sophonias.in-aristotelis-libros-de-anima-paraphrasis 3.6
Ὲἔτι νοεῖ ὁ νοῦς καὶ τὰ ἁπλᾶ πράγματα , νοεῖ καὶ τὰ σύνθετα . ἄλλως δὲ ἐνταῦθα ἁπλοῦν καὶ σύνθετον λέγομεν ἢ πρότερον , ὡς ἐκεῖ μὲν τὸ ὑλικὸν πρὸς τὸ ἄυλον διαστέλλοντες ἐχρώμεθα τοῖς ὀνόμασιν , ἄμφω δὲ νῦν ἐπὶ τῶν νοητῶν καὶ τὴν ἁπλότητα καὶ τὴν σύνθεσιν τίθεμεν , ἁπλᾶ μὲν τοὺς ὅρους , σύνθετα δὲ τὰς προτάσεις κατονομάζοντες . εἴτε οὖν ἁπλᾶ εἴτε σύνθετα τὰ νοούμενα , κτὰ τοῦτο νοεῖ ὁ νοῦς αὐτά , καθὸ ἕν τι ἁπλοῦν καὶ ἀδιαίρετον ἔχουσιν . ἔστι δὲ τὸ ἀδιαίρετον πενταχῶς · ἢ τὸ ἐν τοῖς ὅροις · ἀδιαίρετοι γὰρ ἐν προτάσεσιν οὗτοι , εἰς φωνὰς ἁπλουστέρας μὴ μεριζόμενοι , οἷον ἄνθρωπος , ἵππος , σύμμετρον , ἀσύμμετρον . λέγεται πάλιν ἀδιαίρετον καὶ τὸ συνεχὲς ὡς ἐνεργείᾳ ἔχον τὴν ἕνωσιν , δυνάμει δὲ τὴν διαίρεσιν , οἷα τὰ μεγέθη , χρόνος , τόπος καὶ τὰ αἰσθητὰ καὶ κατὰ μέρος σώματα . ἀδιαίρετον καὶ τὸ εἶδος τό τε ἐπὶ τῆς μορφῆς καὶ τὸ ἐπὶ τῆς οὐσίας · ἥ τε γὰρ ἑκάστου οὐσία ἕν διαιρε - θεῖσα γὰρ φθείρει τὸ ὅλον ) ἥ τε μορφὴ ὁμοίως . ἀδιαίρετον καὶ τὸ σημεῖον καὶ τὸ νῦν ὡς μὴ ἔχοντα ἔκτασιν . καὶ πέμπτον πρὸς τούτοις τὸ ὄντως ἀδιαίρετον , λέγω δὴ τὰ νοητὰ καὶ θεῖα εἴδη , ἐν οἷς οὐδαμῶς τὸ δυνάμει . ἕκαστον οὖν τῶν νοητῶν κατὰ τὸ ἀδιαίρετον τὸ ἐν αὐτῷ ὁ νοῦς νοεῖ , οἷον τοὺς ὅρους καθὸ ἁπλοῖ · ὅθεν καὶ οὐ τὸ μὲν αὐτῶν ἐν τῷδε χρόνῳ τὸ δὲ ἐν τῷδε νοήσει , ἀλλ’ ἅμα καὶ ἀθρόως . καὶ τὰς προτάσεις δὲ οὐ καθὸ σύνθετοι , ἀλλὰ καθὸ ἕν τι σημαίνουσι νοεῖ · οὐ γὰρ ἄνθρωπον καὶ λευκὸν ἀνὰ μέρος , ἀλλ’ ἓν τὸ ἅπαν λευκὸν ἄνθρωπον καὶ ἐν ἀδιαιρέτῳ χρόνῳ . πάλιν τὰ συνεχῆ οὐ καθὸ δύναται διαιρεθῆναι νοεῖ , ἀλλὰ καθό εἰσιν ἐνεργείᾳ ἀδιαίρετα · οἷον ἐὰν νοήσω τὸν Τρωικὸν πόλεμον ὅτι ἐν τοσῷδε χρόνῳ ἐγένετο , οὐ νοῶ αὐτὸν ἀνὰ μέρος ὡς διῃρημένον καὶ συγκείμενον ἐκ πολλῶν , ἀλλ’ ὡς ἕνα