γεγραμμένη πινακὶς τὰ γράμματα . ὡς γὰρ ἐν ἐκείνῳ δυνάμει ἐστὶ πάντα τὰ δυνάμενα ἐν αὐτῷ γραφῆναι , ἐνεργείᾳ δὲ οὐδέν ἐστι πρὶν γραφῇ , οὕτω τοι καὶ ὁ νοῦς οὐδέν ἐστιν ἐνεργείᾳ τῶν νοητῶν , πρὶν μάθοι ἢ εὕροι , ἀλλὰ δυνάμει πάντα . καὶ ὡς ἐκείνῳ οὐ φθειρομένου τοῦ προτέρου χάρτου τοῦ δυνάμει γίνεται τὸ ἐνεργείᾳ , καὶ ὁ νοῦς γινόμενος ἐνεργείᾳ τὰ νοητὰ οὐδὲν μεταβαλλει τῆς αὑτοῦ φύσεως · τότε δὲ καὶ ἑαυτὸν νοεῖ νοῶν ἐκεῖνα . ἔτι ὅταν ὁ δυνάμει νοῦς χρόνῳ καὶ διδασκαλίᾳ τῇ ἔξωθεν ἢ τῇ ἐντὸς καὶ παρ’ αὑτοῦ ζητήσει καὶ τριβῇ ἐγγυμνασάμενος γένηται τοιοῦτος οἷος ὁ ἐπιστάμενος , ὡς λοιπὸν μὴ δεῖσθαι διδασκαλίας ἀλλ’ αὐτὸς ἀφ’ αὑτοῦ προφέ - ρειν τὰ εἴδη , τότε γίνεται κατ’ ἐνέργειαν νοῦς . διαφέρει δὲ οὗτος τοῦ κατ’ ἐνέργειαν τοῦ πρώτου καὶ θείου ὅτι ἐκεῖνος ἀθρόως καὶ μιᾷ ἐνεργείᾳ πάντα νοεῖ ἀμεταβάτως , οὗτος δὲ καὶ ὅταν ἐνεργείᾳ γένηται , καθ’ ἓν ἕκαστον νοεῖ καὶ μεταβαίνει ἀφ’ ἑτέρου εἰς ἕτερον , ὑφ’ ἓν πλείονα νοῆσαι μὴ δυνάμενος . καὶ ἐκεῖνος μὲν οὐ γίνεται ἀλλ’ ἔστιν ἐνεργείᾳ , ἄνευ δυνάμεως ἑστῶσαν ἔχων τὴν νῶσιν καὶ ἀεὶ ὡσαύτως καὶ τὴν οὐσίαν ἀμετάβλητον καὶ τὴν ἐνέργειαν κατὰ τὴν οὐσίαν · οὗτος δὲ καὶ ὅταν ἐνεργείᾳ γένηται , οὐκ ἀθρόον ἀλλὰ καθ’ ἕκαστον νοητὸν καὶ νοεῖ καὶ προχειρίζεται . ἔστι γὰρ ὁ κατ’ ἐνέργειαν νοῦς τὰ νοητά , ὥσπερ ἡ κατ’ ἐνέργειαν ἐπιστήμη τὰ ἐπιστητά πως καὶ ἡ κατ’ ἐνέργειαν αἴσθησις τὰ αἰσθητά . ἐπεὶ δὲ τῶν πραγμάτων τὰ μέν ἐστιν ἁπλᾶ τὰ δὲ σύνθετα ( ἁπλᾶ μὲν τὰ ἄυλα , οἷον ἄγγελος , ψυχή , νοῦς , σύνθετα δὲ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους , οἷον πῦρ , ὕδωρ ) , καὶ ἐν τοῖς συνθέτοις ἄλλο μὲν τὸ εἶδος ἄλλο δὲ τὸ συναμφότερον , οἷον ἄλλο μέν ἐστιν αὐτὸ τὸ πῦρ , λέγω δὴ τὸ σύνθετον , ἄλλο δέ ἐστιν αὐτὸ τὸ πυρὶ εἶναι , γινώσκομεν δὲ ἄμφω , πότερον τῷ αὐτῷ μορίῳ τῆς ψυχῆς τὸ ἀπλοῦν καὶ τὸ σύνθετον γινώσκομεν , ἢ ἑτέρῳ καὶ ἑτέρω ; ἢ τῷ αὐτῷ , ἄλλως δὲ καὶ ἄλλως ἔχοντι κατὰ τὴν σχέσιν ; λέ - γομεν