socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 1.22
Περὶ Μάνετος τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς αἱρέσεως τῶν Μανιχαίων , καὶ ὅθεν ἦν τὴν ἀρχήν . Ἀλλὰ μεταξὺ τοῦ χρηστοῦ σίτου εἴωθε καὶ ζιζάνια φύεσθαι : φθόνος γὰρ τοῖς ἀγαθοῖς ἐφεδρεύειν φιλεῖ . Παρεφύη γὰρ μικρὸν ἔμπροσθεν τῶν Κωνσταντίνου χρόνων τῷ ἀληθεῖ Χριστιανισμῷ Ἑλληνίζων Χριστιανισμὸς , καθάπερ καὶ τοῖς προφήταις ψευδοπροφῆται , καὶ ἀποστόλοις ψευδαπόστολοι παρεφύοντο . Τηνικαῦτα γὰρ τὸ Ἐμπεδοκλέους τοῦ παῤ Ἕλλησι φιλοσόφου δόγμα διὰ τοῦ Μανιχαίου Χριστιανισμὸν ὑπεκρίνατο : περὶ οὗ Εὐσέβιος μὲν ὁ Παμφίλου ἐν τῇ ἑβδόμῃ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας ἐπεμνήσθη : οὐ μὴν ἀκριβῶς διηγήσατο . Διόπερ τὸ παραλειφθὲν ἐκείνῳ ἀναπληρῶσαι ἀναγκαῖον ἡγοῦμαι : γνωσθήσεται γὰρ , τίς τε ὢν ὁ Μανιχαῖος καὶ πόθεν , τοιαῦτα ἐτόλμησε . Σκυθιανός τις Σαρακηνὸς γυναῖκα εἶχεν αἰχμάλωτον ἐκ τῶν ἄνω Θηβῶν : δἰ ἣν τὴν Αἴγυπτον οἰκήσας , καὶ τὴν Αἰγυπτίων παιδείαν μαθὼν , τὴν Ἐμπεδοκλέους καὶ Πυθαγόρου δόξαν εἰς τὸν Χριστιανισμὸν παρεισήγαγε : δύο φύσεις εἰπὼν , ἀγαθήν τε καὶ πονηρὰν , ὡς καὶ Ἐμπεδοκλῆς , νεῖκος ὀνομάζων τὴν πονηρὰν , φιλίαν δὲ τὴν ἀγαθήν . Τούτου δὲ τοῦ Σκυθιανοῦ μαθητὴς γίνεται Βούδδας , πρότερον Τερέβινθος καλούμενος : ὅς τις ἐπὶ τὴν Βαβυλωνίαν χώραν ὁρμήσας , ἥ τις ὑπὸ Περσῶν οἰκεῖται , πολλὰ περὶ ἑαυτοῦ ἐτερατεύετο , φάσκων ἐκ παρθένου γεγενῆσθαι , καὶ ἐν ὄρεσιν ἀνατετράφθαι . Εἶτα συγγράφει βιβλία τέσσαρα , ἓν μὲν ἐπονομάσας τῶν Μυστηρίων , ἕτερον δὲ , τὸ Εὐαγγέλιον : καὶ τὸν Θησαυρὸν τρίτον , καὶ τὰ Κεφάλαια τέταρτον . Τελετὰς δέ τινας ποιεῖν σχηματιζόμενος , ἐδισκεύθη ὑπὸ πνεύματος , καὶ οὕτως ἀπώλετο . Γυνὴ δέ τις , παῤ ᾗ κατέλυεν , ἔθαψεν αὐτόν : καὶ τὰ ἐκείνου χρήματα κατασχοῦσα , παιδάριον ὠνήσατο , περὶ ἑπτὰ ἔτη τὴν ἡλικίαν , ὀνόματι Κούβρικον : τοῦτον ἐλευθερώσασα , καὶ γράμματα ἐκδιδάξασα , μετὰ χρόνον ἐτελεύτησε , πάντα αὐτῷ τὰ χρήματα τοῦ Τερεβίνθου καταλείψασα , καὶ τὰ βιβλία ἅπερ ἦν συντάξας ἐκεῖνος , ὑπὸ Σκυθιανῷ παιδευόμενος . Ταῦτα λαβὼν ὁ ἀπελεύθερος Κούβρικος , καὶ ἐπὶ τὰ Περσῶν μέρη χωρήσας , μετονομάζει μέν ἑαυτὸν Μάνην : τὰ δὲ τοῦ Βούδδα ἤτοι Τερεβίνθου