sophonias.in-aristotelis-libros-de-anima-paraphrasis 3.4a
Περὶ μέντοι τοὐ νοητικοῦ μορίου τῆς ψυχῆς , ᾧ γινώσκει τε καὶ φρονεῖ , σκε - πτέον ἤδη νῦν · προὔργου γὰρ ἡμῖν ἡ περὶ αὐτὸ πραγματεία · τοῦτο γὰρ ἡμῶν τὸ θειότατον . ζητήσωμεν δὲ περὶ αὐτοῦ ὅ τι τὴν οὐσίαν ἐστί , καὶ εἰ χωριστὸς καὶ ἀπαθὴς καὶ ἀσώματος , ὅπως τε νοεῖ καὶ ποσαχῶς λέγεται . ὅτι μὲν ὁ καλούμενος νοῦς τῆς ψυχῆς , λέγω δὲ τὸν ἁπλῶς , οὐδέν ἐστιν ἐνεργείᾳ τῶν ὄντων , πρὶν νοεῖν , ἀλλὰ δυνάμει πάντα , οὐδ’ ἔστι τις αὐτοῦ φύσις φανερόν . εἰ γάρ ἐστι τὸ νοεῖν ὥσπερ τὸ αἰσθάνεσθαι , καὶ πάσχειν τι ἂν εἴη ὑπὸ τοῦ νοητοῦ τὸν νοῦν , ὥσπερ ἡ αἴσθησις ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν , εἴπερ δεῖ πάθος αὐτὸ καλεῖν . διττὸν γάρ , τό τε πρὸς τελειότητα ἄγον , ὅπερ ἂν καὶ πάθοι καὶ νοῦς καὶ αἴσθησις , καὶ τὸ πρὸς φθοράν . ἔστι μὲν οὖν , ὥσπερ ἡ αἴσθησις δυνάμει ὅπερ τὰ αἰσθητά , ἐνεργείᾳ δὲ οὐδὲν ἐκείνων , πρὶν ἄν αἴσθηται , οὕτω καὶ ὁ νοῦς . εἰ γὰρ μέλλει πάντων τῶν νοητῶν ἀντιληπτικὸς εἶναι , δεῖ αὐτὸν ἀπαθῆ εἶναι καὶ μηδὲν εἶδος ἔχειν τῶν νοητῶν · παρεμφαινόμενον γὰρ κωλύει τὸ ἀλλότριον καὶ ἀντιφράττει . ἔνθεν οἵ τε βαφεῖς τὰ ὡς οἷόν τε ἀχρ.ωμάτιστα τῶν ἐρίων παρα - λαμβάνουσιν ὡς ἐπιτηδειότερα πρὸς ὃ χρῶμα βούλοιντο , καὶ ὕελος δὲ ὅταν ᾖ προκατειλημμένη τινὶ χρώματι , ἐμποδίζει τῇ διόδῳ τὰ λοιπά . δεῖ δὴ αὐτὸν ἀμιγῆ εἶναι , ὥσπερ Ἀναξαγόρας φησίν , ἵνα κρατῇ , καὶ οὐ μεμῖχθαι εὔλογον αὐτὸν λέγειν τῷ σώματι . εἰ γὰρ μέμικται , ἢ κατὰ κρᾶσιν ἐμμέμικται ἢ ὡς εἶδός ἐστι τοῦ σώματος , ὥσπερ τοῦ αἰσθητηρίου ἡ αἴσθησις καὶ τοῦ πεπτικοῦ ἡ πέψις . ἀλλ’ εἰ κατὰ κρᾶσιν , ποιός τις ἂν γίγνοιτο , ψυχρὸς ἢ θερμός · εἰ δὲ ὡς εἶδος , κἂν ὄργανόν τι εἴη αὐτῷ , ὥσπερ ἐκεῖ αἰσθήσει μὲν τὸ πνεῦμα ἢ τὸ αἰσθητήριον , πέψει δὲ τὰ οἰκεῖα . οὐδέτερον δὲ περὶ αὐτὸν θεωρεῖται . ποῖον γὰρ μόριον ἢ πῶς ὁ νοῦς συνέξει , χαλεπὸν καὶ πλάσαι , καὶ ἐν ταῖς νοητικαῖς αὐτοῦ ἐνεργείαις ὀργάνῳ τινὶ καὶ σωματικῷ οὐχ ὁρᾶται χρώμενος · ἔκαμνε γὰρ ἄν , εἰ τοῦτ’ ἦν . νυνὶ δὲ οὐχ ὁμοία ἡ ἀπάθεια τοῦ αἰσθητικοῦ καὶ τοῦ νοητικοῦ · φανερὸν γὰρ ἐπὶ τῶν αἰσθητηρίων καὶ τῆς αἰσθήσεως . ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις οὐ δύναται αἰσθάνεσθαι ἐκ τοῦ σφόδρα αἰσθητοῦ , οἷον ψόφου ἐκ τῶν μεγάλων ψόφων , καὶ ἐκ τῶν ἰσχυρῶν χρωμάτων καὶ ὀσμῶν οὔτε ὁρᾶν οὔτε ὀσμᾶσθαι · ἀλλ’ ὁ νοῦς ὅταν νοήσῃ σφόδρα νοητόν , οὐχ ἧττον νοεῖ τὰ ὑποδεέστερα , ἀλλὰ ᾇ μᾶλλον . τὸ μὲν γὰρ αἰσθητικὸν οὐκ ἄνευ σώματος · σῶμα γὰρ τὸ πνεῦμα , ὃ δὴ ὄχημα καὶ κοινὸν τῶν αἰσθήσεων ὄργανον · ὁ δὲ νοῦς χωριστός . καὶ ἡ μὲν αἴσθησις οὐκ ἐπιμένει τὰ εἴδη τῶν αἰσθητῶν ἔχουσα , ἀλλ’ εὐθὺς ἀποβάλλει · ὁ δὲ νοῦς ἐπιμένει . καὶ ἐπὶ μὲν τῆς αἰσθήσεως κίνησίς τις θεωρεῖται καὶ παντελὴς ἑτερότης διὰ τὴν ἔξω ὕπαρξιν τῶν αἰσθητῶν · ἐπὶ δὲ τοῦ νοεῖν οὔτε ἄλλο πάντη τὸ νοητὸν οὔτ’ ἔξω , ἀλλ’ εἴσω , οὔτε σωματική τις γίνεται κίνησις , ἐπεὶ οὐδενὸς ὀργάνου δεῖ , ἀλλὰ κατὰ μόνην τὴν ὡς ὑφ’ ἑτέρου πλήρωσιν ἡ πάθη , καὶ ἀφ’ ἑαυτοῦ πως τὸ νοεῖν διὰ τὴν μίαν τῆς ψυχῆς οὐσίαν καὶ τοιοῦτον , ὡς ἅμα μὲν ὁμοιότητα σῶζον πρὸς τὸ πάθος διὰ τὴν ὡς ἑτέρωθεν ἔνδοσιν , ἅμα δὲ ἕτερον ὂν τοῦ πάθους διὰ τὴν ἀφ’ ἑαυτοῦ τελείωσιν . ὅθεν καὶ ζητεῖ ἡ ψυχὴ ὡς μὴ ἔχουσα , καὶ εὑρίσκει τὰ πράγματα εἰς ἑαυτὴν βλέπουσα ὡς ἔχουσα .
Lemmas: περι μέντοι ὁ νοητικός μόριον ὁ Ψυχή , ὅς γιγνώσκω τε καί φρονέω , σκῶ - πτύον ἤδη νῦν · προὔργου γάρ ἐγώ ὁ περί αὐτός πραγματεία · οὗτος γάρ ἐγώ ὁ θεῖος . ζητέω δέ περί αὐτός ὅς τίς ὁ οὐσία εἰμί , καί εἰμί χωριστός καί ἀπαθής καί ἀσώματος , ὅπως τε νοέω καί ποσαχῶς λέγω . ὅτι μέν ὁ καλέω νόος ὁ Ψυχή , λέγω δέ ὁ ἁπλόος , οὐδείς εἰμί ἐνέργεια ὁ εἰμί , πρίν νοέω , ἀλλά δύναμις πᾶς , οὐδέ εἰμί τις αὐτός φύσις φανερός . εἰμί γάρ εἰμί ὁ νοέω ὥσπερ ὁ αἰσθάνομαι , καί πάσχω τίς εἄν εἰμί ὑπό ὁ νοητός ὁ νόος , ὥσπερ ὁ αἴσθησις ὑπό ὁ αἰσθητής , εἴπερ δεῖ πάθος αὐτός καλέω . δισσός γάρ , ὁ τε πρός τελειότης ἄγω , ὅσπερ εἄν καί πάσχω καί νόος καί αἴσθησις , καί ὁ πρός φθορά . εἰμί μέν οὖν , ὥσπερ ὁ αἴσθησις δύναμις ὅσπερ ὁ αἰσθητής , ἐνέργεια δέ οὐδείς ἐκεῖνος , πρίν ἄν αἰσθάνομαι , οὗτος καί ὁ νόος . εἰμί γάρ μέλλω πᾶς ὁ νοητός ἀντιληπτικός εἰμί , δεῖ αὐτός ἀπαθής εἰμί καί μηδείς εἶδος ἔχω ὁ νοητός · παρεμφαίνω γάρ κωλύω ὁ ἀλλότριος καί ἀντιφράσσω . ἔνθεν ὁ τε βαφεύς ὁ ὡς οἷος τε ἀχρωμάτιστος ὁ ἔριον παρά - λαμβάνω ὡς ἐπιτήδειος πρός ὅς χρῶμα βούλομαι , καί ὕαλος δέ ὅταν εἰμί προκαταλαμβάνω τις χρῶμα , ἐμποδίζω ὁ δίοδος ὁ λοιπός . δεῖ δή αὐτός ἀμιγής εἰμί , ὥσπερ Ἀναξαγόρας φημί , ἵνα κρατέω , καί οὖον μείγνυμι εὔλογος αὐτός λέγω ὁ σῶμα . εἰμί γάρ μίγνυμι , ἢ κατά κρᾶσις ἐμμίγνυμαι ἢ ὡς εἶδος εἰμί ὁ σῶμα , ὥσπερ ὁ αἰσθητήριον ὁ αἴσθησις καί ὁ πεπτικός ὁ πέψις . ἀλλά εἰμί κατά κρᾶσις , ποιός τις εἄν γίγνομαι , Ψυχρὸς ἢ θερμός · εἰμί δέ ὡς εἶδος , κἀν ὄργανον τίς εἰμί αὐτός , ὥσπερ ἐκεῖ αἴσθησις μέν ὁ πνεῦμα ἢ ὁ αἰσθητήριον , πέσσω δέ ὁ οἰκεῖος . οὐδέτερος δέ περί αὐτός θεωρέω . ποῖος γάρ μόριον ἢ πῶς ὁ νόος συνέχω , χαλεπός καί πλάσσω , καί ἐν ὁ νοητικός αὐτός ἐνέργεια ὄργανον τις καί σωματικός οὐ ὁράω χράω · κάμνω γάρ ἄν , εἰμί οὗτος εἰμί . νυνί δέ οὐ ὅμοιος ὁ ἀπάθεια ὁ αἰσθητικός καί ὁ νοητικός · φανερός γάρ ἐπί ὁ αἰσθητήριον καί ὁ αἴσθησις . ὁ μέν γάρ αἴσθησις οὖον δύναμαι αἰσθάνομαι ἐκ ὁ σφόδρα αἰσθητής , οἷος ψόφος ἐκ ὁ μέγας ψόφος , καί ἐκ ὁ ἰσχυρός χρῶμα καί ὀσμή οὔτε ὁράω οὔτε ὀσμάομαι · ἀλλά ὁ νόος ὅταν νοέω σφόδρα νοητός , οὐ κακός νοέω ὁ ὑποδεέστερος , ἀλλά ὅς μᾶλλον . ὁ μέν γάρ αἰσθητικός οὐ ἄνευ σῶμα · σῶμα γάρ ὁ πνεῦμα , ὅς δή ὄχημα καί κοινός ὁ αἴσθησις ὄργανον · ὁ δέ νόος χωριστός . καί ὁ μέν αἴσθησις οὐ ἐπιμένω ὁ εἶδος ὁ αἰσθητής ἔχω , ἀλλά εὐθύς ἀποβάλλω · ὁ δέ νόος ἐπιμένω . καί ἐπί μέν ὁ αἴσθησις κίνησις τις θεωρέω καί παντελής ἑτερότης διά ὁ ἔξω ὕπαρξις ὁ αἰσθητής · ἐπί δέ ὁ νοέω οὔτε ἄλλος πάντῃ ὁ νοητός οὔτε ἔξω , ἀλλά εἴδομαι , οὔτε σωματικός τις γίγνομαι κίνησις , ἐπεί οὐδείς ὄργανον δεῖ , ἀλλά κατά μόνος ὁ ὡς ὑπό ἕτερος πλήρωσις ὁ πάθος , καί ἀπό ἑαυτοῦ πως ὁ νοέω διά ὁ εἷς ὁ Ψυχή οὐσία καί τοιοῦτος , ὡς ἅμα μέν ὁμοιότης σῴζω πρός ὁ πάθος διά ὁ ὡς ἑτέρωθεν ἔνδοσις , ἅμα δέ ἕτερος εἰμί ὁ πάθος διά ὁ ἀπό ἑαυτοῦ τελέω . ὅθεν καί ζητέω ὁ ψυχή ὡς μή ἔχω , καί εὑρίσκω ὁ πρᾶγμα εἰς ἑαυτοῦ βλέπω ὡς ἔχω .