δὴ ὅτι τῷ αὐτῷ . ἑτέρως δὴ καὶ ἑτέρως ἔχοντι . οὕτω γὰρ ἔχει ὁ νοῦς πρὸς ἑαυτὸν ἐν τῷ νοεῖν ἑκάτερον , ὡς ἔχει ἡ κεκλασμένη εὐθεῖα πρὸς τὴν ἄκλαστον . τῷ γὰρ μὴ καθ’ αὑτὸν ἁπλῇ ἐπιβολῇ γινώσκειν τὸ σύνθετον , ἀλλὰ δεῖσθαι φαντασίας καὶ αἰσθήσεως , καὶ οἱονεὶ διπλόην ἔχειν τινὰ καὶ ἔπι * * τῇ κελλασμένῃ εἰκάζεται . οἱονεὶ γὰρ πρῶτον ἔξω ἐκτείνεται ἐπὶ τὴν φαντασίαν , εἶτα ἐπιστρέφει εἰς ἑαυτὸν καὶ πρὸς τοὺς ἐν αὐτῷ καθόλου λόγους ἐκ τῶν μερικῶν ἀνατρέχει · οἰκεία γὰρ αὐτῷ καὶ κατὰ φύσιν ἐνέργεια ἡ τῶν νοητῶν ἀντίληψις . ὅταν μέντοι περὶ αὐτῶν τῶν εἰδῶν σκοπῇ , μὴ προσχρώμενος αἰσθήσει ἀλλὰ τοὺς ἐν αὐτῷ μόνον λόγους κινῶν , οἷον τίς θερμότητος λόγος ἢ ἀνθρωπότητος καὶ ἔτι ψυχῆς ἢ ἀγγέλου , τότε τὴν ἄκλαστον εὐθεῖαν μιμεῖται . εἷς δὲ καὶ ὁ αὐτὸς ὁ τὰ σύνθετα καὶ τὰ ἀπλᾶ γινώσκων . ὡσαύτως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν μαθηματικῶν , ἅπερ καὶ ἐξ ἀφαιρέσεως λέγονται . καὶ γὰρ ἐν τούτοις καὶ τῆς ὕλης ἀφαιρουμένης ἡ διπλόη ἐπιμένει πάλιν . ἄλλο γάρ ἐστι τὸ εὐθὺ καὶ τὸ εὐθεῖ εἶναι · ἔστι γὰρ ὑποκείμενόν τι ἐν τούτοις καὶ οἷον ὕλη τὸ συνεχές , εἶδος δὲ ἡ εὐθύτης καὶ ἡ καμπυλότης αὐτή . ὅταν μέντοι κύκλον νοῇ ὁ νοῦς ἢ τὸ καμπύλον , τοῦτο δέ ἐστι τὸ σύνθετον , ἀναλόγως τῇ κεκλασμένῃ εὐθείᾳ νοεῖ · ὅταν δὲ αὐτὰ μόνα ψιλὰ τὰ εἴδη νοῇ , καμπυλότητα εὐθύτητα , τότε μὴ προσχρώμενος αἰσθήσει τῇ ἀκλάστῳ εὐθείᾳ ἔοικεν . ἔτι ὥσπερ ἐπὶ τοῦ σιμοῦ ὡς μὲν σιμότης ἐν ῥινὶ ἔχει τὸ εἶναι , οὗ καὶ νοουμένη ἀχώριστος ἔστι γὰρ σιμότης κοιλότης ἐν ῥινί ) , ὡς δὲ κοιλότης κεχωρισμένη καὶ οὐδὲν <δεῖ> τῷ νῷ προσεπινοεῖν τὸ ὑποκείμενον , ὅταν ὡς αὐτὴν νοῇ , χωρίσαντι αὐτὴν καθ’ αὑτήν , κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὁ μαθηματικὸς αὐτῶν τῶν εἰδῶν τοὺς ὁρισμοὺς ἄνευ τοῦ ὑποκειμένου ποιεῖται , οἷον τί ἐστι κύκλος , τί τρίγωνον , τί εὐθὺ καὶ τὰ λοιπά . ἐν ἀφαιρέσει δὲ λέγονται ὡς ἀχώριστα μὲν τῆς ὕλης καθ’ ὕπαρξιν , τῷ νῷ δὲ χωρισθέντα καὶ οἷον ἀφαιρεθέντα τοῦ ὑποκειμένου .