βιβλία , ὡς οἰκεῖα , τοῖς ὑπ’αὐτοῦ πλανηθεῖσιν ἐξέδωκεν . Αἱ τῶν βίβλων τοίνυν ὑποθέσεις Χριστιανίζουσι μὲν τῇ φωνῇ , τοῖς δὲ δόγμασιν Ἑλληνίζουσι : καὶ γὰρ πολλοὺς θεοὺς σέβειν ὁ Μανιχαῖος προτρέπεται ἄθεος ὢν , καὶ τὸν ἥλιον προσκυνεῖν διδάσκει : καὶ εἱμαρμένην εἰσάγει , καὶ τὸ ἐφ̓ ἡμῖν ἀναιρεῖ : καὶ μετενσωμάτωσιν δογματίζει , φανερῶς Ἐμπεδοκλέους καὶ Πυθαγόρου καὶ Αἰγυπτίων ταῖς δόξαις ἀκολουθήσας : καὶ τὸν Χριστὸν ἐν σαρκὶ γεγονέναι οὐ βούλεται , φάντασμα αὐτὸν λέγων εἶναι : καὶ νόμον καὶ προφήτας ἀθετεῖ : καὶ ἑαυτὸν ὀνομάζει Παράκλητον : ἅπερ πάντα ἀλλότρια τῆς ὀρθοδόξου ἐκκλησίας καθέστηκεν . Ἐν δὲ ταῖς ἐπιστολαῖς , καὶ ἀπόστολον ἑαυτὸν ὀνομάζειν ἐτόλμησεν . Ἀλλὰ τοῦ τηλικούτου ψεύδους ἀξίαν εὕρετο δίκην διὰ τοιάνδε αἰτίαν . Τοῦ βασιλέως Περσῶν υἱὸς νόσῳ περιπεπτώκει : ὁ δὲ πατὴρ , τὸ δὴ λεγόμενον , πάντα λίθον ἐκίνει , τὸν υἱὸν σωθῆναι βουλόμενος : μαθών τε περὶ τοῦ Μανιχαίου , καὶ τὰς τερατείας αὐτοῦ νομίσας εἶναι ἀληθεῖς , ὡς ἀπόστολον μεταπέμπεται , πιστεύσας δἰ αὐτοῦ σωθήσεσθαι τὸν υἱόν . Ὁ δὲ παραγενόμενος μετὰ τοῦ ἐπιπλάστου σχήματος ἐγχειρίζεται τὸν τοῦ βασιλέως υἱόν : ὁ δὲ βασιλεὺς ἑωρακὼς ἅτι ὁ παῖς ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ ἐτεθνήκει , συγκλείσας αὐτὸν , τιμωρεῖσθαι ἕτοιμος ἦν : ὁ δὲ διαδρὰς ἐπὶ τὴν Μεσοποταμίαν διασώζεται . Μαθών τε αὐτὸν ὁ τῶν Περσῶν βασιλεὺς ἐκεῖ διατρίβειν , ἀνάρπαστον ποιήσας , ζῶντα ἐξέδειρεν : καὶ ἀχύρων τὴν δορὰν πληρώσας , πρὸ τῆς πύλης τῆς πόλεως προὔθηκε . Ταῦτα δὲ ἡμεῖς , οὐ πλάσαντες λέγομεν , ἀλλὰ διαλόγῳ Ἀρχελάου τοῦ ἐπισκόπου Κασχάρων , μιᾶς τῶν ἐν Μεσοποταμίᾳ πόλεων , ἐντυχόντες συνηγάγομεν . Αὐτὸς γὰρ Ἀρχέλαος διαλεχθῆναι αὐτῷ φησὶ κατὰ πρόσωπον , καὶ τὰ προγεγραμμένα εἰς τὸν βίον αὐτοῦ ἐκτίθεται . Τοῖς οὖν ἀγαθοῖς ἐνακμάζουσιν ὁ φθόνος , καθὰ ἔφην , ἐφεδρεύειν φιλεῖ . Τίς δὲ ἡ αἰτία , δἰ ἣν ὁ ἀγαθὸς Θεὸς τοῦτο γίνεσθαι συγχωρεῖ , πότερον γυμνάσαι τὰ ἀγαθὰ τῶν δογμάτων βουλόμενος τῆς ἐκκλησίας , καὶ τὴν ἐπὶ τῇ πίστει προσγινομένην ἀλαζονείαν ἐκκόπτειν , ἢ ὅπως ποτὲ ἔχοι , δυσχερὴς μὲν καὶ μακρὰ ἡ ἀπόδοσις , οὐκ εὐκαίρως δὲ νῦν ἐξετάζεται : οὔτε γὰρ δόγματα πρόκειται γυμνάζειν ἡμῖν , οὔτε τοὺς περὶ προνοίας καὶ κρίσεως τοῦ Θεοῦ δυσευρέτους λόγους κινεῖν , ἀλλ̓ ἱστορίαν γεγονότων περὶ τὰς ἐκκλησίας πραγμάτων ὡς οἷόν τε διηγήσασθαι . Ὅπως μὲν οὖν μικρὸν ἔμπροσθεν τῶν Κωνσταντίνου χρόνων ἡ Μανιχαίων παρεφύη θρησκεία , εἴρηται : ἐπανέλθωμεν δὲ ἐπὶ τοὺς χρόνους τῆς προκειμένης ἱστορίας .
