sophonias.in-aristotelis-libros-de-anima-paraphrasis 2.5
Διωρισμένων δὲ τούτων λέγομεν κοινῇ περὶ πάσης αἰσθήσεως . ὥσπερ ΙΙ5 δὲ ἀπλῶς περὶ πάσης ψυχῆς ἐν τοῖς κατ’ ἀρχὰς ἐζητήσαμεν καὶ κοινόν τινα λόγον ὁλοσχερώτερον ἐπὶ κεφαλαίου . ἀποδεδώκαμεν , εἶτα πρὸς τὰς κατ’ εἶδος τὴν σκέψιν πεποιήμεθα , οὕτω κἀνταῦθα πρὸ τῶν κατὰ μέρος αἰσθητῶν καὶ αἰσθήσεων περὶ τῆς ὅλης αἰσθήσεως καὶ τοῦ ἀπλῶς αἰσθητοῦ εἰπεῖν ἐπιβάλ - λομεν , εἴ πως ἁμωσγέπως , ὥσπερ ἐκεῖ , ἀποδοῦναι κοινόν τινα λόγον ἰσχύσαιμεν . συλλαμβάνομεν δὲ κατὰ τὸ εἰωθὸς καὶ ὅσα συντείνει πρὸς τὴν λῆψιν τοῦ ὁρισμοῦ , ὅθεν καὶ ἀναγκαίως ὁ λόγος παρεκταθήσεται διὰ τὰς ἐν μέσῳ ἀσχολίας . καὶ πρῶτον ὅτι ἡ αἴσθησις ἐν τῷ κινεῖσθαι καὶ πάσχειν συμβαίνει , καθάπερ εἴρηται . δοκεῖ γὰρ ἀλλοίωσίς τις εἶναι τῇ τε γὰρ τῶν αἰσθητῶν ἀντιλήψει τοίως ἢ τοίως διατιθεμένη ἀλλοιοῦσθαι δόξειεν ἄν · τοῦτο δὲ κίνησις . ἐπεὶ δ’ ἅπαξ τὸ πάσχειν καὶ κινεῖσθαι τὴν αἴσθησιν ἐνεδώκαμεν , κοινῶς περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν ἐπαπορήσωμεν , ἵν’ ἔχοιμεν καὶ ἰδίως τι λέγειν περὶ αἰσθήσεως . πότερον τῷ ἐναντίῳ πάσχει τὸ ἐναντίον καὶ ποιεῖ , ἢ ὑφ’ ὁμοίου τὸ ὅμοιον , ὡς φασί τινες ; ἢ καὶ ἄμφω πῶς μὲν πῶς δ’ οὐ τῷ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ , ὡς μικρῷ πρόσθεν διεστειλάμεθα . καὶ ἐν τοῖς καθόλου λόγοις ἱκανῶς ἐπεστήσαμεν , πῶς τοῦτο δυνατὸν καὶ ὅπως ἀδύνατον οὐδὲν δὲ κωλύει καὶ νῦν ἐπὶ βραχὺ διελθεῖν . οὔτ’ οὖν τὰ πάντη ταὐτὰ οὔτε τὰ ἕτερα πάντη πάθοι ἢ δράσοι πρὸς ἄλληλα , ἀλλὰ τὰ ἐνεργείᾳ μὲν ἕτερα δυνάμει δὲ ταὐτὰ πάσχει ἀπὸ τοῦ δυνάμει ἐπὶ τὸ ἐνεργείᾳ κινούμενα · τί γὰρ πάθοι φωνὴ ὑπὸ χρώματος ἢ ὄψις ὑπὸ ὀδμῆς ; τί δὲ ὕδωρ ὑφ’ ὕδατος ἢ πῦρ ὑπὸ πυρός ; ὕδωρ δὲ πυρὶ καὶ πῦρ ὕδατι δρῶσι καὶ πάσχουσι δυνάμει ὄντα ταὐτά · δυνάμει δὲ ταὐτὸν καὶ τῷ αἰσθητῷ αἴσθησις , ἐνεργείᾳ δ’ οὔ . ἔτι καὶ τοῦτο ζητήσωμεν ἔχει καὶ ] γὰρ ἀπορίαν ἀρκοῦσαν , ἣν κάλλιον ἦν εἰ μετὰ πολλὰ προτεθείκαμεν , ἀλλὰ μὴ νῦν ὑπὸ προθυμίας ὀλιγωρήσαντες · τί δήποτε καὶ τῶν αἰσθήσεων αὐτῶν οὐ γίνεται αἴσθησις , καὶ διὰ τί ἄνευ τῶν ἔξω οὐ ποιοῦσιν αἴσθησιν , ἐνόντος πυρὸς καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων , ὧν ἐστιν αἴσθησις καὶ τῶν καθ’ αὑτὸ προσόντων καὶ οὐσιωδῶς αὐτοῖς , ὡς ἁφὴ θερμότητος καὶ ψυχρότητος καὶ τῶν ἐναντίων , κ·αὶ τῶν κατὰ συμβεβηκός , ὡς ἕτεραι . ἔδει γάρ , εἴπερ ἀντιληπτικὴ τῶν αἰσθητῶν αἴσθησις , αἰσθητὰ δὲ καὶ τὰ αἰσθητήρια , δι’ ὧν αἰσθανόμεθα , καὶ τούτων ἀντιλαμβάνεσθαι , καὶ τὸν ὀφθαλμὸν αὐτὸν ὁρᾶν ἔδει καὶ μηδενὸς ἔξωθεν παρόντος . λύεται δέ , ὅτι τὸ αἰσθητικὸν οὐκ ἔστιν ἐνεργείᾳ , ἀλλὰ δυνάμει μόνον , πᾶν δὲ τὸ δυνάμει προάγεται ὕπο τι,νος ενεργείᾳ ὄντος . καὶ καθάπερ τὸ καυστὸν δυνάμει οἷον ξύλον ἡ ἔλαιον οὐ καίεται αὐτὸ καθ’ αὑτὸ ἄνευ τοῦ καυστικοῦ ἔκαιε γὰρ ἄν αὑτό , καὶ οὐδὲν ἐδεῖτο του ἐντελεχείᾳ πυρὸς ὄντος ) , οὕτω τοι κἀνταῦθα . ἀναλογεῖ γὰρ τῷ μὲν καυστῷ ἡ αἴσθησις , τῷ δὲ πυρὶ τὸ αἰσθητόν . ὅτι δὲ δυνάμει μόνον ἡ αἴσθησις ἀπουσία τῶν αἰσθητῶν , δῆλον ἐκεῖθεν ἐπεὶ γὰρ τὸ αἰσθανόμενον λέγε διπῶς τό τε γὰρ δυνάμει ἀκοῦον καὶ ὁρῶν ἀκούειν καὶ ὁρᾶν λέγομεν , κἄν τύχοι καθεῦδον , καὶ τὸ ἤδη ἐνεργοῦν ) , διχῶς ἄν καὶ ἡ αἴσθησις λέγοιτο , ἡ μὲν ὡς δύναμις , ἡ δὲ ὡς ἐνέργεια . πάσχει δὲ πᾶν δυνάμει καὶ κινεῖται ὑπὸ τοῦ ποιητικοῦ καὶ ἐνεργείᾳ ὄντος . διὸ ἔστι μὲν ὡς ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχει ἡ αἴσθησις τοῦ αἰσθητοῦ , ἔστι δ’ ὡς ὑπὸ τοῦ ἀνομοίου , καθάπερ εἴπομεν πάσχει γὰρ τὸ ἀνόμοιον , πεπονθὸς δὲ ὅμοιον γίνεται . ἀλλὰ τί ταῦτα πρὸς τὸ ζητούμενον ; ἐοίκαμεν γὰρ πόρρω βάλλειν ἢ καθ’ ἑαυτῶν · εἰ γὰρ ἡ αἴσθη - σις δύναμις , τελειοῦται δὲ τῇ θίξει τοῦ αἰσθητοῦ , αἰσθητὸν δὲ τὸ ἐν . τῷ ὀφθαλμῷ ὑγρὸν τά τε χρώματα καὶ οἱ διάφοροι χιτῶνες , πῶς ἔγγιον ὄντα οὐ μᾶλλον τελειοῦσι τὴν ὅρασιν , ἵν’ ὁρατὰ χρηματίσωσιν ; ἡ μὴ μόνης εἶναι τὴν αἰσθητικὴν ἐνέργ.ειαν αὐτῆς τῆς αἰσθητικῆς δυνάμεως , ἀλλὰ τοῦ συνάμφω , τοῦ αἰσθητηρίου καὶ τῆς δυνάμεως · δεῖσθαι δὲ καὶ τοῦ μεταξὺ πᾶσαν αἴσθησιν · μέσον δὲ ὁρῶντος καὶ ὁρωμένου τὸ διαφανές , ὅτε πεφωτισμένον ᾖ . πῶς οὖν ἡ ὄψις αὐτὴ γυμνὴ περί τι ἐνεργήσει μὴ ἔχουσα ὄργανον καὶ ἀμέσως ; εἰ οὖν δεήσει τὴν ὄψιν τὸν ὀφθαλμὸν ἰδεῖν , δεήσει καὶ ὀργάνου . τί δὲ οἰκειότερον ὀφθαλμοῦ τῇ ὄψει ὄργανον ; ὀφθαλμὸς δὲ τὸ ὑγρὸν καὶ λευκὸν καὶ τἄλλα · ὥστε εἰ τὸν ὀφθαλμὸν ὀφθῆναι δεῖ , ἑτέρου ὀφθαλμοῦ ἀοράτου χρεία , καὶ εἰ κἀκεῖνον , ἄλλου · καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον . καὶ ὁ τοιοῦτος ἐπὶ πάσης αἰσθήσεως προχωρήσει λόγος · οὐ γάρ ἐστιν ἡ αἴσθησις ὁ πολύτιμος νοῦς αὐτὸς καθ’ ἑαυτὸν ἐνεργῶν , μηδενὸς τῶν σωματικῶν προσδεόμενος πρὸς τὴν τῶν νοουμένων ἀντίληψιν , καὶ ἐντὸς καὶ ὅτε καὶ ὅπως βούλεται πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστρέφων αὐτὸς αὑτῷ ταμίας καὶ τῆς ἠρεμίας καὶ τῆς κινήσεως · ἀλλ’ ἐκτὸς ἐνεργεῖ καὶ μεθ’ ἑτέρου τοῦ σώματος , καὶ ὅτε τὰ αἰσθητὰ πάρεισι , πρὸς ἑαυτὴν ἀνεπίστροφος . ἔνθεν καὶ τῇ τῶν αἰσθητῶν ὑπερβολῇ φθείρεται . σώματι γὰρ προσχρῆται συγγενεῖ τοῦ πάθους καὶ κάμνει πονοῦσα καὶ ὕπνου δεῖται · οὗτος γὰρ ἀργία αἰσθήσεως . ὧν οὐδὲν περὶ τὴν ἄυπνον καὶ ἄυλον καὶ νοερὰν ὁρᾶται φύσιν . οὔπω δὲ τέλος ἱκόμεθα μύθων , ἀλλ’ ὅσῳ καρτε - ρώτερον ἀπηντήσαμεν , τοσούτῳ δυσχερεστέρως ἀπαλλαττόμεθα . πῶς γὰρ διωσόμεθα , σόμεθα , εἴ τις εἰς πυρετοὺς ἡμᾶς ἐμβάλῃ ἢ ἐπιρρεύσει τοῖς ὀφθαλμοῖς ἴκτερον ἢ ἐπίχυμα , εἶτ’ ἄγχων καὶ μηδ’ ἀναπνεῖν ἐῶν ἐριστικώτερον ἐρωτᾷ , εἰ αὑτῶν συνῃσθήμεθα , οὕτω τε φύσιν ἔχοντες , ἢ μή . εἰ μὲν οὖν ἀπαλλαγῆναι σπεύ - δοντες μηδὲ συναισθέσθαι ἰσχυριούμεθα τὴν ἀρχήν , οὐκ ἄν τούτῳ μόνῳ ἀρκέδιχῶς σαιμεν γέλωτος , ἀλλ’ οὐδὲ τοὺς ἄλλους λάθοιμεν οὕτως ἀναισθήτως ἔχοντες · εἰ δ’ ὁμολογήσαιμεν , τί δ’ ἂν ἔτι μεμφοίμεθα εὐκαίρως ἡμᾶς ὀνειδίζοντι αὐτοὺς ἑαυτοῖς ἀντιλέγοντας καὶ οὕτω παρὰ πόδας ἄνω βαλλομένους κάτω ; εἰ γὰρ τούτῳ μὴ αἰσθάνεσθαι τῶν οἰκείων ὀργάνων τὴν αἴσθησιν ᾐτιώμεθα τῷ μὴ χωριστῶς ἐνεργεῖν , δεῖσθαι δὲ καὶ τοῦ μεταξύ , πῶς ἁφῇ μὲν τῆς ἐντὸς τοῦ πυρετοῦ θερμότητος αἰσθανόμεθα , ὠχρὰ δὲ τοῖς ἰκτεριῶσι τὰ ἔξω φαίνεται , αὐτὸ τοῦτο τοῦ αἰσθητηρίου πάσχοντος , καὶ κωνώπια ὡς πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ὁρῶμεν τὰ ἐντὸς συνεστῶτα τῶν ἐπιχύσεων , ἢ διχοτομουμένην τὴν κόρην , ὅταν τινὶ νεφέλῃ διείργηται ; ταῦτά τε εἴποιεν καὶ ἕτερ’ ἄττα · ἔτι δὲ προσφέροιεν ἄν καὶ τὰ τῆς γλώττης παθήματα , ὡς παρὰ φύσιν ἐχούσης τῆς ἐνούσης ὑγρότητος ἐπαισθάνεται , οἷον πικρότητος ἐν πυρετοῖς , κατὰ φύσιν δ’ οὔ . τίς οὖν εἰς ταῦτα θεραπεία , καὶ πῶς ἀπαλλαγῶμεν ; ἆρ’ οὖν , εἰ πρὸς ἰατροὺς οὕτως ἔχοντες ἔλθοιμεν , ἕξομέν τινα τοῖς παροῦσι βοήθειαν ; ἐκεῖνοι γὰρ λέ - γουσιν ἀκριβῶς τὴν φύσιν ἐπισκεψάμενοι , ὡς πυρέττοντες ἑαυτῶν αἰσθανόμεθα οὐ τῶν νεύρων ἢ τῶν σαρκῶν τεθερμασμένων , ἐν οἷς πρώτοις ἡ ἁπτικὴ σύνεστιν αἴσθησις , ὠὰ τῶν ὑγρῶν , αἵματος , φλέγματος καὶ τῶν ὑπολοίπων . τί γοῦν ἄτοπον , εἰ κατὰ φύσιν μὲν ἐχόντων διὰ τὸ ὁμαλὸν καὶ οἰκεῖον τῆς ἐν ὅλῳ τῷ σώματι κράσεως μηδενὸς τῶν τοιούτων αἰσθάνεσθαι , ὥσπερ οὐδ’ οἱ τὴν κρᾶσιν θερμότεροι ἑαυτῶν ὡς θερμοτέρων αἰσθάνονται , ἐν ταῖς ὑπερβολαῖς δέ , ὥσπερ ἐκτὸς ἑστώτων τῶν τοιούτων τῆς φύσεως , ὡς ἀλλοτρίων ἐντὸς τὴν φύσιν ἐν τοῖς οἰκείοις μένουσαν ἐπαισθάνεσθαι . εἰ γὰρ αὐτὰ τὰ νεῦρα καὶ τὴν σάρκα τεθερμάνθαι ἐλέγομεν , εἶτα ἑαυτῶν ἐπαισθάνεσθαι , ἦν ἴσως ἄλογον ἄλλων δὲ πασχόντων γνωρίζειν τὴν αἴσθησιν οὐδὲν κωλύει . καὶ σημεῖον ὡς εἰ καθάπαξ τὸ ζῶον θερμαίνοιτο καὶ ὁμαλῶς τὸ δύσκρατον ἔχοι , μηδενὸς τῶν μερῶν ὑγιαίνοντος , ἵν’ εἴη τῶν πασχόντων κριτήριον , φθορὰ τοῦτο καὶ τοῦ ζώου διάλυσις γίνεται . ἀλλ’ ἐπὶ μὲν ἁφῆς οὕτως ὁ λόγος εὐώδωται , ἄλλου φανέντος τοῦ πάσχοντος καὶ ἄλλου τοῦ κρίνοντος · ἐπὶ δὲ γλώσσης καὶ ὀφθαλ - μοῦ , αὐτῶν πασχόντων καὶ αὐτῶν γνωριζόντων , καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων οὐκ ἀποχρήσει ταῦτα . ἢ κοινότερον τὸν λόγον ποιήσαντες ἴσως ἂν ἀρκέσαι μὲν . οὐδὲν οὖν ἕτερόν ἐστιν αἴσθησις , ὡς καὶ μετὰ μικρὸν δηλωθήσεται , ἢ κρίσις ὑπὸ τῆς αἰσθητικῆς δυνάμεως τοῦ ἐν τῷ αἰσθητηρίῳ ἐγγινομένου πάθους ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν οὐδὲν δὲ ὑφ’ αὑτοῦ πάσχει . ἀλλ’ ὑφ’ ἑτέρου καὶ ἀνομοίου . ταῦτ’ ἄρα κατὰ φύσιν μὲν ἐχόντων τῶν αἰσθητηρίων οὐκ αἰσθανόμεθα αὐτῶν , ἅτε μηδενὸς ἐν αὐτοῖς ἐγγινομένου πάθους · ὅταν δέ τινι παρὰ φύσιν χυμῷ ἐνσκήψαντι παραχθείη τὸ αἰσθητήριον , εἰκότως τοῦ πάθους ἡ αἴσθησις ἀντιλήψαιτο οὐδὲν γὰρ μᾶλλον τὸ ἔξωθεν αἰσθητὸν τοίως ἢ τοίως τὸ αἰσθητήριον διατίθησιν ἢ ἐν τοῖς τοιούτοις τὸ πάθος ἔνδον ὅθεν καὶ οὐ μᾶλλον τοῦ ἐκτὸς ἡ τοῦ ἐντὸς ἡ κριτικὴ δύναμις αἰσθανθήσεται . οὐχ ὁρῶμεν δὲ καὶ μύοντες ταῦτα , καίπερ ἐντὸς ἔχοντες , διὰ τὸ δεῖσθαι τοῦ μεταξὺ καὶ τῷ τὴν ὄψιν μὴ ἄνευ φωτὸς ἐνεργεῖν οὐδὲ γὰρ ἐν σκότῳ τὰ ἐκτὸς παρακείμενα ὄψεται . ἔξωθεν γοῦν ἐνεργοῦσα μετὰ φωτὸς τὸ μὴ καλῶς ἔχειν τὸ αἰσθητήριον τῇ τῆς ἐνεργείας γινώσκει διαφορότητι · ὅθεν καὶ τοῖς ἔξω τὸ οἰκεῖον περιάπτει πάθος , ὥσπερ ἡ γεῦσις τοῖς σιτίοις τὴν ἰδίαν πικρότητα , οἵ τε σκοτοδινιῶντες οἴονται κύκλῳ τὰ ἔξω φέρεσθαι αὐτοὶ στρεφόμενοι . ὡς γὰρ τὰ κεχρωσμένα τῶν σπέκλων ἐρυθρῷ ἢ κυανῷ βάμματι πάντα τὰ δι’ αὐτῶν ὁρώμενα ὁμόχροα ἑαυτοῖς δείκνυσιν , οὕτω δὴ καὶ ὅταν φθάσῃ τῶν αἰσθητηρίων ἕκαστον ὑπό τινος νόσου προκαταληφθῆναι , πᾶσι τοῖς ἄλλοις αἰσθητοῖς , ὧν ἐστι κριτικόν , τὴν ἰδίαν ποιότητα περιτίθησιν . ἢ καὶ δυσχεράνειεν ἄν τις · τί ὅ ἄν ἔτι καὶ τοῖς πολλοῖς ἐγκαλέσομεν αὐτοὶ τὰ πράγματα φύροντες · χωρὶς γὰρ ὄντων κινήσεως πάθους καὶ ἐνεργείας , ἡμεῖς ὡς καθ’ ἑνὸς τούτοις χρώμεθα καὶ ὡς τοῦ αὐτοῦ ὄντος τοῦ πάσχειν καὶ κινεῖσθαι καὶ ἐνεργεῖν λέγομεν , ὡς ἂν καὶ τὸ περὶ τὴν αἴσθησιν ποτὲ μὲν κίνησιν , ποτὲ δὲ πάθος , ἐστιν οἷς καὶ ἐνέργειαι ὀνομάζοιμεν . ἀλλὰ πᾶσα μὲν κίνησις καὶ ἐνέργεια , οὐκ ἔμπαλιν δέ · καὶ πᾶν πάθος κίνησις , οὐκ ἀντιστρέφει δέ . δεῖ γὰρ διαιρεῖν καὶ ἡ μὲν ἐκ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργείᾳ ἀτελὴς ἐλέγετο πρόοδος , ἐνέργει δὲ πρὸς ταύτῃ καὶ ἡ τελεία προβολὴ τῆς ἕξεως , ἥ τε ἀθρόα ὁμοῦ καὶ μὴ συμπροϊοῦσα τῇ κινήσει μηδὲ τῷ χρόνῳ συρρέουσα , ὥσπερ ἡ τοῦ φωτὸς ἐν τῷ παντὶ προβολὴ καὶ διάδοσις ἄχρονος ἅμα γὰρ τῷ φανῆναι φωτιστικόν , καὶ ἀθρόως ᾧ ὅ ] ἄν προσβάλοι , ἀστράπτεται ) καὶ ἐν παντὶ μέρει χρόνου ταῖς ἐνεργείαις ὁμοίως ἔχει ἑστῶσα καθ’ ἕν , ὡς ἂν καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων εἴποιμεν καὶ κατὰ ταὐτὸ γὰρ τό τε ὄμμα