socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 3.10
Περὶ Ἱλαρίου τοῦ Πυκτάβων ἐπισκόπου . Ἐφθάκει δὲ καὶ Ἱλάριος , ὁ Πυκτάβων ἐπίσκοπος , ʽπόλις δὲ αὕτη δευτέρας Ἀκυτανίασ̓ , προκαταβεβλημένος τὰ τῆς ὁμοδόξου πίστεως δόγματα τοῖς τε ἐν Ἰταλίᾳ καὶ Γαλλίᾳ ἐπισκόποις : καὶ γὰρ πρότερος τῆς ἐξορίας ἐπανιὼν κατειλήφει τοὺς τόπους . Ἄμφω μὲν οὖν γενναίως τῇ πίστει συνηγωνίσαντο . Ἱλάριος δὲ καὶ ἐλλόγιμος ὢν βιβλίοις τῇ Ῥωμαίων γλώττῃ τὰ τοῦ ὁμοουσίου παρέδωκε δόγματα : δἰ ὧν ἱκανῶς μὲν τούτῳ συνέστη , δυνατῶς δὲ καὶ τῶν Ἀρειανῶν δογμάτων καθήψατο . Ταῦτα μὲν οὖν μικρὸν ὕστερον μετὰ τὴν ἀνάκλησιν τῶν ἐξορισθέντων ἐγένετο . Ἰστέον δὲ , ὅτι κατὰ τόνδε τὸν χρόνον οἱ περὶ Μακεδόνιον καὶ Ἐλεύσιον , Εὐστάθιόν τε καὶ Σωφρόνιον , πάντες ἐκ τοῦ ἑνὸς Μακεδονιανοὶ χρηματίζοντες , συνόδους συνεχῶς ἐν διαφόροις ἐποιοῦντο τόποις . Καὶ συγκαλοῦντες τοὺς ἐν Σελευκείᾳ τῇ αὐτῶν ἀκολουθήσαντας γνώμῃ , τοὺς τοῦ ἑτέρου μέρους ἀναθεμάτιζον , λέγω δὴ τοὺς περὶ Ἀκάκιον , καὶ τὴν ἐν Ἀριμίνῳ πίστιν ἐκβάλλοντες , τὴν ἐν Σελευκείᾳ ἀναγνωσθεῖσαν ἐκύρουν : αὕτη δὲ ἦν ἐν Ἀντιοχείᾳ ἤδη πρότερον ἐκτεθεῖσα , ὡς ἐν τῷ πρὸ τούτου βιβλίῳ πεποιήμεθα μνήμην . Ἐρωτηθέντες γοῦν ὑπό τινων : Ὑμεῖς , φησὶ , οἱ Μακεδονιανοὶ χρηματίζοντες , εἰ ἕτερα φρονεῖτε τοῖς περὶ Ἀκάκιον , πῶς αὐτοῖς ἄχρι νῦν ὡς ὁμοδόξοις ἐκοινωνεῖτε ; πρὸς ταύτην τὴν πεῦσιν ἀπεκρίναντο διὰ Σωφρονίου τοῦ Πομπηϊουπόλεως τῆς ἐν Παφλαγονίᾳ ἐπισκόπου τάδε : Οἱ κατὰ τὴν δύσιν , φησὶν , ἐνόσουν τὸ ὁμοούσιον : Ἀέτιος δὲ ἐν τῇ ἀνατολῇ παραχαράξας εἰσήγαγε τὸ κατ̓ οὐσίαν ἀνόμοιον : καὶ ἦν ἔκνομα ἀμφότερα . Οἱ μὲν γὰρ ἀτάκτως τὰς ἰδιαζούσας ὑποστάσεις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ συνέπλεκον εἰς ἑνότητα , τῷ τοῦ ὁμοουσίου ὀνόματι , χορδῇ κακίας , δεσμούμενοι . Ὁ δὲ καὶ σφόδρα τῆς τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα φύσεως διίστα τὴν οἰκειότητα τῷ τοῦ ἀνομοίου κατ̓ οὐσίαν ὀνόματι . Ἀμφοτέρων δὲ εἰς πολλὴν τῶν ἐναντίων πιπτόντων ἀκρότητα , ἡ μέση ἀμφοῖν ὁδὸς ἱκανῶς ἡμῖν ἐφάνη τὴν τῆς ἀληθείας ἔχειν εὐσέβειαν , ὅμοιον λέγουσα τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ καθ̓ ὑπόστασιν . Τοιαῦτα μὲν οὖν οἱ Μακεδονιανοὶ πρὸς τὴν πεῦσιν διὰ Σωφρονίου ἀπεκρίναντο , καθὰ ὁ Σαβῖνος ἐν τῇ συναγωγῇ τῶν συνοδικῶν φησί . Διὰ δὲ τοῦ μέμψασθαι Ἀέτιον ὡς τοῦ ἀνομοίου ἀρχηγὸν , καὶ μὴ τοὺς περὶ Ἀκάκιον , φαίνονται σοφιζόμενοι τὴν ἀλήθειαν , δοκοῦντες ἐν μέρει τοὺς Ἀρειανοὺς ἐκκλίνειν , ἐν μέρει δὲ τοὺς φρονοῦντας τὸ ὁμοούσιον . Ἐλέγχονται δὲ διὰ τῆς ἰδίας φωνῆς , ὅτι ἀμφοτέρων καινοτομοῦντες ἐξέδυσαν . Τοσαῦτα δὴ καὶ περὶ τούτων λελέχθω .
Lemmas: περι Ιλαρίου ὁ Πυκτάβων ἐπίσκοπος . φθάνω δέ καί Ἱλάριος , ὁ Πυκτάβων ἐπίσκοπος , πόλις δέ οὗτος δύο Ἀκυτανίασ̓ , προκαταβάλλω ὁ ὁ ὁμοδοξέω πίστις δόγμα ὁ τε ἐν Ἰταλία καί Γαλλία ἐπίσκοπος : καί γάρ πρότερος ὁ ἐξορία ἐπανέρχομαι καταλαμβάνω ὁ τόπος . ἄμφω μέν οὖν γενναῖος ὁ πίστις συναγωνίζομαι . Ἱλάριος δέ καί ἐλλόγιμος εἰμί βιβλίον ὁ Ῥωμαῖος γλῶσσα ὁ ὁ ὁμοούσιος παραδίδωμι δόγμα : διά ὅς ἱκανῶς μέν οὗτος συνίστημι , δυνατῶς δέ καί ὁ Ἀρειανός δόγμα καθάπτω . οὗτος μέν οὖν μικρός ὕστερος μετά ὁ ἀνάκλησις ὁ ἐξορίζω γίγνομαι . ἰστέον δέ , ὅτι κατά ὅδε ὁ χρόνος ὁ περί Μακεδ ́νιος καί ἐλεύθω , Εὐστάθιος τε καί Σωφρόνιος , πᾶς ἐκ ὁ εἷς Μακεδονιανός χρηματίζω , σύνοδος συνεχῶς ἐν διάφορος ποιέω τόπος . καί συγκαλέω ὁ ἐν Σελεύκεια ὁ αὐτός ἀκολουθέω γνώμη , ὁ ὁ ἕτερος μέρος ἀναθεματίζω , λέγω δή ὁ περί Ἀκάκιος , καί ὁ ἐν Ἀρίμινον πίστις ἐκβάλλω , ὁ ἐν Σελεύκεια ἀναγιγνώσκω κυρόω : οὗτος δέ εἰμί ἐν Ἀντιόχεια ἤδη πρότερος ἐκτίθημι , ὡς ἐν ὁ πρό οὗτος βιβλίον ποιέω μνήμη . ἐρωτάω γοῦν ὑπό τίνω : σύ , φημί , ὁ Μακεδονιανός χρηματίζω , εἰμί ἕτερος φρονέω ὁ περί Ἀκάκιος , πῶς αὐτός ἄχρι νῦν ὡς ὁμόδοξος κοινωνέω ; πρός οὗτος ὁ πεῦσις ἀποκρίνω διά Σωφρόνιος ὁ πομπηιουπολις ὁ ἐν Παφλαγονία ἐπίσκοπος ὅδε : ὁ κατά ὁ δύσις , φημί , νοσέω ὁ ὁμοούσιος : Ἀέτιος δέ ἐν ὁ ἀνατολή παραχαράσσω εἰσάγω ὁ κατά οὐσία ἀνόμοιος : καί εἰμί ἔκνομος ἀμφότερος . ὁ μέν γάρ ἄτακτος ὁ ἰδιάζω ὑπόστασις πατήρ καί υἱός συμπλέκω εἰς ἑνότης , ὁ ὁ ὁμοούσιος ὄνομα , χορδή κακία , δεσμέω . ὁ δέ καί σφόδρα ὁ ὁ υἱός πρός ὁ πατήρ φύσις διϊστάω ὁ οἰκειότης ὁ ὁ ἀνόμοιος κατά οὐσία ὄνομα . Ἀμφότερος δέ εἰς πολύς ὁ ἐναντίος πίπτω ἀκρότης , ὁ μέσος ἄμφω ὁδός ἱκανῶς ἐγώ φαίνω ὁ ὁ ἀλήθεια ἔχω εὐσέβεια , ὅμοιος λέγω ὁ υἱός ὁ πατήρ κατά ὑπόστασις . τοιοῦτος μέν οὖν ὁ Μακεδονιανός πρός ὁ πεῦσις διά Σωφρόνιος ἀποκρίνω , καθά ὁ Σαβῖνος ἐν ὁ συναγωγή ὁ συνοδικός φημί . Ζεύς δέ ὁ μέμφομαι Ἀέτιος ὡς ὁ ἀνόμοιος ἀρχηγός , καί μή ὁ περί Ἀκάκιος , φαίνω σοφίζω ὁ ἀλήθεια , δοκέω ἐν μέρος ὁ αρειανός ἐκκλίνω , ἐν μέρος δέ ὁ φρονέω ὁ ὁμοούσιος . ἐλέγχω δέ διά ὁ ἴδιος φωνή , ὅτι ἀμφότερος καινοτομέω ἐκδύω . τοσοῦτος δή καί περί οὗτος λέγω .