Lemmas: περι Μανέτος ὁ ἀρχηγός ὁ αἵρεσις ὁ Μανιχαῖος , καί ὅθεν εἰμί ὁ ἀρχή . ἀλλά μεταξύ ὁ χρηστός σῖτος εἴωθα καί ζιζάνιον φύω : φθόνος γάρ ὁ ἀγαθός ἐφεδρεύω φιλέω . Παρεφύη γάρ μικρός ἔμπροσθεν ὁ Κωνσταντῖνος χρόνος ὁ ἀληθής χριστιανισμός ἑλληνίζω χριστιανισμός , καθάπερ καί ὁ προφήτης ψευδοπροφήτης , καί ἀπόστολος ψευδαπόστολος παραφύω . τηνικαῦτα γάρ ὁ Ἐμπεδοκλῆς ὁ παρά Ἕλλην φιλόσοφος δόγμα διά ὁ Μανιχαῖος χριστιανισμός ὑποκρίνομαι : περί ὅς Εὐσέβιος μέν ὁ Πάμφιλος ἐν ὁ ἕβδομος ὁ ἐκκλησιαστικός ἱστορία ἐπιμιμνήσκομαι : οὖον μήv ἀκριβῶς διηγέομαι . διόπερ ὁ παραλείπω ἐκεῖνος ἀναπληρόω ἀναγκαῖος ἡγέομαι : γιγνώσκω γάρ , τίς τε εἰμί ὁ Μανιχαῖος καί πόθεν , τοιοῦτος τολμάω . Σκυθιανός τις Σαρακηνός γυνή ἔχω αἰχμάλωτος ἐκ ὁ ἄνω Θῆβαι : διά ὅς ὁ Αἴγυπτος οἰκέω , καί ὁ Αἰγύπτιος παιδεία μανθάνω , ὁ Ἐμπεδοκλῆς καί Πυθαγόρας δόξα εἰς ὁ χριστιανισμός παρεισάγω : δύο φύσις εἶπον , ἀγαθός τε καί πονηρός , ὡς καί Ἐμπεδοκλῆς , νεῖκος ὀνομάζω ὁ πονηρός , φίλιος δέ ὁ ἀγαθός . οὗτος δέ ὁ σκυθιανω μαθητής γίγνομαι Βούδδας , πρότερος τερέβινθος καλέω : ὅς τις ἐπί ὁ Βαβυλώνιος χώρα ὁρμάω , ὅς τις ὑπό Πέρσης οἰκέω , πολύς περί ἑαυτοῦ τερατεύομαι , φάσκω ἐκ παρθένος γίγνομαι , καί ἐν ὄρος ἀνατρέπω . εἶτα συγγράφω βιβλίον τέσσαρες , εἷς μέν ἐπονομάζω ὁ μυστήριον , ἕτερος δέ , ὁ Εὐαγγέλιος : καί ὁ θησαυρός τρίτος , καί ὁ κεφάλαιος τέταρτος . τελετή δέ τις ποιέω σχηματίζω , διασκευάζω ὑπό πνεῦμα , καί οὕτως ἀπόλλυμι . γυνή δέ τις , παρά ὅς καταλύω , θάπτω αὐτός : καί ὁ ἐκεῖνος χρῆμα κατέχω , παιδάριον ὀνίνημι , περί ἑπτά ἔτος ὁ ἡλικία , ὄνομα Κούβρικον : οὗτος ἐλευθερόω , καί γράμμα ἐκδιδάσκω , μετά χρόνος τελευτάω , πᾶς αὐτός ὁ χρῆμα ὁ Τέρεβινθος καταλείβω , καί ὁ βιβλίον ὅσπερ εἰμί συντάσσω ἐκεῖνος , ὑπό Σκύθιος παιδεύω . οὗτος λαμβάνω ὁ ἀπελεύθερος κουβριζω , καί ἐπί ὁ Πέρσης μέρος χωρέω , μετονομάζω μέν ἑαυτοῦ Μάνης : ὁ δέ ὁ Βούδδας