διήραμεν καὶ τῶν ὁρατῶν ἀντελάβομεν ) ἥ τε μεριστὴ καὶ τῷ χρόνῳ συμπαροδεύουσα , οἷα τὰ τοῦ διανοητικοῦ ἐνεργήματα καὶ κινήματα τὰ ἀπὸ προτάσεως ἐπὶ τὰ συμπεράσματα τέλεια μὲν τῇ ἕξει , οὐκ ἀθρόα δὲ τῇ ἐνεργείᾳ , ἀλλὰ τὸ μὲν πρῶτον , τὸ δὲ μετ’ αὐτό , καὶ ἔσχατον τὸ συμπέρασμα . διττὸν δὲ καὶ τὸ πάσχειν , ὡς προιόντες ἐροῦμεν . πρότερον δὲ διαιρετέον περὶ δυνάμεως καὶ ἐντελεχείας νῦν γὰρ ἀπλῶς λέγομεν περὶ αὐτῶν ) , ἵν’ ἐπιόντες τοὺς τρόπους , ὅπη περ ἡ αἴσθησις δύναμις , εὕρωμεν καὶ εἰ τὴν ἀπὸ τῆς δυνάμεως αὐτῆς εἰς τὴν ἐνέργειαν ἔγερσιν ἀλλοιοῦσθαι κυρίως ἢ πάσχειν καλεῖν δεῖ , ἀλλὰ μή τι ἕτερον . λέγεται μὲν οὖν δυνάμει καὶ τὸ κατ' ἐπιτηδειότητα μόνην φυσικήν · ἔστι γάρ πως οὕτως ἐπιστῆμόν τι , ὡς ἄν εἴποιμεν ἄνθρωπον ἐπιστήμονα δυνάμει καὶ τὸ παιδίον φύσει ἐπιστήμης δεκτικόν ἕτερον δὲ ὡς ἤδη λέγομεν ἐπιστήμονα τὸν ἔχοντα τελείαν τὴν ἐπι - στήμην , οἷον εἰπεῖν τὴν γραμματικήν , ἀργοῦντα δὲ ἢ καθεύδοντα . φανερὸν οὖν ὡς οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον ἑκάτερος τούτων δυνατός ἐστιν , ἀλλ’ ὁ μὲν ὅτι τὸ γένος τοιοῦτον καὶ ἡ ὕλη , ὁ δὲ ὅτι βουληθεὶς δυνατὸς θεωρεῖν καὶ ἐνεργεῖν , ἄν μή τι κωλύσοι τῶν ἔξωθεν . τρίτος δὲ παρὰ τούτους ὁ καθ’ ἐνέργειαν καὶ ἤδη θεωρῶν ἐντελεχείᾳ ὢν καὶ κυρίως ἐπιστάμενος τόδε τὸ Α . ἀμφότεροι μὲν οὖν οἱ πρῶτοι κατὰ δύναμιν ἐπιστήμονες , ἀλλ’ ὁ μὲν πρώτως , ὁ δὲ δευ - τέρως , καὶ ὁ μὲν διὰ μαθήσεως ἀλλοιωθεὶς καὶ πολλάκις ἐξ ἐναντίας μετα - βαλὼν ἕξεως , ὁ δὲ ἐκ τοῦ ἔχειν τὴν αἴσθησιν τελείαν ἢ τὴν γραμματικὴν μὴ ἐνεργεῖν δέ · καθ’ ὃ μόνον καὶ τὸ αἰσθητικὸν δυνάμει λέγομεν καὶ τὴν αἴσθησιν δύναμιν . καὶ ἔτι ἄλλον τρόπον δυνάμει ὁ ἤδη ἐνεργῶν ὁ διδάσκων γραμματικὸς καὶ ὁ ὁρῶν τόδε τὸ λευκόν . οὐκ ἔστι δὲ ἁπλοῦν οὐδὲ τὸ πάσχειν , ἀλλὰ τὸ μὲν φθορά τις ὑπὸ τοῦ ἐναντίου , ὡς τὸ ξύλον πάσχει καιόμενον ὑπὸ τοῦ πυρός , καὶ τὸ μέλαν ὅτε λευκαίνεται , τὸ δὲ σωτηρία μᾶλλον τοῦ δυνάμει ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος καὶ οὕτως ὁμοίου ὡς δύναμις ἔχει πρὸς ἐντελέχειαν , ὡς τό τε παιδίον πάσχει μανθάνον καὶ τελειούμενον εἰς γραμματικὴν ὑπὸ τοῦ ἐνερ - γείᾳ γραμματικοῦ , ὅ τε καθ’ ἕξιν ἐπιστήμων γινόμενος · ἐνεργείᾳ θεωρῶν , ὃ πρότερον ἐλέγομεν ἄνω δυνάμει καὶ δεύτερον · ὅπερ οὐδὲ κυρίως πάσχειν ἂν ἢ ἠλλοιῶσθαι λέγοιτο . πῶς γὰρ πάθος ἢ ἀλλοίωσις ἡ τοῦ εἴδους πλήρωσις καὶ τελείωσις ; εἰς ἑαυτὸ γὰρ ἡ ἐπίδοσις καὶ εἰς ἐντελέχειαν . ἢ τῷ πτωχεύειν ὀνομάτων κοινωνήσει μὲν τοῦ ὀνόματος , διοίσει δὲ τῇ φύσει , καὶ ἕτερον τοῦτο γένος πάθους ἔσται καὶ ἀλλοιώσεως . οὔκουν καλῶς ἔχει λέγειν τὸ καθ’ ἕξιν φρονοῦν ἢ ἐπιστάμενον , οἷον τὸν καθεύδοντα γεωμέτρην , ὅταν ἐγείρηται καὶ ἐνεργείᾳ φρονῇ καὶ ἐπίστηται , παθεῖν τι ἡ ἠλλοιῶσθαι , ὥσπερ οὐδὲ τὸν οἰκο - δόμον ὅταν οἰκοδομῇ . ἀλλ’ οὐδὲ διδασκαλίαν τοῦτο λεκτέον , ἀλλ’ ἑτέραν ἐπωνυμίαν νυμίαν ἔχειν δίκαιον . οὕτως οὐδὲ τὸ δυνάμει αἰσθητικόν , ὅταν ἐνεργείᾳ αἰσθάνηται , πάσχειν κυρίως ἢ ἠλλοιῶσθαι λέγειν δεῖ . τὸ δὲ ἐκ δυνάμει ὄντος μανθάνον καὶ λαμβάνον ἐπιστήμην ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος καὶ διδασκαλικοῦ , τὸ πρῶτον λέγω δυνάμει , τὸ κατ’ ἐπιτηδειότητα μόνην καὶ ἀτελές , ἤτοι οὐδὲ πάσχειν φατέον οὐδ’ αὐτό , ὥσπερ εἴρηται ἢ ὁμώνυμόν τι καὶ δύο τρόπους εἶναι πάθους καὶ ἀλλοιώσεως , τήν τε ἐπὶ τὰς στερητικὰς διαθέσεις μεταβολὴν καὶ τὴν ἐπὶ τὰς ἕξεις καὶ τὴν φύσιν . τούτων οὖν οὕτως ἐχόντων οὐκ ἄν εἴη κυρίως ἡ τῆς δυνάμει αἰσθήσεως διέγερσις καὶ μεταβολὴ εἰς ἐνέργειαν πάθος ἢ ἀλλοίωσις , ὥσπερ ἐλέγετο · εἰ γοῦν καὶ ἔτι λέγοιμεν , καταχρηστικῶς ἂν λέγοιμεν καὶ οὐ κυρίως . Ἀλλ’ ἐπειδὴ μηδενὸς τῶν καλλίστων καὶ τοῖς τοιούτοις προσηκόντων λόγοις ἐλλελεῖφθαι φιλοτιμούμεθα τῷ πονήματι , ἄνωθεν καὶ τὴν τοῦ δυνατοῦ διαίρεσιν προθέντες ἐντελέστερον ἐπεξέλθωμεν καὶ ὡς ἑτέροις ἐκδέδοται , κἄν τινος διὰ τὴν παλιλλογίαν ὑπαίτιοι μέμψεως , καὶ τοῦτο δεχόμεθα . τοῦ δυνατοῦ μὲν ἤδη ὂν κατ’ ἐνέργειαν , ὡς ὅταν τὸν βαδίζοντα λέγωμεν δύνασθαι βαδίζειν καὶ τὸν ἥλιον δύνασθαι κινεῖσθαι ἢ φωτίζειν , τὸ δὲ κατὰ δύναμιν καὶ ἐπιτηδειότητα μόνην , ὡς ὅταν λέγωμεν τὸν καθήμενον δύνασθαι βαδίζειν καὶ τὸν βαδίζοντα μὴ βαδίζειν . πάλιν τοῦ κατ’ ἐνέργειαν τὸ μὲν εἶναι συμ - φυὲς τῷ πράγματι τῷ δύνασθαι αὐτὸ λεγομένῳ καὶ εἰδοποιὸν αὐτοῦ , τὸ δὲ ἐπίκτητον καὶ οὐκ ἀεὶ παρὸν τῷ ὑποκειμένῳ . καὶ τοῦ μὲν συμφυοῦς καὶ εἰδοποιοῦ , ὡς εἴρηται , τῶν ὑποκειμένων τὸ μὲν εἶναι ἀίδιον καὶ ἐν ἀιδίοις πράγμασιν ὑφιστάμενον , ὡς τὸ κινεῖσθαι κύκλῳ τὸν οὐρανὸν ἢ τὴν γῆν ἐν τῷ μέσῳ τετάχθαι τοῦ παντὸς ἢ τὸν θεὸν ἀγαθὸν εἶναι , τὸ δὲ οὐκ ἀίδιον μὲν οὐδ’ ἐπ’ ἀιδίων θεωρούμενον ὑποκειμένων , ἕως μέντοι ἄν ὦσι τὰ ὑποκείμενα , κείμενα , συνυπάρχον αὐτοῖς , ὡς ὅταν λέγωμεν τόδε τὸ πῦρ δύνασθαι θερμαίνειν καὶ τήνδε τὴν χιόνα ψύχειν , τοῦ λοιποῦ δηλαδὴ σημαινομένου τοῦ κατ’ ἐνέργειαν , τοῦ μὴ συμφυοῦς τοῖς ὑποκειμένοις , θεωρουμένου ἐπὶ τῶν ἐκ δυνάμεως εἰς τὴν ἐνέργειαν μεταβεβηκότων , ὡς ἐλέγομεν ἐπὶ τοῦ τὸν καθήμενον δύνα - σθαι βαδίζειν . τοῦ δ’ αὖ ἐπ’ ἀιδίων πραγμάτων λεγομένου τὸ μὲν θεωρεῖσθαι ἐν ταῖς παντάπασιν ἐξῃρημέναις τῆς ὕλης οὐσίαις , ὡς ἀγαθότητα τοῦ θεοῦ καὶ τὴν νόησιν , τὸ δὲ ἐκείνου προσεχῶς ἐξηρτημένον καὶ ὑφεστηκὸς ἐν σώμασι μέν , ἀλλ’ ἁπλοῖς καὶ μηδὲν ἔχουσιν ἐναντίον καὶ κατὰ μόνην τὴν κύκλῳ κίνησιν ἀεὶ κινουμένοις πάσης τε θνητῆς δυσχερείας ἀπηλλαγμένοις . πάλιν δὲ τοῦ κατὰ δύναμιν τὸ μὲν εἶναι οἷον μεταβάλλειν εἰς τὴν ἐνέργειαν , ὡς ὅταν λέγωμεν τὸν παῖδα δύνασθαι στρατηγεῖν , * * ἄν μή τι τῶν ἔξωθεν ἐμποδὼν γένηται , τὸ δὲ εἰς ἐνέργειαν μὲν οὐδέποτε ἀχθησόμενον , κατ’ αὐτὸ δὲ μόνον τὸ δυνάμει τὸ εἶναι ἔχον , ὡς ἐπὶ τῆς εἰς ἄπειρον τομῆς τῶν μεγε - θῶν καὶ πάντων ἀπλῶς τῶν συνεχῶν καὶ τῆς ἐπὶ πλέον προόδου τῶν ἀριθμῶν . καὶ περὶ μὲν τοῦ δυνατοῦ τ.