τινὰ καὶ συνεχῆ . καὶ τὴν γραμμὴν μέντοι οὐ καθὸ δύναται διαιρεῖσθαι εἰς μέρη ἢ ὅτι σύγκειται ἐκ τοσῶνδε μερῶν , οὕτω νοῶ , ἀλλὰ καθὸ μία τις καὶ συνεχής · εἰ γὰρ κατὰ μέρη , οὐχ ὡς μίαν νοῶ ἀλλ’ ὡς πλείους · καὶ ἕκαστον μόριον μίαν πάλιν γραμμὴν καὶ ἀδιαίρετον καὶ ἐν ἀδιαιρέτῳ χρόνῳ . οὕτω καὶ τὴν μορφὴν τοῦ ἀνδριάντος , οὕτω καὶ τὸ ὅλον . τὴν δὲ στιγμὴν καὶ τὸ νῦν , ἀδιαίρετα ὄντα καὶ μὴ ἔχοντα ὕπαρξιν , ἀδιαιρέτως τε νοήσει καὶ τῇ ἀποφάσει τοῦ συνεχοῦς . καὶ τἄλλα δὲ τὰ μὴ ἔχοντα προηγουμένην ὕπαρξιν τῇ ἀποφάσει τῶν ἀντικειμένων αὐτῶν γινώσκομεν εἰδῶν , τὸ κακὸν τῇ ἀφαιρέσει τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τὸ διεστραμμένον τῇ τοῦ εὐθέος · εἰ γὰρ καὶ καταφατικῶς προήχθησαν τοῖς ὀνόμασιν , ἀλλ’ οὐδὲν ἧττον στερητικὰ τυγχάνει τῷ πράγματι . τὰ δὲ ὄντως ἀδιαίρετα , τὰ νοητὰ λέγω εἴδη , τῇ καλουμένῃ ἁπλῆ ἐπιβολῇ . ἔτι ὅταν ἐν τῷ νοεῖν ὁ νοῦς ὡς ὄντα καὶ ἐνεστῶτα συντίθησιν , οὐδὲν ἐνθάδε περὶ τοῦ χρόνου προσεννοεῖ · ὅταν δὲ περὶ γεγονότος ἢ μέλλοντος , τότε καὶ χρόνον ἐξ ἀνάγκης προσεννοεῖ . καὶ πρὸς τούτοις ἐπειδὴ τῶν πραγμάτων τὰ μέν ἐστιν ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντα , τὰ δὲ ἄλλοτε ἄλλως , ὅσα καὶ γένεσιν ἐπιδέχεται καὶ φθοράν , ἐπὶ μὲν τῶν ἀεὶ ὡσαύτως ἐχόντων συντιθεὶς τοὺς ὅρους οὐδὲν δεῖ προσεννοεῖν τὸν χρόνον , οἷον ὅτι ἡ διάμετρος ἀσύμμετρος τῇ πλευρᾷ · οὐ γὰρ νῦν μὲν οὕτως , ἄλλοτε δὲ ἄλλως · ὅτι δὲ Σωκράτης ἐν Λυκείῳ διέτριβε τὸ μὲν χθὲς εἰπεῖν ψεῦδος , τὸ δὲ πάλαι ἀληθές . ἔτι νοεῖ ὁ νοῦς τὰ πράγματα τὰ μὲν ὑπὲρ αὐτὸν εἰκονικῶς , τὰ δὲ μετ’ αὐτὸν παραδειγματικῶς · ἐπεὶ γὰρ οἱ λόγοι τῶν πραγμάτων ἔνεισιν ἐν τῇ ψυχῇ δυνάμει , ὅταν ἐνεργείᾳ προάγωνται , γίνονται ἐνεργείᾳ ὅπερ ἐκεῖνα εἰκονικῶς ἢ παραδειγματικῶς , ὡς ἂν εἴποιμεν γενέσθαι τὴν εἰκόνα Σωκράτους