ἤτοι Τέρεβινθος βιβλίον , ὡς οἰκεῖος , ὁ υπ’αυος πλανάω ἐκδίδωμι . ὁ ὁ Βίβλος τοίνυν ὑπόθεσις Χριστιανίζω μέν ὁ φωνή , ὁ δέ δόγμα ἑλληνίζω : καί γάρ πολύς θεός σέβω ὁ Μανιχαῖος προτρέπω ἄθεος εἰμί , καί ὁ ἥλιος προσκυνέω διδάσκω : καί μείρομαι εἰσάγω , καί ὁ ἐπί ἐγώ ἀναιρέω : καί μετενσωμάτωσις δογματίζω , φανερῶς Ἐμπεδοκλῆς καί Πυθαγόρας καί Αἰγύπτιος ὁ δόξα ἀκολουθέω : καί ὁ Χριστός ἐν σάρξ γίγνομαι οὖον βούλομαι , φάντασμα αὐτός λέγω εἰμί : καί νόμος καί προφήτης ἀθετέω : καί ἑαυτοῦ ὀνομάζω Παράκλητος : ὅσπερ πᾶς ἀλλότριος ὁ ὀρθόδοξος ἐκκλησία καθίστημι . ἐν δέ ὁ ἐπιστολή , καί ἀπόστολος ἑαυτοῦ ὀνομάζω τολμάω . ἀλλά ὁ τηλικόσδε ψεῦδος ἄξιος εὑρίσκω δίκη διά τοιόσδε αἴτιος . ὁ βασιλεύς Πέρσης υἱός νόσος περιπίπτω : ὁ δέ πατήρ , ὁ δή λέγω , πᾶς λίθος κινέω , ὁ υἱός σῴζω βούλομαι : μανθάνω τε περί ὁ Μανιχαῖος , καί ὁ τερατεία αὐτός νομίζω εἰμί ἀληθής , ὡς ἀπόστολος μεταπέμπω , πιστεύω διά αὐτός σῴζω ὁ υἱός . ὁ δέ παραγίγνομαι μετά ὁ ἐπίπλαστος σχῆμα ἐγχειρίζω ὁ ὁ βασιλεύς υἱός : ὁ δέ βασιλεύς ὁράω ἵσμα ὁ παῖς ἐν ὁ χείρ αὐτός θνῄσκω , συγκλείω αὐτός , τιμωρέω ἑτοῖμος εἰμί : ὁ δέ διαδιδράσκω ἐπί ὁ Μεσοποταμία διασῴζω . μανθάνω τε αὐτός ὁ ὁ Πέρσης βασιλεύς ἐκεῖ διατρίβω , ἀνάρπαστος ποιέω , ζῶ ἐκδέρω : καί ἄχυρον ὁ δορά πληρόω , πρό ὁ πύλη ὁ πόλις προτίθημι . οὗτος δέ ἐγώ , οὖον πλάσσω λέγω , ἀλλά διάλογος Ἀρχέλαος ὁ ἐπίσκοπος Κασχάρων , εἷς ὁ ἐν Μεσοποταμία πόλις , ἐντυγχάνω συνάγω . αὐτός γάρ Ἀρχέλαος διαλέγω αὐτός φημί κατά πρόσωπον , καί ὁ προγράφω εἰς ὁ βίος αὐτός ἐκτίθημι . ὁ οὖν ἀγαθός ἐνακμάζω ὁ φθόνος , καθά φημί , ἐφεδρεύω φιλέω . Τῖς δέ ὁ αἰτία , διά ὅς ὁ ἀγαθός θεός οὗτος γίγνομαι συγχωρέω , πότερος γυμνάζω ὁ ἀγαθός ὁ δόγμα βούλομαι ὁ ἐκκλησία , καί ὁ ἐπί ὁ πίστις προσγίγνομαι ἀλαζονεία ἐκκόπτω , ἢ ὅπως ποτέ ἔχω , δυσχερής μέν καί μακρός ὁ ἀπόδοσις , οὐ εὔκαιρος δέ νῦν ἐξετάζω : οὔτε γάρ δόγμα πρόκειμαι γυμνάζω ἐγώ , οὔτε ὁ περί πρόνοια καί κρίσις ὁ Θεός δυσεύρετος λόγος κινέω , ἀλλά ἱστορία γίγνομαι περί ὁ ἐκκλησία πρᾶγμα ὡς οἷος τε διηγέομαι . ὅπως μέν οὖν μικρός ἔμπροσθεν ὁ Κωνσταντῖνος χρόνος ὁ Μανιχαῖος παραφύω θρησκεία , εἴρω : ἐπανέρχομαι δέ ἐπί ὁ χρόνος ὁ πρόκειμαι ἱστορία .