οσαῦτα . ἔστι δέ πως ἄλλως τὸ αἰσθάνεσθαι , ὥσπερ καὶ τὸ νοεῖν · ἄμφω γὰρ κατὰ λῆψιν τῶν εἰδῶν τὸ μὲν νοητῶν τὸ δὲ αἰσθητῶν , καὶ ὥσπερ ἐκεῖ ταὐτὸν ὁ νοῦς τῷ νοητῷ ὁ κατὰ δύναμιν καὶ ἐνέρ - γειαν τῷ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ , οὕτως ὧδε ἡ αἴσθησις τῷ αἰσθητῷ . ὡς γὰρ ὁ κηρὸς δυνάμει λέγεται ὅπερ τὸ σφραγιστήριον , γίνεται δέ πως καὶ ἐνεργείᾳ ὅπερ ἐκεῖνος τῷ ἐκτυποῦσθαι , οὐχ ὅλον δὲ τοῦτο γέγονεν ὁ κηρὸς ὅπερ ἡ σφραγὶς κατὰ τὴν ὕλην , ἀλλ’ ὅσον τὸ ἐκτύπωμα δέξασθαι αὐτοῦ κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν , οὕτω δεῖ καὶ ἐπὶ τοῦ νοῦ νοεῖν καὶ αἰσθήσεως , ὅταν λέγωμεν τὸν μὲν ὅπερ τὰ νοητά , τὴν δὲ ὅπερ τὰ αἰσθητὰ γίνεσθαι . οὔτε γὰρ ἄγγελος ὁ νοῦς ἢ λίθος αὐτὰ νοῶν , οὔτε λευκὴ ἡ ὄψις ἢ μέλαινα τὰ τοιάδε ὁρῶσα χρώματα , ἀλλὰ μόνα τὰ εἴδη ὁ μὲν τῶν νοητῶν ἡ δὲ τῶν αἰσθητῶν ἀύλως καὶ γνωστικῶς ἐν αὐτοῖς ὑπεδέξαντο . ὥστε ἔσται αἴσθησις ψυχῆς δύναμις μερικὴ γνωστική , διά τινος ἀλλοιώσεως καὶ μεταβολῆς ὁμοιουμένη τοῖς αἰσθητοῖς αἰσθητὸν δὲ τὸ τοῖς στοιχείοις ἐνὸν καὶ τοῖς κατὰ μέρος σώμασιν οὐσιω - δῶς ἡ καὶ κατὰ συμβεβηκὸς μερικὸν ὄν , δι’ οὗ καὶ ἡ κατ’ ἐνέργειαν αἴσθησις ὑπ’ αὐτοῦ πάσχουσα ὁμοιοῦται , πρότερον δυνάμει οὖσα ὁμοία αὐτῷ . καὶ τοῦτο τῷ μακρῷ λόγῳ μόλις συνεπεράναμεν · οὗ δὲ σκώμματος διὰ τὸ παράδειγμα δεῖ δεικνύουσιν ἀδηλοτέρῳ τὸ ἄδηλον , καὶ τοῖς ἄλλοις κοινούμεθα , οἷς ἧττον εὐπορία τῶν ἐμφανῶν , πρὸς τὰ ἀφανῆ καὶ ἀκριβέστερα καταφεύγουσι καὶ μαθηματικῶς ἐν ὑλικοῖς χρωμένοις ταῖς ἀποδείξεσιν . Ἐπεὶ οὖν περὶ αἰσθήσεως ἁπλῶς ζητοῦντες τὰ πρὸς τοῦτο συμπαρελάβομεν , πῶς τε τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν λέγεται καὶ ποσαχῶς τὸ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ , καὶ εντι πρὸ τούτων τινὰ τῶν φερομένων περὶ αἰσθήσεως διῃτήσαμεν καὶ κοινόν τινα λόγον ἐκ τούτων αἰσθητοῦ καὶ αἰσθήσεως συνηγάγομεν , ἤδη πάλιν ἐχόμεθα τῶν ἑξῆς καὶ περὶ τῶν κατ’ εἴδη αἰσθητῶν καὶ αἰσθήσεων τὸν λόγον ποιούμεθα . μικρὰ δ’ ἄττα πρότερον περὶ τὴν τῆς αἰσθήσεως γέ - νεσιν καὶ ὅπως τὸ ζῶον αἰσθητικὸν τὴν ἀρχὴν ὑπῆρξε , διαλαβεῖν ἀναγκαῖον . ἔπει οὖν τρίπον πως τὸ δυνατὸν ὥρισται πρότερον , τὸ μὲν κατὰ μόνην ἐπι - τηδειότητα , τὸ δὲ κατὰ τελείαν ἕξιν , τὸ δὲ κατὰ τὴν ἐνέργειαν , καὶ τούτοις ἡ τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ φύσις ἐξάγεται , ὅπως καὶ ἐπ’ αἰσθήσεως ταῦτα συμβαίνει , σκεπτέον . τοῦ μὲν οὖν αἰσθητικοῦ ἡ πρώτη μεταβολὴ γίνεται ὑπὸ τοῦ γεννῶντος · τὸ γὰρ σπέρμα καὶ τὰ καταμήνια καὶ ὅλως ἡ τοῦ ζώου ὕλη ἔνδον ἐν τῷ γεννῶντι , αἰσθητικὸν οὕτω δυνάμει , ὡς κἄν τὸ ἀρτιγενὲς παιδίον γραμματικόν ἄμφω γὰρ κατὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀτελὲς δυνάμει λέγεται . ἄγεται δὲ τὸ μὲν ὑπὸ τοῦ διδασκάλου εἰς ἕξιν ἐπιστημονικήν , τὸ δὲ ὑπὸ τῆς ἐν τῇ μητρὶ φύσεως εἰς τὴν καθ’ ἕξιν αἴσθησιν . ὅταν γὰρ ἀποκυηθῇ , ἤδη τὴν ἕξιν ἔχει · ἡ γὰρ κύησις ἀλλοίωσίς τίς ἐστι καὶ μεταβολὴ μεταβολὴ τοῦ πεφυκότος αἰσθάνεσθαι ἐπὶ τὴν καθ’ ἕξιν αἴσθησιν , καὶ ἔστιν οὕτω τότε τὸ αἰσθάνεσθαι , ὥσπερ καὶ τὸ ἐπίστασθαι τῷ καθεύδοντι γεωμέτρῃ . ἀλλ’ ἡ μὲν ἐκ τοῦ πρώτου δυνάμει ἐπὶ τὴν ἕξιν μεταβολὴ ἐν τῇ κυήσει ὑπὸ τῆς ἐν τῷ γεννῶντι φύσεως , ὥσπερ εἴρηται , γίνεται , ἡ δὲ ἐκ τῆς ἕξεως εἰς τὴν ἐνέργειαν ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν . διὸ ἅμα τῷ γεννηθῆναι , ἂν παρῇ τὸ αἰσθητόν , ἀντιλαμβάνεται τὸ τεχθέν · ὅθεν εὐθὺς κλαυθμυρίζεται εἰς ἀσυνήθη καὶ ψυχρὸν ἀέρα ἐμπίπτον , καὶ ἀνιώμενον οὐ μόνον τῇ ἁφῇ τῷ περιέχοντι , ἀλλὰ καὶ τῇ ὄψει ὑπὸ τοῦ φωτός . τοῦτο δ’ ἂν πάθοι καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσιν , εἴ γε πάρεισιν αὐτῷ καὶ τὰ τούτων αἰσθητά . ἔστιν οὖν τὸ καθ’ ἕξιν αἰσθάνεσθαι ὥσπερ τὸ ἀπλῶς ἐπίστασθαι · τὸ δὲ κατ’ ἐνέργειαν ὁμοίως λέγεται τῷ θεωρεῖν . δια - φέρει δέ , ὅτι τοῦ μὲν τὰ ποιητικὰ τῆς ἐνεργείας ἔξωθεν , τὸ ὁρατὸν τὸ ἀκου - στόν , ὁμοίως δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν αἰσθητῶν . αἴτιον δὲ ὅτι τῶν καθ’ ἕκαστον ἡ κατ’ ἐνέργειαν αἴσθησις , ἡ δ’ ἐπιστήμη τῶν καθόλου · ταῦτα δὲ ἐν αὐτῇ πως ἔσται τῇ ψυχὴ . διανοηθῆναι μὲν γὰρ ἐπ’ αὐτῷ , ὅταν βούληται , αἰσθά - νεσθαι δὲ οὐκ ἐπ’ αὐτῷ ἀναγκαῖον γὰρ παρεῖναι τὸ αἰσθητόν . ὁμοίως δὲ τοῦτ’ ἔχει κἀν ταῖς ἐπιστήμαις ταῖς τῶν αἰσθητῶν , καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν , ὅτι τὰ αἰσθητὰ τῶν καθ’ ἕκαστα καὶ μερικὰ καὶ ἔξωθεν , ὥσπερ ὁ πολιτικὸς καὶ ὁ μηχανικὸς καὶ οἱ κατὰ μέρος τεχνῖται . τούτοις γὰρ ἡ μὲν καθόλου περὶ τὰς τέχνας θεωρία ἐπ’ αὐτοῖς , ἡ δὲ ἀπὸ τῶν τεχνῶν ἐπὶ τὰ καθ’ ἕκαστα οὐκ ἐπ’ αὐτοῖς · δεῖ γὰρ τῆς ὕλης καὶ τῶν ὀργάνων . ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων διασαφῆσαι καιρὸς γένοιτ’ ἂν καὶ εἰσαῦθις · ὲν τῷ τρίτῳ γὰρ περὶ τοῦ πρακτικοῦ νοῦ καὶ ὅπως ἐκεῖνος ἴσχει τὰς ἐνεργείας διαληφθήσεται . οὐκ ἄν δὲ διπρὸν καὶ ἐπὶ ταύτῃ τὸ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ . προστιθέασι δὲ καὶ τὸ τῆς μεταβολῆς αἴτιον · ἔξω μὲν γάρ φασιν οὖσαν σώματος κεχωρίσθαι πάντη τοῦ πρώτου δυνάμει , νοῦν οὖσαν καθαρῶς καὶ πάντα τᾶι νοητὰ καθ᾿ ἔξιν ἔχουσαν ἐλλθοῦσαν δὲ εἰς γένεσιν κατὰ τὰ αὐτὰ τῷ ἐπιστήμονι πάσχειν , εἴπερ ὕπο νόσου ἢ χρόνου οὗτος ἢ λήρου φθαρείη τὴν ἐπιστήμην , καἲ γίνεσθαι κατὰ τὸ πρῶτον δυνάμει , ἄγεσθαι δὲ εἰς ἕξιν ὑπὸ τοῦ διδασκάλου ἡ ὕπο τῶν αἰσθητῶν αὐτὴν ζητοῦσαν καὶ εὑρίσκουσαν , εἶτα εἰς ἐνέργειαν , ποιητικὴν αἰτίαν καὶ παρ’ αὑτῇ τὴν βούλησιν ἔχουσαν . καὶ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι · νῦν δὲ διωρίσθω τοσοῦτον , ὅτι οὐχ ἁπλοῦ ὄντος τοῦ δυνάμει λεγομένου , ὡς πολλάκις εἴρηται , ὠὰ τοῦ μὲν ὥσπερ ἄν εἴποιμεν τὸν παῖδα δύνασθαι στρατηγεῖν , τοῦ δὲ ὡς τὸν ἐν ἡλικίᾳ ὄντα , οὕτως ἔχει τὸ αἰσθητικόν . ἐπεὶ δ’ ἀνώνυμος αὐτῶν ἡ διαφορά οὐ γὰρ ἰδίων εὐποροῦμεν ὀνομάτων · ἐπί τε τοῦ πρώτου καὶ δευτέ - ρου , ἀλλ’ ἄμφω δυνάμει λέγομεν ) , διώρισται δὲ περὶ αὐτῶν , ὅτι ἕτερα καὶ πῶς ἕτερα , χρῆσθαι ἀναγκαῖον τῷ πάσχειν καὶ ἀλλοιοῦσθαι ὥσπερ ἄν εἰ καὶ κυρίοις ὀνόμασι . τὸ δὲ αἰσθητικὸν δυνάμει ἐστὶν οἷον τὸ <αἰσθητὸν> ἐντελεχείᾳ , καθάπερ εἴρηται . πάσχει μὲν οὖν οὐχ ὅμοιον ὄν , πεπονθὸς δὲ ὡμοίωται καὶ ἔστιν οἷον ἐκεῖνο .
Lemmas: διορίζω δέ οὗτος λέγω κοινός περί πᾶς αἴσθησις . ὥσπερ ΙΙ5 δέ ἀπλόος περί πᾶς Ψυχή ἐν ὁ κατά ἀρχή ζητέω καί κοινός τις λόγος ὁλοσχερώτερον ἐπί κεφάλαιος . ἀποδίδωμι , εἶτα πρός ὁ κατά εἶδος ὁ σκέψις ποιέω , οὗτος ἐνταῦθα πρό ὁ κατά μέρος αἰσθητής καί αἴσθησις περί ὁ ὅλος αἴσθησις καί ὁ ἀπλόος αἰσθητής εἶπον ἐπιβάλλω - μέλλω , εἰμί πως ἀμῶς , ὥσπερ ἐκεῖ , ἀποδίδωμι κοινός τις λόγος ἰσχύω . συλλαμβάνω δέ κατά ὁ εἴωθα καί ὅσος συντείνω πρός ὁ λῆψις ὁ ὁρισμός , ὅθεν καί ἀναγκαῖος ὁ λόγος παρεκτείνω διά ὁ ἐν μέσος ἀσχολία . καί πρῶτος ὅτι ὁ αἴσθησις ἐν ὁ κινέω καί πάσχω συμβαίνω , καθάπερ εἴρω . δοκέω γάρ ἀλλοίωσις τις εἰμί ὁ τε γάρ ὁ αἰσθητής ἀντίληψις τοῖος ἢ τοῖος διατίθημι ἀλλοιόω δοκέω ἄν · οὗτος δέ κίνησις . ἐπεί δέ ἅπαξ ὁ πάσχω καί κινέω ὁ αἴσθησις ἐνδίδωμι , κοινῶς περί ὁ ποιέω καί πάσχω ἐπαπορέω , ἵνα ἔχω καί ἰδίως τίς λέγω περί αἴσθησις . πότερος ὁ ἐναντίος πάσχω ὁ ἐναντίος καί ποιέω , ἢ ὑπό ὁμοιόω ὁ ὅμοιος , ὡς φημί τις ; ἢ καί ἄμφω πῶς μέν πῶς δέ οὖον ὁ δύναμις καί ἐνέργεια , ὡς μικρός πρόσθεν διαστέλλω . καί ἐν ὁ καθόλου λόγος ἱκανῶς ἐφίστημι , πῶς οὗτος δυνατός καί ὅπως ἀδύνατος οὐδείς δέ κωλύω καί νῦν ἐπί βραχύς διέρχομαι . οὔτε οὖν ὁ πάντῃ αὐτός οὔτε ὁ ἕτερος πάντῃ πάσχω ἢ δράω πρός ἀλλήλων , ἀλλά ὁ ἐνέργεια μέν ἕτερος δύναμις δέ αὐτός πάσχω ἀπό ὁ δύναμις ἐπί ὁ ἐνέργεια κινέω · τίς γάρ πάσχω φωνή ὑπό χρῶμα ἢ ὄψις ὑπό ὀδμή ; τίς δέ ὕδωρ ὑπό ὕδωρ ἢ πῦρ ὑπό πῦρ ; ὕδωρ δέ πῦρ καί πῦρ ὕδωρ δράω καί πάσχω δύναμις εἰμί αὐτός · δύναμις δέ αὐτός καί ὁ αἰσθητός αἴσθησις , ἐνέργεια δέ οὖον . ἔτι καί οὗτος ζητέω ἔχω καί ] γάρ ἀπορία ἀρκέω , ὅς καλός εἰμί εἰμί μετά πολύς προτίθημι , ἀλλά μή νῦν ὑπό προθυμία ὀλιγωρέω · τίς δήποτε καί ὁ αἴσθησις αὐτός οὖον γίγνομαι αἴσθησις , καί διά τίς ἄνευ ὁ ἔξω οὖον ποιέω αἴσθησις , ἔνειμι πυρός καί ὁ ἄλλος στοιχεῖον , ὅς εἰμί αἴσθησις καί ὁ κατά ἑαυτοῦ πρόσειμι καί οὐσιωδῶς αὐτός , ὡς ἁφή θερμότης καί ψυχρότης καί ὁ ἐναντίος , κ·αὶ ὁ κατά συμβεβηκός , ὡς ἕτερος . ἐσθίω γάρ , εἴπερ ἀντιληπτικός ὁ αἰσθητής αἴσθησις , αἰσθητός δέ καί ὁ αἰσθητήριον , διά ὅς αἰσθάνομαι , καί οὗτος ἀντιλαμβάνω , καί ὁ ὀφθαλμός αὐτός ὁράω ἐσθίω καί μηδείς ἔξωθεν πάρειμι . λύω δέ , ὅτι ὁ αἰσθητικός οὐ εἰμί ἐνέργεια , ἀλλά δύναμις μόνος , πᾶς δέ ὁ δύναμις προάγω ὑπό τι,νος ἐνέργεια εἰμί . καί καθάπερ ὁ καυστός δύναμις οἷος ξύλον ὁ ἔλαιον οὖον καίω αὐτός κατά ἑαυτοῦ ἄνευ ὁ καυστικός καίω γάρ ἄν ἑαυτοῦ , καί οὐδείς δήω ὁ ἐντελέχεια πυρός εἰμί ) , οὗτος ὅς ἐνταῦθα . ἀναλογέω γάρ ὁ μέν καυστός ὁ αἴσθησις , ὁ δέ πῦρ ὁ αἰσθητός . ὅτι δέ δύναμις μόνος ὁ αἴσθησις ἀπουσία ὁ αἰσθητής , δῆλος ἐκεῖθεν ἐπεί γάρ ὁ αἰσθάνομαι λέγω διπῶς ὁ τε γάρ δύναμις ἀκούω καί ὁράω ἀκούω καί ὁράω λέγω , ἄν τυγχάνω καθεύδω , καί ὁ ἤδη ἐνεργέω ) , διχῶς ἄν καί ὁ αἴσθησις λέγω , ὁ μέν ὡς δύναμις , ὁ δέ ὡς ἐνέργεια . πάσχω δέ πᾶς δύναμις καί κινέω ὑπό ὁ ποιητικός καί ἐνέργεια εἰμί . διό εἰμί μέν ὡς ὑπό ὁ ὁμοιόω πάσχω ὁ αἴσθησις ὁ αἰσθητής , εἰμί δέ ὡς ὑπό ὁ ἀνόμοιος , καθάπερ εἶπον πάσχω γάρ ὁ ἀνόμοιος , πάσχω δέ ὅμοιος γίγνομαι . ἀλλά τίς οὗτος πρός ὁ ζητέω ; ἔοικα γάρ πόρρω βάλλω ἢ κατά ἑαυτοῦ · εἰμί γάρ ὁ αἰσθάνομαι - τις δύναμις , τελειόω δέ ὁ θιγγάνω ὁ αἰσθητής , αἰσθητός δέ ὁ ἐν . ὁ ὀφθαλμός ὑγρός ὁ τε χρῶμα καί ὁ διάφορος χιτών , πῶς ἐγγύς εἰμί οὖον μᾶλλον τελειόω ὁ ὅρασις , ἵνα ὁρατός χρηματίζω ; ὁ μή μόνος εἰμί ὁ αἰσθητικός ἐνέργεια αὐτός ὁ αἰσθητικός δύναμις , ἀλλά ὁ συνάμφω , ὁ αἰσθητήριον καί ὁ δύναμις · δήω δέ καί ὁ μεταξύ πᾶς αἴσθησις · μέσος δέ ὁράω καί ὁράω ὁ διαφανής , ὅτε πεφωτισμένος εἰμί . πῶς οὖν ὁ ὄψις αὐτός γυμνός περί τίς ἐνεργέω μή ἔχω ὄργανον καί ἀμέσως ; εἰμί οὖν δήω ὁ ὄψις ὁ ὀφθαλμός ὁράω , δήω καί ὄργανον . τίς δέ οἰκεῖος ὀφθαλμός ὁ ὁράω ὄργανον ; ὀφθαλμός δέ ὁ ὑγρός καί λευκός καί ἄλλος · ὥστε εἰμί ὁ ὀφθαλμός ὁράω δεῖ , ἕτερος ὀφθαλμός ἀόρατος χρεία , καί εἰμί ἐκεῖνος , ἄλλος · καί οὗτος εἰς ἤπειρος . καί ὁ τοιοῦτος ἐπί πᾶς αἴσθησις προχωρέω λόγος · οὖον γάρ εἰμί ὁ αἴσθησις ὁ πολύτιμος νόος αὐτός κατά ἑαυτοῦ ἐνεργός , μηδείς ὁ σωματικός προσδέω πρός ὁ ὁ νοέω ἀντίληψις , καί ἐντός καί ὅτε καί ὅπως βούλομαι πρός ἑαυτοῦ ἐπιστρέφω αὐτός ἑαυτοῦ τάμιας καί ὁ ἠρεμία καί ὁ κίνησις · ἀλλά ἐκτός ἐνεργέω καί μετά ἕτερος ὁ σῶμα , καί ὅτε ὁ αἰσθητός πάρειμι , πρός ἑαυτοῦ ἀνεπίστροφος . ἔνθεν καί ὁ ὁ αἰσθητής ὑπερβολή φθείρω . σῶμα γάρ προσχράομαι συγγενής ὁ πάθος καί κάμνω πονέω καί ὕπνος δήω · οὗτος γάρ ἀργία αἴσθησις . ὅς οὐδείς περί ὁ ἄυπνος καί ἄυλος καί νοερός ὁράω φύσις . οὔπω δέ τέλος ἱκνέομαι μῦθος , ἀλλά ὅσος καρτός - ρώτερον ἀπαντάω , τοσοῦτος δυσχερής ἀπαλλάσσω . πῶς γάρ διωθέω , σέο , εἰμί τις εἰς πυρετός ἐγώ ἐμβάλλω ἢ ἐπίρρευσις ὁ ὀφθαλμός ἴκτερος ἢ ἐπίχυμα , εἶτα ἄγχω καί μηδέ ἀναπνέω ἐάω ἐριστικός ἐρωτάω , εἰμί ἑαυτοῦ συνίημι , οὗτος τε φύσις ἔχω , ἢ μή . εἰμί μέν οὖν ἀπαλλάσσω σπεύδω - δίδωμι μηδέ συναισθάνομαι ἰσχυρίζομαι ὁ ἀρχή , οὐ ἄν οὗτος μόνος ἀρκέδιχῶς σῴζω γέλως , ἀλλά οὐδέ ὁ ἄλλος λανθάνω οὕτως ἀναισθήτως ἔχω · εἰμί δέ ὁμολογέω , τίς δέ εἄν ἔτι μέμφομαι εὔκαιρος ἐγώ ὀνειδίζω αὐτός ἑαυτοῦ ἀντιλέγω καί οὗτος παρά πούς ἄνω βάλλω κάτω ; εἰμί γάρ οὗτος μή αἰσθάνομαι ὁ οἰκέω ὄργανον ὁ αἴσθησις αἰτιάομαι ὁ μή χωριστός ἐνεργέω , δήω δέ καί ὁ μεταξύ , πῶς ἁφή μέν ὁ ἐντός ὁ πυρετός θερμότης αἰσθάνομαι , ὠχρός δέ ὁ ἰκτεριάω ὁ ἔξω φαίνω , αὐτός οὗτος ὁ αἰσθητήριον πάσχω , καί κωνωπεῖον ὡς πρό ὁ ὀφθαλμός ὁράω ὁ ἐντός συνίστημι ὁ ἐπίχυσις , ἢ διχοτομέω ὁ κόρη , ὅταν τις νεφέλη διείργω ; οὗτος τε εἶπον καί ἕτερος τις · ἔτι δέ προσφέρω ἄν καί ὁ ὁ γλῶσσα πάθημα , ὡς παρά φύσις ἔχω ὁ ἔνειμι ὑγρότης ἐπαισθάνομαι , οἷος πικρότης ἐν πυρετός , κατά φύσις δέ οὖον . τίς οὖν εἰς οὗτος θεραπεία , καί πῶς ἀπαλλάσσω ; ἆρα οὖν , εἰμί πρός ἰατρός οὕτως ἔχω ἔρχομαι , ἔχω τις ὁ πάρειμι βοήθεια ; ἐκεῖνος γάρ λεʹ - γους ἀκριβῶς ὁ φύσις ἐπισκέπτομαι , ὡς πυρέσσω ἑαυτοῦ αἰσθάνομαι οὖον ὁ νεῦρον ἢ ὁ σάρξ θερμάζω , ἐν ὅς πρῶτος ὁ ἁπτικός σύνειμι αἴσθησις , ᾠόν ὁ ὑγρός , αἷμα , φλέγμα καί ὁ ὑπόλοιπος . τίς γοῦν ἄτοπος , εἰμί κατά φύσις μέν ἔχω διά ὁ ὁμαλός καί οἰκέω ὁ ἐν ὅλος ὁ σῶμα κρᾶσις μηδείς ὁ τοιοῦτος αἰσθάνομαι , ὥσπερ οὐδέ ὁ ὁ κρᾶσις θερμός ἑαυτοῦ ὡς θερμός αἰσθάνομαι , ἐν ὁ ὑπερβολή δέ , ὥσπερ ἐκτός ἵστημι ὁ τοιοῦτος ὁ φύσις , ὡς ἀλλότριος ἐντός ὁ φύσις ἐν ὁ οἰκέω Μένων ἐπαισθάνομαι . εἰμί γάρ αὐτός ὁ νεῦρον καί ὁ σάρξ θερμαίνω λέγω , εἶτα ἑαυτοῦ ἐπαισθάνομαι , εἰμί ἴσως ἄλογος ἄλλος δέ πάσχω γνωρίζω ὁ αἴσθησις οὐδείς κωλύω . καί σημεῖον ὡς εἰμί καθάπαξ ὁ ζῷον θερμαίνω καί ὁμαλός ὁ δύσκρατος ἔχω , μηδείς ὁ μέρος ὑγιαίνω , ἵνα εἰμί ὁ πάσχω κριτήριον , φθορά οὗτος καί ὁ ζῷον διάλυσις γίγνομαι . ἀλλά ἐπί μέν ἁφή οὕτως ὁ λόγος εὐώδης , ἄλλος φαίνω ὁ πάσχω καί ἄλλος ὁ κρίνω · ἐπί δέ γλῶσσα καί ὀφθαλ - ἐγώ , αὐτός πάσχω καί αὐτός γνωρίζω , καί ἐπί ὁ ἄλλος αἴσθησις οὐ ἀποχράω οὗτος . ἢ κοινός ὁ λόγος ποιέω ἴσως εἄν ἀρκέω μέν . οὐδείς οὖν ἕτερος εἰμί αἴσθησις , ὡς καί μετά μικρός δηλόω , ἢ κρίσις ὑπό ὁ αἰσθητικός δύναμις ὁ ἐν ὁ αἰσθητήριον ἐγγίγνομαι πάθος ὑπό ὁ αἰσθητής οὐδείς δέ ὑπό αὐτός πάσχω . ἀλλά ὑπό ἕτερος καί ἀνόμοιος . αὐτός ἄρα κατά φύσις μέν ἔχω ὁ αἰσθητήριον οὐ αἰσθάνομαι αὐτός , ἅτε μηδείς ἐν αὐτός ἐγγίγνομαι πάθος · ὅταν δέ τις παρά φύσις χυμός ἐνσκήπτω παράγω ὁ αἰσθητήριον , εἰκότως ὁ πάθος ὁ αἴσθησις ἀντιλαμβάνω οὐδείς γάρ μᾶλλον ὁ ἔξωθεν αἰσθητός τοῖος ἢ τοῖος ὁ αἰσθητήριον διατίθημι ἢ ἐν ὁ τοιοῦτος ὁ πάθος ἔνδον ὅθεν καί οὖον μᾶλλον ὁ ἐκτός ὁ ὁ ἐντός ὁ κριτικός δύναμις αἰσθάνομαι . οὐ ὁράω δέ καί μύω οὗτος , καίπερ ἐντός ἔχω , διά ὁ δήω ὁ μεταξύ καί ὁ ὁ ὄψις μή ἄνευ φάος ἐνεργέω οὐδέ γάρ ἐν σκότος ὁ ἐκτός παράκειμαι ὁράω . ἔξωθεν γοῦν ἐνεργέω μετά φάος ὁ μή καλῶς ἔχω ὁ αἰσθητήριον ὁ ὁ ἐνέργεια γιγνώσκω διαφορότης · ὅθεν καί ὁ ἔξω ὁ οἰκέω περιάπτω πάθος , ὥσπερ ὁ γεῦσις ὁ σιτίον ὁ ἴδιος πικρότης , ὁ τε σκοτοδινιάω οἴομαι κύκλος ὁ ἔξω φέρω αὐτός στρέφω . ὡς γάρ ὁ χρώζω ὁ σπεκλόω ἐρυθρός ἢ κυάνεος βάμμα πᾶς ὁ διά αὐτός ὁράω ὁμόχροος ἑαυτοῦ δείκνυμι , οὗτος δή καί ὅταν φθάνω ὁ αἰσθητήριον ἕκαστος ὑπό τις νόσος προκαταλαμβάνω , πᾶς ὁ ἄλλος αἰσθητός , ὅς εἰμί κριτικός , ὁ ἴδιος ποιότης περιτίθημι . ἢ καί δυσχεραίνω ἄν τις · τίς ὅς ἄν ἔτι καί ὁ πολύς ἐγκαλέω αὐτός ὁ πρᾶγμα φύρω · Χωρὶς γάρ εἰμί κίνησις πάθος καί ἐνέργεια , ἐγώ ὡς κατά εἷς οὗτος χράω καί ὡς ὁ αὐτός εἰμί ὁ πάσχω καί κινέω καί ἐνεργέω λέγω , ὡς εἄν καί ὁ περί ὁ αἴσθησις ποτέ μέν κίνησις , ποτέ δέ πάθος , εἰμί ὅς καί ἐνέργεια ὀνομάζω . ἀλλά πᾶς μέν κίνησις καί ἐνέργεια , οὐ ἔμπαλιν δέ · καί πᾶς πάθος κίνησις , οὐ ἀντιστρέφω δέ . δεῖ γάρ διαιρέω καί ὁ μέν ἐκ ὁ δύναμις εἰς ὁ ἐνέργεια ἀτελής λέγω πρόοδος , ἐνεργέω δέ πρός οὗτος καί ὁ τέλειος προβολή ὁ ἕξις , ὅς τε ἀθρόος ὁμοῦ καί μή συμπροειμι ὁ κινέω μηδέ ὁ χρόνος συρρέω , ὥσπερ ὁ ὁ φάος ἐν ὁ πᾶς προβολή καί διάδοσις ἄχρονος ἅμα γάρ ὁ φαίνω φωτιστικός , καί ἀθρόος ὅς ὅς ] ἄν προσβάλλω , ἀστράπτω ) καί