Σωκράτην ἢ τοὺς ἐν τῷ οἰκοδόμῳ λόγους ὅπερ οἰκίαν . ἔτι πᾶς νοῦς ᾗ νοῦς ἀεὶ ἀληθὴς καὶ ἀναμάρτητος καὶ ἄπταιστος · ἢ γὰρ ἥψατο τοῦ πράγματος , φησί τις τῶν παλαιῶν , ἢ οὔ · εἰ μὲν οὖν ἅψαιτο , καὶ ἀντελάβετο αὐτοῦ , εἰ δὲ μὴ ἅψαιτο , οὐδὲ ἔννοιαν αὐτοῦ ἔχει , ὥστε οὐ ψεύσεται . εἰκάζει δὲ τὴν ἐν τοῖς ἁπλοῖς ἀλήθειαν τῇ αἰσθητῇ τῶν εἰδῶν . ὡς γὰρ ἡ ὄψις ἀληθεύει ἐν τῇ τῶν χρωμάτων ἀντιλήψει οὐ συντιθεῖσα τῷ χρώματι τὸ κεχρωσμένον καὶ ὑποκείμενον ( οὐ γὰρ ὄψεως τοῦτο ἀλλ’ καὶ δόξης · ἱκανὸν γὰρ τῇ ὄψει πρὸς ἀλήθειαν τὸ λαβεῖν τὸ εἶδος τοῦ ὁρατοῦ , ὁποῖόν ἐστιν ) , οὕτω καὶ ὁ νοῦς ἀληθεύει κατὰ τὴν εἰδῶν τῶν ἁπλῶν νόησιν . ᾗ μὲν γὰρ ἑκάτερον ἀληθεύει τῇ θίξει τοῦ ὑποκειμένου γνωστοῦ , ταύτῃ αὐτοῖς ἡ ὁμοιότης ἐστίν · ᾗ δὲ ἡ μὲν αἴσθησις χειρόνως ἢ κατὰ συλλογισμόν , ὁ δὲ νοῦς κρειττόνως , ταύτῃ ἀνόμοια . ἡ γοῦν τοιαύτη τοῦ νοῦ ἐνέργεια ἡ περὶ τὰ χωριστὰ εἴδη μάλιστ’ ἄν καὶ κυριώτατα ἀλήθεια εἴη , καὶ μόνοις παραγίνεται τοῖς εἰς ἄκρον εὐζωίας καὶ ἐπιστήμης ἐληλακόσι , καὶ τούτοις ὀλιγάκις . διὸ περὶ ταύτης ὁ αὐτός φησιν ὅτι ὅστις ἐνήργησεν , οὕτως οἶδεν , ὃ λέγω .
Lemmas: ἔτι νοέω ὁ νόος καί ὁ ἁπλόος πρᾶγμα , νοέω καί ὁ σύνθετος . ἄλλως δέ ἐνταῦθα ἁπλόος καί συντίθημι λέγω ἢ πρότερος , ὡς ἐκεῖ μέν ὁ ὑλικός πρός ὁ ἄυλος διαστέλλω χράω ὁ ὄνομα , ἄμφω δέ νῦν ἐπί ὁ νοητός καί ὁ ἁπλότης καί ὁ σύνθεσις τίθημι , ἁπλόος μέν ὁ ὅρος , σύνθετος δέ ὁ πρότασις κατονομάζω . εἴτε οὖν ἁπλόος εἴτε σύνθετος ὁ νοέω , κτάομαι οὗτος νοέω ὁ νόος αὐτός , καθό εἷς τίς ἁπλόος καί ἀδιαίρετος ἔχω . εἰμί δέ ὁ ἀδιαίρετος πενταχῶς · ἢ ὁ ἐν ὁ ὅρος · ἀδιαίρετος γάρ ἐν πρότασις οὗτος , εἰς φωνή ἁπλόος μή μερίζω , οἷος ἄνθρωπος , ἵππος , σύμμετρος , ἀσύμμετρος . λέγω πάλιν ἀδιαίρετος καί ὁ συνεχής ὡς ἐνέργεια ἔχω ὁ ἕνωσις , δύναμις δέ ὁ διαίρεσις , οἷος ὁ μέγεθος , χρόνος , τόπος καί ὁ αἰσθητός καί κατά μέρος σῶμα . ἀδιαίρετος καί ὁ εἶδος ὁ τε ἐπί ὁ μορφή καί ὁ ἐπί ὁ οὐσία · ὅς τε γάρ ἕκαστος οὐσία εἷς διαίρω - τίθημι γάρ φθείρω ὁ ὅλος ) ὅς τε μορφή ὁμοίως . ἀδιαίρετος καί ὁ σημεῖον καί ὁ νῦν ὡς μή ἔχω ἔκτασις . καί πέμπτος πρός οὗτος ὁ εἰμί ἀδιαίρετος , λέγω δή ὁ νοητός καί θεῖον εἶδος , ἐν ὅς οὐδαμῶς ὁ δύναμις . ἕκαστος οὖν ὁ νοητός κατά ὁ ἀδιαίρετος ὁ ἐν αὐτός ὁ νόος νοέω , οἷος ὁ ὅρος καθό ἁπλόος · ὅθεν καί οὖον ὁ μέν αὐτός ἐν ὅδε χρόνος ὁ δέ ἐν ὅδε νοέω , ἀλλά ἅμα καί ἀθρόος . καί ὁ πρότασις δέ οὖον καθό σύνθετος , ἀλλά καθό εἷς τίς σημαίνω νοέω · οὖον γάρ ἄνθρωπος καί λευκός ἀνά μέρος , ἀλλά εἷς ὁ ἅπας λευκός ἄνθρωπος καί ἐν ἀδιαίρετος χρόνος . πάλιν ὁ συνεχής οὖον καθό δύναμαι διαιρέω νοέω , ἀλλά καθό εἰμί ἐνέργεια ἀδιαίρετος · οἷος ἐάν νοέω ὁ Τρωικός πόλεμος ὅτι ἐν τοσόσδε χρόνος γίγνομαι , οὖον νοέω αὐτός ἀνά μέρος ὡς διαιρέω καί σύγκειμαι ἐκ πολύς , ἀλλά ὡς εἷς τις καί συνεχής . καί ὁ γραμμή μέντοι οὖον καθό δύναμαι διαιρέω εἰς μέρος ἢ ὅτι σύγκειμαι ἐκ τοσόσδε μέρος , οὗτος νοέω , ἀλλά καθό εἷς τις καί συνεχής · εἰμί γάρ κατά μέρος , οὐ ὡς εἷς νοέω ἀλλά ὡς πλείων · καί ἕκαστος μόριον εἷς πάλιν γραμμή καί ἀδιαίρετος καί ἐν ἀδιαίρετος χρόνος . οὗτος καί ὁ μορφή ὁ ἀνδριάς , οὗτος καί ὁ ὅλος . ὁ δέ στιγμή καί ὁ νῦν , ἀδιαίρετος εἰμί καί μή ἔχω ὕπαρξις , ἀδιαιρέτως τε νοέω καί ὁ ἀπόφασις ὁ συνεχής . καί ἄλλος δέ ὁ μή ἔχω προηγούμενος ὕπαρξις ὁ ἀπόφασις ὁ ἀντίκειμαι αὐτός γιγνώσκω εἶδος , ὁ κακός ὁ ἀφαίρεσις ὁ ἀγαθός καί ὁ διαστρέφω ὁ ὁ εὐθύς · εἰμί γάρ καί καταφατικός προάγω ὁ ὄνομα , ἀλλά οὐδείς κακός στερητικός τυγχάνω ὁ πρᾶγμα . ὁ δέ εἰμί ἀδιαίρετος , ὁ νοητός λέγω εἶδος , ὁ καλέω ἁπλόος ἐπιβολή . ἔτι ὅταν ἐν ὁ νοέω ὁ νόος ὡς εἰμί καί ἐνίστημι συντίθημι , οὐδείς ἐνθάδε περί ὁ χρόνος προσεννοέω · ὅταν δέ περί γίγνομαι ἢ μέλλω , τότε καί χρόνος ἐκ ἀνάγκη προσεννοέω . καί πρός οὗτος ἐπεί ὁ πρᾶγμα ὁ μέν εἰμί ἀεί ὡσαύτως ἔχω , ὁ δέ ἄλλοτε ἄλλως , ὅσος καί γένεσις ἐπιδέχομαι καί φθορά , ἐπί μέν ὁ ἀεί ὡσαύτως ἔχω συντίθημι ὁ ὅρος οὐδείς δεῖ προσεννοέω ὁ χρόνος , οἷος ὅτι ὁ διάμετρος ἀσύμμετρος ὁ πλευρά · οὖον γάρ νῦν μέν οὕτως , ἄλλοτε δέ ἄλλως · ὅτι δέ Σωκράτης ἐν Λύκειον διατρίβω ὁ μέν χθές εἶπον ψεῦδος , ὁ δέ πάλαι ἀληθής . ἔτι νοέω ὁ νόος ὁ πρᾶγμα ὁ μέν ὑπέρ αὐτός εἰκονικός , ὁ δέ μετά αὐτός παραδειγματικός · ἐπεί γάρ ὁ λόγος ὁ πρᾶγμα ἔνειμι ἐν ὁ Ψυχή δύναμις , ὅταν ἐνέργεια προάγω , γίγνομαι ἐνέργεια ὅσπερ ἐκεῖνος εἰκονικός ἢ παραδειγματικός , ὡς εἄν εἶπον γίγνομαι ὁ εἰκών Σωκράτης Σωκράτης ἢ ὁ ἐν ὁ οἰκοδόμος λόγος ὅσπερ οἰκίον . ἔτι πᾶς νόος ὅς νόος ἀεί ἀληθής καί ἀναμάρτητος καί ἄπταιστος · ἢ γάρ ἅπτω ὁ πρᾶγμα , φημί τις ὁ παλαιός , ἢ οὖον · εἰμί μέν οὖν ἅπτω , καί ἀντιλαμβάνω αὐτός , εἰμί δέ μή ἅπτω , οὐδέ ἔννοια αὐτός ἔχω , ὥστε οὖον ψεύδω . εἰκάζω δέ ὁ ἐν ὁ ἁπλόος ἀλήθεια ὁ αἰσθητής ὁ εἶδος . ὡς γάρ ὁ ὄψις ἀληθεύω ἐν ὁ ὁ χρῶμα ἀντίληψις οὖον συντίθημι ὁ χρῶμα ὁ χρῴζω καί ὑπόκειμαι ( οὖον γάρ ὄψις οὗτος ἀλλά καί δόξα · ἱκανός γάρ ὁ ὁράω πρός ἀλήθεια ὁ λαμβάνω ὁ εἶδος ὁ ὁρατής , ὁποῖος εἰμί ) , οὗτος καί ὁ νόος ἀληθεύω κατά ὁ εἶδος ὁ ἁπλόος νόησις . ὅς μέν γάρ ἑκάτερος ἀληθεύω ὁ θιγγάνω ὁ ὑπόκειμαι γνωστός , οὗτος αὐτός ὁ ὁμοιότης εἰμί · ὅς δέ ὁ μέν αἴσθησις χειρόνως ἢ κατά συλλογισμός , ὁ δέ νόος κρατύς , οὗτος ἀνόμοιος . ὁ γοῦν τοιοῦτος ὁ νόος ἐνέργεια ὁ περί ὁ χωριστός εἶδος μάλιστα ἄν καί κύριος ἀλήθεια εἰμί , καί μόνος παραγίγνομαι ὁ εἰς ἄκρος εὐζωΐα καί ἐπιστήμη ἐλαύνω , καί οὗτος ὀλιγάκις . διό περί οὗτος ὁ αὐτός φημί ὅτι ὅστις ἐνεργέω , οὕτως οἶδα , ὅς λέγω .