Lemmas: καί εὕω δή ὁ λέγω ὁ ψυχή εἰμί τόπος εἶδος · πλήν οὔτε ὅλος ἀλλά ὁ νοητικός μόνος , οὔτε ἐντελέχεια ἀλλά δύναμις ὁ εἶδος . καί οὗτος τόπος ὁ νόος εἶδος ὡς δεχοοινος αὐτός , οὖον μέντοι ὁ ὑπόκειμαι αὐτός καί αὐτός ἐκεῖνος γίγνομαι , ἀλλά ὡς ὁ μήπω γράφω πινακίς ὁ γράμμα . ὡς γάρ ἐν ἐκεῖνος δύναμις εἰμί πᾶς ὁ δύναμαι ἐν αὐτός γράφω , ἐνέργεια δέ οὐδείς εἰμί πρίν γράφω , οὗτος ὅς καί ὁ νόος οὐδείς εἰμί ἐνέργεια ὁ νοητός , πρίν μανθάνω ἢ εὑρίσκω , ἀλλά δύναμις πᾶς . καί ὡς ἐκεῖνος οὖον φθείρω ὁ πρότερος χάρτης ὁ δύναμις γίγνομαι ὁ ἐνέργεια , καί ὁ νόος γίγνομαι ἐνέργεια ὁ νοητός οὐδείς μεταβάλλω ὁ αὐτός φύσις · τότε δέ καί ἑαυτοῦ νοέω νοέω ἐκεῖνος . ἔτι ὅταν ὁ δύναμις νόος χρόνος καί διδασκαλία ὁ ἔξωθεν ἢ ὁ ἐντός καί παρά αὐτός ζητέω καί τριβή ἐγγυμνάζω γίγνομαι τοιοῦτος οἷος ὁ ἐπίσταμαι , ὡς λοιπός μή δήω διδασκαλία ἀλλά αὐτός ἀπό αὐτός προφέ - ῥέω ὁ εἶδος , τότε γίγνομαι κατά ἐνέργεια νόος . διαφέρω δέ οὗτος ὁ κατά ἐνέργεια ὁ πρῶτος καί θεῖον ὅτι ἐκεῖνος ἀθρόος καί εἷς ἐνέργεια πᾶς νοέω ἀμετάβατος , οὗτος δέ καί ὅταν ἐνέργεια γίγνομαι , κατά εἷς ἕκαστος νοέω καί μεταβαίνω ἀπό ἕτερος εἰς ἕτερος , ὑπό εἷς πλείων νοέω μή δύναμαι . καί ἐκεῖνος μέν οὖον γίγνομαι ἀλλά εἰμί ἐνέργεια , ἄνευ δύναμις ἵστημι ἔχω ὁ νάω καί ἀεί ὡσαύτως καί ὁ οὐσία ἀμετάβλητος καί ὁ ἐνέργεια κατά ὁ οὐσία · οὗτος δέ καί ὅταν ἐνέργεια γίγνομαι , οὐ ἀθρόος ἀλλά κατά ἕκαστος νοητός καί νοέω καί προχειρίζω . εἰμί γάρ ὁ κατά ἐνέργεια νόος ὁ νοητός , ὥσπερ ὁ κατά ἐνέργεια ἐπιστήμη ὁ ἐπιστητός πως καί ὁ κατά ἐνέργεια αἴσθησις ὁ αἰσθητής . ἐπεί δέ ὁ πρᾶγμα ὁ μέν εἰμί ἁπλόος ὁ δέ σύνθετος ( ἁπλόος μέν ὁ ἄυλος , οἷος ἄγγελος , ψυχή , νόος , σύνθετος δέ ἐκ ὕλη καί εἶδος , οἷος πῦρ , ὕδωρ ) , καί ἐν ὁ σύνθετος ἄλλος μέν ὁ εἶδος ἄλλος δέ ὁ συναμφότεροι , οἷος ἄλλος μέν εἰμί αὐτός ὁ πῦρ , λέγω δή ὁ συντίθημι , ἄλλος δέ εἰμί αὐτός ὁ πῦρ εἰμί , γιγνώσκω δέ ἄμφω , πότερος ὁ αὐτός μόριον ὁ Ψυχή ὁ ἀπολόω καί ὁ συντίθημι γιγνώσκω , ἢ ἕτερος καί ἕτερος ; ἢ ὁ αὐτός , ἄλλως δέ καί ἄλλως ἔχω κατά ὁ σχέσις ; λεʹ - γόμος δή ὅτι ὁ αὐτός . ἑτέρως δή καί ἑτέρως ἔχω . οὗτος γάρ ἔχω ὁ νόος πρός ἑαυτοῦ ἐν ὁ νοέω ἑκάτερος , ὡς ἔχω ὁ κλάω εὐθύς πρός ὁ ἄκλαστος . ὁ γάρ μή κατά ἑαυτοῦ ἁπλόος ἐπιβολή γιγνώσκω ὁ συντίθημι , ἀλλά δήω φαντασία καί αἴσθησις , καί οἱονεί διπλόος ἔχω τις καί ἐπί * * ὁ κέλλω εἰκάζω . οἱονεί γάρ πρῶτος ἔξω ἐκτείνω ἐπί ὁ φαντασία , εἶτα ἐπιστρέφω εἰς ἑαυτοῦ καί πρός ὁ ἐν αὐτός καθόλου λόγος ἐκ ὁ μερικός ἀνατρέχω · οἰκεῖος γάρ αὐτός καί κατά φύσις ἐνέργεια ὁ ὁ νοητός ἀντίληψις . ὅταν μέντοι περί αὐτός ὁ εἶδος σκοπέω , μή προσχράομαι αἴσθησις ἀλλά ὁ ἐν αὐτός μόνος λόγος κινέω , οἷος τίς θερμότης λόγος ἢ ἀνθρωπότης καί ἔτι Ψυχή ἢ ἄγγελος , τότε ὁ ἄκλαστος εὐθύς μιμέομαι . εἷς δέ καί ὁ αὐτός ὁ ὁ σύνθετος καί ὁ ἀπολάω γιγνώσκω . ὡσαύτως ἔχω καί ἐπί ὁ μαθηματικός , ὅσπερ καί ἐκ ἀφαίρεσις λέγω . καί γάρ ἐν οὗτος καί ὁ ὕλη ἀφαιρέω ὁ διπλόος ἐπιμένω πάλιν . ἄλλος γάρ εἰμί ὁ εὐθύς2 καί ὁ εὐθύς εἰμί · εἰμί γάρ ὑπόκειμαι τίς ἐν οὗτος καί οἷος ὕλη ὁ συνεχής , εἶδος δέ ὁ Εὐθύτης καί ὁ καμπυλότης αὐτός . ὅταν μέντοι κύκλος νοέω ὁ νόος ἢ ὁ καμπύλος , οὗτος δέ εἰμί ὁ συντίθημι , ἀνάλογος ὁ κλάω εὐθύς νοέω · ὅταν δέ αὐτός μόνος ψιλός ὁ εἶδος νοέω , καμπυλότης εὐθύτης , τότε μή προσχράομαι αἴσθησις ὁ ἄκλαστος εὐθύς ἔοικα . ἔτι ὥσπερ ἐπί ὁ σιμός ὡς μέν σιμότης ἐν ῥίς ἔχω ὁ εἰμί , ὅς καί νοέω ἀχώριστος εἰμί γάρ σιμότης κοιλότης ἐν ῥίς ) , ὡς δέ κοιλότης χωρίζω καί οὐδείς οἶδα ὁ νάω προσεπινοέω ὁ ὑπόκειμαι , ὅταν ὡς αὐτός νοέω , χωρίζω αὐτός κατά ἑαυτοῦ , κατά ὁ αὐτός καί ὁ μαθηματικός αὐτός ὁ εἶδος ὁ ὁρισμός ἄνευ ὁ ὑπόκειμαι ποιέω , οἷος τίς εἰμί κύκλος , τίς τρίγωνος , τίς εὐθύς2 καί ὁ λοιπός . ἐν ἀφαίρεσις δέ λέγω ὡς ἀχώριστος μέν ὁ ὕλη κατά ὕπαρξις , ὁ νάω δέ χωρίζω καί οἷος ἀφαιρέω ὁ ὑπόκειμαι .