ἐν πᾶς μέρος χρόνος ὁ ἐνέργεια ὁμοίως ἔχω ἵστημι κατά εἷς , ὡς εἄν καί ἐπί ὁ αἴσθησις εἶπον καί κατά αὐτός γάρ ὁ τε ὄμμα διαίρω καί ὁ ὁρατής ἀντιλαμβάνω ) ὅς τε μεριστός καί ὁ χρόνος συμπαροδεύω , οἷος ὁ ὁ διανοητικός ἐνέργημα καί κίνημα ὁ ἀπό πρότασις ἐπί ὁ συμπέρασμα τέλειος μέν ὁ ἔχω , οὐ ἀθρόος δέ ὁ ἐνέργεια , ἀλλά ὁ μέν πρῶτος , ὁ δέ μετά αὐτός , καί ἔσχατος ὁ συμπέρασμα . δισσός δέ καί ὁ πάσχω , ὡς πρόειμι1 εἴρω . πρότερος δέ διαιρετέον περί δύναμις καί ἐντελέχεια νῦν γάρ ἀπλόος λέγω περί αὐτός ) , ἵνα ἔπειμι ὁ τρόπος , ὅπῃ περ ὁ αἴσθησις δύναμις , εὑρίσκω καί εἰμί ὁ ἀπό ὁ δύναμις αὐτός εἰς ὁ ἐνέργεια ἔγερσις ἀλλοιόω κύριος ἢ πάσχω καλέω δεῖ , ἀλλά μή τίς ἕτερος . λέγω μέν οὖν δύναμις καί ὁ κατά ἐπιτηδειότης μόνος φυσικός · εἰμί γάρ πως οὕτως ἐπιστήμων τίς , ὡς ἄν εἶπον ἄνθρωπος ἐπιστήμων δύναμις καί ὁ παιδίον φύσις ἐπιστήμη δεκτικός ἕτερος δέ ὡς ἤδη λέγω ἐπιστήμων ὁ ἔχω τέλειος ὁ ἐπι - στήμη , οἷος εἶπον ὁ γραμματικός , ἀργέω δέ ἢ καθεύδω . φανερός οὖν ὡς οὖον ὁ αὐτός τρόπος ἑκάτερος οὗτος δυνατός εἰμί , ἀλλά ὁ μέν ὅτι ὁ γένος τοιοῦτος καί ὁ ὕλη , ὁ δέ ὅτι βούλομαι δυνατός θεωρέω καί ἐνεργέω , ἄν μή τίς κωλύω ὁ ἔξωθεν . τρίτος δέ παρά οὗτος ὁ κατά ἐνέργεια καί ἤδη θεωρός ἐντελέχεια εἰμί καί κύριος ἐπίσταμαι ὅδε ὁ Α . ἀμφότερος μέν οὖν ὁ πρῶτος κατά δύναμις ἐπιστήμων , ἀλλά ὁ μέν πρῶτος , ὁ δέ δήω - τέρας , καί ὁ μέν διά μάθησις ἀλλοιόω καί πολλάκις ἐκ ἐναντίος μετά - βάλλω ἕξις , ὁ δέ ἐκ ὁ ἔχω ὁ αἴσθησις τέλειος ἢ ὁ γραμματικός μή ἐνεργέω δέ · κατά ὅς μόνος καί ὁ αἰσθητικός δύναμις λέγω καί ὁ αἴσθησις δύναμις . καί ἔτι ἄλλος τρόπος δύναμις ὁ ἤδη ἐνεργός ὁ διδάσκω γραμματικός καί ὁ ὁράω ὅδε ὁ λευκός . οὐ εἰμί δέ ἁπλόος οὐδέ ὁ πάσχω , ἀλλά ὁ μέν φθορά τις ὑπό ὁ ἐναντίος , ὡς ὁ ξύλον πάσχω καίω ὑπό ὁ πῦρ , καί ὁ μέλας ὅτε λευκαίνω , ὁ δέ σωτηρία μᾶλλον ὁ δύναμις ὑπό ὁ ἐντελέχεια εἰμί καί οὕτως ὁμοιόω ὡς δύναμις ἔχω πρός ἐντελέχεια , ὡς ὁ τε παιδίον πάσχω μανθάνω καί τελειόω εἰς γραμματικός ὑπό ὁ ἐνρ - γῆ γραμματικός , ὅς τε κατά ἕξις Ἐπιστήμων γίγνομαι · ἐνέργεια θεωρός , ὅς πρότερος λέγω ἄνω δύναμις καί δύο · ὅσπερ οὐδέ κύριος πάσχω εἄν ἢ ἀλλοιόω λέγω . πῶς γάρ πάθος ἢ ἀλλοίωσις ὁ ὁ εἶδος πλήρωσις καί τελείωσις ; εἰς ἑαυτοῦ γάρ ὁ Ἐπίδοσις καί εἰς ἐντελέχεια . ἢ ὁ πτωχεύω ὄνομα κοινωνέω μέν ὁ ὄνομα , διαφέρω δέ ὁ φύσις , καί ἕτερος οὗτος γένος πάθος εἰμί καί ἀλλοίωσις . οὔκουν καλῶς ἔχω λέγω ὁ κατά ἕξις φρονέω ἢ ἐφίστημι , οἷος ὁ καθεύδω γεωμέτρης , ὅταν ἐγείρω καί ἐνέργεια φρονέω καί ἐπίσταμαι , πάσχω τίς ὁ ἀλλοιόω , ὥσπερ οὐδέ ὁ οἰκος - δόμος ὅταν οἰκοδομέω . ἀλλά οὐδέ διδασκαλία οὗτος λεκτέος , ἀλλά ἕτερος ἐπωνυμία νυεις ἔχω Δίκαιος . οὕτως οὐδέ ὁ δύναμις αἰσθητικός , ὅταν ἐνέργεια αἰσθάνομαι , πάσχω κύριος ἢ ἀλλοιόω λέγω δεῖ . ὁ δέ ἐκ δύναμις εἰμί μανθάνω καί λαμβάνω ἐπιστήμη ὑπό ὁ ἐντελέχεια εἰμί καί διδασκαλικός , ὁ πρῶτος λέγω δύναμις , ὁ κατά ἐπιτηδειότης μόνος καί ἀτελής , ἤτοι οὐδέ πάσχω φατέος οὐδέ αὐτός , ὥσπερ εἴρω ἢ ὁμώνυμος τίς καί δύο τρόπος εἰμί πάθος καί ἀλλοίωσις , ὁ τε ἐπί ὁ στερητικός διάθεσις μεταβολή καί ὁ ἐπί ὁ ἔχω καί ὁ φύσις . οὗτος οὖν οὕτως ἔχω οὐ ἄν εἰμί κύριος ὁ ὁ δύναμις αἴσθησις διέγερσις καί μεταβολή εἰς ἐνέργεια πάθος ἢ ἀλλοίωσις , ὥσπερ λέγω · εἰμί γοῦν καί ἔτι λέγω , καταχρηστικός εἄν λέγω καί οὖον κύριος . ἀλλά ἐπεί μηδείς ὁ καλός καί ὁ τοιοῦτος προσήκω λόγος ἐλλείπω φιλοτιμέομαι ὁ πόνημα , ἄνωθεν καί ὁ ὁ δυνατός διαίρεσις προτίθημι ἐντελής ἐπεξέρχομαι καί ὡς ἕτερος ἐκδίδωμι , ἄν τις διά ὁ παλιλλογία ὑπαίτιος μέμψις , καί οὗτος δέχομαι . ὁ δυνατός μέν ἤδη εἰμί κατά ἐνέργεια , ὡς ὅταν ὁ βαδίζω λέγω δύναμαι βαδίζω καί ὁ ἥλιος δύναμαι κινέω ἢ φωτίζω , ὁ δέ κατά δύναμις καί ἐπιτηδειότης μόνος , ὡς ὅταν λέγω ὁ κάθημαι δύναμαι βαδίζω καί ὁ βαδίζω μή βαδίζω . πάλιν ὁ κατά ἐνέργεια ὁ μέν εἰμί συμ - φύω ὁ πρᾶγμα ὁ δύναμαι αὐτός λέγω καί εἰδοποιός αὐτός , ὁ δέ Ἐπίκτητος καί οὐ ἀεί πάρειμι ὁ ὑπόκειμαι . καί ὁ μέν συμφυής καί ειδοποιός , ὡς εἴρω , ὁ ὑπόκειμαι ὁ μέν εἰμί ἀίδιος καί ἐν ἀίδιος πρᾶγμα ὑφίστημι , ὡς ὁ κινέω κύκλος ὁ οὐρανός ἢ ὁ γῆ ἐν ὁ μέσος τάσσω ὁ πᾶς ἢ ὁ θεός ἀγαθός εἰμί , ὁ δέ οὐ ἀίδιος μέν οὐδέ ἐπί ἀίδιος θεωρέω ὑπόκειμαι , ἠώς μέντοι ἄν εἰμί ὁ ὑπόκειμαι , κεῖμαι , συνυπάρχω αὐτός , ὡς ὅταν λέγω ὅδε ὁ πῦρ δύναμαι θερμαίνω καί ὅδε ὁ χιών ψύχω , ὁ λοιπός δηλαδή σημαίνω ὁ κατά ἐνέργεια , ὁ μή συμφυής ὁ ὑπόκειμαι , θεωρέω ἐπί ὁ ἐκ δύναμις εἰς ὁ ἐνέργεια μεταβαίνω , ὡς λέγω ἐπί ὁ ὁ κάθημαι δύναμαι - ἕπομαι βαδίζω . ὁ δέ αὖος ἐπί ἀίδιος πρᾶγμα λέγω ὁ μέν θεωρέω ἐν ὁ παντάπασι ἐξαιρέω ὁ ὕλη οὐσία , ὡς ἀγαθότης ὁ θεός καί ὁ νόησις , ὁ δέ ἐκεῖνος προσεχῶς ἐξαρτάω καί ὑφίστημι ἐν σῶμα μέν , ἀλλά ἁπλόος καί μηδείς ἔχω ἐναντίος καί κατά μόνος ὁ κύκλος κίνησις ἀεί κινέω πᾶς τε θνητός δυσχέρεια ἀπαλλάσσω . πάλιν δέ ὁ κατά δύναμις ὁ μέν εἰμί οἷος μεταβάλλω εἰς ὁ ἐνέργεια , ὡς ὅταν λέγω ὁ παῖς δύναμαι στρατηγέω , * * ἄν μή τίς ὁ ἔξωθεν ἐμποδών γίγνομαι , ὁ δέ εἰς ἐνέργεια μέν οὐδέποτε ἄγω , κατά αὐτός δέ μόνος ὁ δύναμις ὁ εἰμί ἔχω , ὡς ἐπί ὁ εἰς ἤπειρος τομή ὁ ἐγώ - Θῶν καί πᾶς ἀπλόος ὁ συνεχής καί ὁ ἐπί πλέω πρόοδος ὁ ἀριθμός . καί περί μέν ὁ δυνατός ἵστημι . εἰμί δέ πως ἄλλως ὁ αἰσθάνομαι , ὥσπερ καί ὁ νοέω · ἄμφω γάρ κατά λῆψις ὁ εἶδος ὁ μέν νοητός ὁ δέ αἰσθητής , καί ὥσπερ ἐκεῖ αὐτός ὁ νόος ὁ νοητός ὁ κατά δύναμις καί ἐνὲρ - γειαν ὁ δύναμις καί ἐνέργεια , οὕτως ὧδε ὁ αἴσθησις ὁ αἰσθητός . ὡς γάρ ὁ κηρός δύναμις λέγω ὅσπερ ὁ σφραγιστήριον , γίγνομαι δέ πως καί ἐνέργεια ὅσπερ ἐκεῖνος ὁ ἐκτυπόω , οὐ ὅλος δέ οὗτος γίγνομαι ὁ κηρός ὅσπερ ὁ σφραγίς κατά ὁ ὕλη , ἀλλά ὅσος ὁ ἐκτύπωμα δέχομαι αὐτός κατά ὁ ἐπιφάνεια , οὗτος δεῖ καί ἐπί ὁ νόος νοέω καί αἴσθησις , ὅταν λέγω ὁ μέν ὅσπερ ὁ νοητός , ὁ δέ ὅσπερ ὁ αἰσθητός γίγνομαι . οὔτε γάρ ἄγγελος ὁ νόος ἢ λίθος αὐτός νοέω , οὔτε λευκός ὁ ὄψις ἢ μέλας ὁ τοιόσδε ὁράω χρῶμα , ἀλλά μόνος ὁ εἶδος ὁ μέν ὁ νοητός ὁ δέ ὁ αἰσθητής ἄυλος καί γνωστικός ἐν αὐτός ὑποδείκνυμι . ὥστε εἰμί αἴσθησις Ψυχή δύναμις μερικός γνωστικός , διά τις ἀλλοίωσις καί μεταβολεύς ὁμοιόω ὁ αἰσθητός αἰσθητός δέ ὁ ὁ στοιχεῖον ἐν-εἰμί καί ὁ κατά μέρος σῶμα οὐσιόω - δίδωμι ὁ καί κατά συμβαίνω μερικός εἰμί , διά ὅς καί ὁ κατά ἐνέργεια αἴσθησις ὑπό αὐτός πάσχω ὁμοιόω , πρότερος δύναμις εἰμί ὅμοιος αὐτός . καί οὗτος ὁ μακρός λόγος μόλις συμπεραίνω · ὅς δέ σκῶμμα διά ὁ παράδειγμα δεῖ δείκνυμι ἄδηλος ὁ ἄδηλος , καί ὁ ἄλλος κοινόω , ὅς κακός εὐπορία ὁ ἐμφαίνω , πρός ὁ ἀφανής καί ἀκριβής καταφεύγω καί μαθηματικός ἐν ὑλικός χράω ὁ ἀπόδειξις . ἐπεί οὖν περί αἴσθησις ἁπλόος ζητέω ὁ πρός οὗτος συμπαραλαμβάνω , πῶς τε ὁ ποιέω καί πάσχω λέγω καί ποσαχῶς ὁ δύναμις καί ἐνέργεια , καί εἰμί πρό οὗτος τις ὁ φέρω περί αἴσθησις διαιτάω καί κοινός τις λόγος ἐκ οὗτος αἰσθητής καί αἴσθησις συνάγω , ἤδη πάλιν ἔχω ὁ ἑξῆς καί περί ὁ κατά εἶδος αἰσθητής καί αἴσθησις ὁ λόγος ποιέω . μικρός δέ τις πρότερος περί ὁ ὁ αἴσθησις γε - Νεσίν καί ὅπως ὁ ζῷον αἰσθητικός ὁ ἀρχή ὑπάρχω , διαλαμβάνω ἀναγκαῖος . ἔπος οὖν τρίπον πως ὁ δυνατός ὁρίζω πρότερος , ὁ μέν κατά μόνος ἐπι - τηδειοτηταω , ὁ δέ κατά τέλειος ἕξις , ὁ δέ κατά ὁ ἐνέργεια , καί οὗτος ὁ ὁ ἐν γένεσις καί φθορά φύσις ἐξάγω , ὅπως καί ἐπί αἴσθησις οὗτος συμβαίνω , σκεπτέος . ὁ μέν οὖν αἰσθητικός ὁ πρῶτος μεταβολή γίγνομαι ὑπό ὁ γεννάω · ὁ γάρ σπέρμα καί ὁ καταμήνια καί ὅλως ὁ ὁ ζῷον ὕλη ἔνδον ἐν ὁ γεννάω , αἰσθητικός οὗτος δύναμις , ὡς ἄν ὁ ἀρτιγενής παιδίον γραμματικός ἄμφω γάρ κατά ὁ πρῶτος καί ἀτελής δύναμις λέγω . ἄγω δέ ὁ μέν ὑπό ὁ διδάσκαλος εἰς ἕξις ἐπιστημονικός , ὁ δέ ὑπό ὁ ἐν ὁ μήτηρ φύσις εἰς ὁ κατά ἕξις αἴσθησις . ὅταν γάρ ἀποκυέω , ἤδη ὁ ἕξις ἔχω · ὁ γάρ κύησις ἀλλοίωσις τίς εἰμί καί μεταβολή μεταβολή ὁ φύζω αἰσθάνομαι ἐπί ὁ κατά ἕξις αἴσθησις , καί εἰμί οὗτος τότε ὁ αἰσθάνομαι , ὥσπερ καί ὁ ἐφίστημι ὁ καθεύδω γεωμέτρης . ἀλλά ὁ μέν ἐκ ὁ πρῶτος δύναμις ἐπί ὁ ἕξις μεταβολή ἐν ὁ κύω ὑπό ὁ ἐν ὁ γεννάω φύσις , ὥσπερ εἴρω , γίγνομαι , ὁ δέ ἐκ ὁ ἕξις εἰς ὁ ἐνέργεια ὑπό ὁ αἰσθητής . διό ἅμα ὁ γεννάω , εἄν πείρω ὁ αἰσθητός , ἀντιλαμβάνω ὁ τίκτω · ὅθεν εὐθύς κλαυθμυρίζω εἰς ἀσυνήθης καί ψυχρός ἀήρ ἐμπίπτω , καί ἀνιάω οὖον μόνος ὁ ἁφή ὁ περιέχω , ἀλλά καί ὁ ὁράω ὑπό ὁ φάος . οὗτος δέ εἄν πάσχω καί ἐν ὁ ἄλλος αἴσθησις , εἰμί γε πάρειμι αὐτός καί ὁ οὗτος αἰσθητής . εἰμί οὖν ὁ κατά ἕξις αἰσθάνομαι ὥσπερ ὁ ἀπλόος ἐφίστημι · ὁ δέ κατά ἐνέργεια ὁμοίως λέγω ὁ θεωρέω . διά - φέρω δέ , ὅτι ὁ μέν ὁ ποιητικός ὁ ἐνέργεια ἔξωθεν , ὁ ὁρατός ὁ ἀκέω - ἀστός , ὁμοίως δέ καί ὁ λοιπάς ὁ αἰσθητής . αἴτιος δέ ὅτι ὁ κατά ἕκαστος ὁ κατά ἐνέργεια αἴσθησις , ὁ δέ ἐπιστήμη ὁ καθόλου · οὗτος δέ ἐν αὐτός πως εἰμί ὁ ψυχή . διανοέομαι μέν γάρ ἐπί αὐτός , ὅταν βούλομαι , αἰσθάνομαι - νω δέ οὐ ἐπί αὐτός ἀναγκαῖος γάρ πάρειμι ὁ αἰσθητός . ὁμοίως δέ οὗτος ἔχω ἐν ὁ ἐπιστήμη ὁ ὁ αἰσθητής , καί διά ὁ αὐτός αἴτιος , ὅτι ὁ αἰσθητός ὁ κατά ἕκαστος καί μερικός καί ἔξωθεν , ὥσπερ ὁ Πολιτικὸς καί ὁ μηχανικός καί ὁ κατά μέρος τεχνίτης . οὗτος γάρ ὁ μέν καθόλου περί ὁ τέχνη θεωρία ἐπί αὐτός , ὁ δέ ἀπό ὁ τέχνη ἐπί ὁ κατά ἕκαστος οὐ ἐπί αὐτός · δεῖ γάρ ὁ ὕλη καί ὁ ὄργανον . ἀλλά περί μέν οὗτος διασαφέω καιρός γίγνομαι εἄν καί εἰσαῦθις · εἰμί ὁ τρίτος γάρ περί ὁ πρακτικός νόος καί ὅπως ἐκεῖνος ἴσχω ὁ ἐνέργεια διαλαμβάνω . οὐ ἄν δέ δίφρος καί ἐπί οὗτος ὁ δύναμις καί ἐνέργεια . προστίθημι δέ καί ὁ ὁ μεταβολεύς αἴτιος · ἔξω μέν γάρ φημί εἰμί σῶμα χωρίζω πάντῃ ὁ πρῶτος δύναμις , νόος εἰμί καθαρός καί πᾶς ὁ νοητός κατά ἐξέρχομαι ἔχω ἔρχομαι δέ εἰς γένεσις κατά ὁ αὐτός ὁ ἐπιστήμων πάσχω , εἴπερ ὑπό νόσος ἢ χρόνος οὗτος ἢ λῆρος φθείρω ὁ ἐπιστήμη , καίω γίγνομαι κατά ὁ πρῶτος δύναμις , ἄγω δέ εἰς ἕξις ὑπό ὁ διδάσκαλος ὁ ὑπό ὁ αἰσθητής αὐτός ζητέω καί εὑρίσκω , εἶτα εἰς ἐνέργεια , ποιητικός αἴτιος καί παρά ἑαυτοῦ ὁ βούλησις ἔχω . καί οὗτος μέν ἐκεῖνος · νῦν δέ διά-ὁρίζω τοσοῦτος , ὅτι οὐ ἁπλόος εἰμί ὁ δύναμις λέγω , ὡς πολλάκις εἴρω , ᾠόν ὁ μέν ὥσπερ ἄν εἶπον ὁ παῖς δύναμαι στρατηγέω , ὁ δέ ὡς ὁ ἐν ἡλικία εἰμί , οὕτως ἔχω ὁ αἰσθητικός . ἐπεί δέ ἀνώνυμος αὐτός ὁ διαφορά οὖον γάρ ἴδιος εὐπορέω ὄνομα · ἐπί τε ὁ πρῶτος καί δεῦρο - ῥόος , ἀλλά ἄμφω δύναμις λέγω ) , διά-ὁρίζω δέ περί αὐτός , ὅτι ἕτερος καί πῶς ἕτερος , χράω ἀναγκαῖος ὁ πάσχω καί ἀλλοιόω ὥσπερ ἄν εἰμί καί κύριος ὄνομα . ὁ δέ αἰσθητικός δύναμις εἰμί οἷος ὁ αἰσθητός ἐντελέχεια , καθάπερ εἴρω . πάσχω μέν οὖν οὐ ὅμοιος εἰμί , πάσχω δέ ὁμοιόω καί εἰμί οἷος ἐκεῖνος .