socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 1.18
Ὡς καὶ ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος τὰ μὲν Ἑλλήνων καθῄρει , πολλὰς δὲ ἐκκλησίας ἐν διαφόροις τόποις ἵδρυσεν . Καὶ μετὰ ταῦτα δὲ ὁ βασιλεὺς ἐπιμελέστερος ὢν περὶ τὰ Χριστιανῶν ἀπεστράφη τὰς Ἑλληνικὰς θρησκείας . Καὶ παύει μὲν τὰ μονομάχια : εἰκόνας δὲ τὰς ἰδίας ἐν τοῖς ναοῖς ἐναπέθετο . Λεγόντων δὲ τῶν Ἑλλήνων , ὡς ἄρα ὁ Σάραπις εἴη ὁ τὸν Νεῖλον ἀνάγων ἐπὶ ἀρδείᾳ τῆς Αἰγύπτου , τῷ τὸν πῆχυν εἰς τὸν ναὸν τοῦ Σαράπιδος κομίζεσθαι , αὐτὸς εἰς τὴν ἐκκλησίαν τὸν πῆχυν Ἀλεξανδρέων μετατιθέναι ἐκέλευσε . Τῶν δὲ φημιζόντων , ὡς οὐκ ἀναβήσεται ὁ Νεῖλος ὀργῇ τοῦ Σαράπιδος , ἥτε ἄνοδος τοῦ ποταμοῦ τῷ τε ἑξῆς ἔτει καὶ εἰς τὸ μετὰ ταῦτα ἐγένετό τε καὶ γίνεται : ἔργῳ τε δείκνυται ὡς οὐ διὰ θρησκείαν , ἀλλὰ διὰ τοὺς ὅρους τῆς προνοίας , ἡ τοῦ Νείλου ἀνάβασις γίνεται . Ὑπὸ δὲ τοὺς αὐτοὺς χρόνους καὶ βαρβάρων Σαρματῶν καὶ Γότθων κατατρεχόντων τὴν Ῥωμαίων γῆν , οὐδαμῶς ἡ περὶ τὰς ἐκκλησίας τοῦ βασιλέως πρόθεσις ἐνεκόπτετο : ἀλλ̓ ἀμφοτέρων τὴν ἁρμόζουσαν ἐποίησατο πρόνοιαν : τοὺς μὲν γὰρ τῷ Χριστιανικῷ τροπαίῳ πεπιστευκὼς κατὰ κράτος ἐνίκα , ὡς καὶ τὸ εἰωθὸς παρὰ τῶν πάλαι βασιλέων δίδοσθαι χρυσίον τοῖς βαρβάροις περιελεῖν , ἐκείνους τε ἐκπεπληγμένους τῷ παραλόγῳ τῆς ἥττης πιστεῦσαι τότε πρῶτον τῇ Χριστιανισμοῦ θρησκείᾳ , δἰ ἧς καὶ Κωνσταντῖνος ἐσώζετο . Αὖθις δὲ ἑτέρας ἐκκλησίας ἐποίει : καὶ μίαν μὲν ἐν τῇ καλουμένῃ δρυῒ τῇ Μ̔??ʼμβρῇ , ὑφ̓ ἣν τοὺς ἀγγέλους ἐξενίσθαι πρὸς τοῦ Ἀβραὰμ οἱ ἱεροὶ λόγοι μηνύουσι , κατεσκεύαζε . Μαθὼν γὰρ ὁ βασιλεὺς βωμοὺς ὑπὸ τῇ δρυῒ ἱδρύσθαι , καὶ θυσίας Ἑλληνικὰς τελεῖσθαι ἐπ’ αὐτῷ , μέμφεται μὲν δἰ ἐπιστολῆς Εὐσεβίῳ τῷ τῆς Καισαρείας ἐπισκόπῳ : κελεύει δὲ , τὸν μὲν βωμὸν ἀνατραπῆναι , πρὸς δὲ τὴν δρῦν κατασκευασθῆναι οἶκον εὐκτήριον . Ἑτέραν δὲ ἐκκλησίαν ἐν Ἡλιουπόλει τῆς Φοινίκης κατασκευασθῆναι προσέταξε , δἰ αἰτίαν τοιαύτην : οἱ Ἡλιουπολῖται , τίνα μὲν ἔσχον ἐξ ἀρχῆς νομοθέτην οὐκ ἔχω εἰπεῖν , ὁποῖος ἦν τὸ ἦθος : τὸ δὲ ἦθος ἐκ τῆς πόλεως δείκνυται . Κοινὰς γὰρ εἶναι παῤ αὐτοῖς τὰς γυναῖκας ἐγχώριος νόμος ἐκέλευε : καὶ διὰ τοῦτο , ἀμφίβολα μὲν ἦν παῤ αὐτοῖς τὰ τικτόμενα : γονέων γὰρ καὶ τέκνων οὐδεμία διάκρισις ἦν : τὰς γὰρ παρθένους τοῖς παριοῦσι ξένοις παρεῖχον πορνεύεσθαι . Καὶ τοῦτο ἐξ ἀρχαίου κρατοῦν παῤ αὐτοῖς , λῦσαι ἐσπούδασε . Νόμῳ γὰρ σεμνῷ τῶν αἰσχρῶν ἀνελὼν τὸ μῦσος , τὰ γένη ἑαυτὰ ἐπιγινώσκειν παρεσκεύασεν . Ἐκκλησίας τε κτίσας , καὶ ἐπίσκοπον χειροτονηθῆναι παρεσκεύασε , καὶ κλῆρον ἱερόν . Οὕτω τὰ Ἡλιουπολιτῶν κακὰ μετριώτερα ἀπειργάσατο . Παραπλησίῳ δὲ τρόπῳ καὶ τὸ ἐν Ἀφάκοις τοῦ Λιβάνου ἱερὸν τῆς Ἀφροδίτης καθελὼν , τὰς ἐκεῖ γιγνομένας ἀνέδην ἀρρητοποιΐας ἐξέκοψε . Τί δ̓ ἂν εἴποιμι ὅπως τὸν ἐν Κιλικίᾳ Πυθωνικὸν ἐξήλασε δαίμονα , τὸν οἶκον ἐν ᾧ ἐνεφώλευεν ἐκ θεμελίων ἀνατραπῆναι κελεύσας ; Τοσοῦτος δὲ ἦν ὁ τοῦ βασιλέως περὶ τὸν Χριστιανισμὸν πόθος , ὡς καὶ Περσικοῦ μέλλοντος κινεῖσθαι πολέμου , κατασκευάσας σκηνὴν ἐκ ποικίλης ὀθόνης ἐκκλησίας τύπον ἀποτελοῦσαν , ὥσπερ Μωϋσῆς ἐν τῇ ἐρήμῳ πεποιήκει , καὶ ταύτην φέρεσθαι , ἵνα ἔχοι κατὰ τοὺς ἐρημοτάτους τόπους εὐκτήριον ηὐτρεπισμένον . Ἀλλ̓ οὐ προέβη τότε ὁ πόλεμος : ἔφθη γὰρ δέει τοῦ βασιλέως σβεσθῆναι . Ὅτι δὲ καὶ περὶ τὸ ἀνορθοῦν τὰς πόλεις σπουδαῖος ἦν ὁ βασιλεὺς , καὶ ὅπως κώμας πολλὰς πόλεις ἀπέδειξεν , ὡς τὴν Δρεπάνην ἐπώνυμον τῆς μητρὸς , καὶ ἐν Παλαιστίνῃ Κωνσταντίαν ἐπ’ ὀνόματι τῆς ἑαυτοῦ ἀδελφῆς Κωνσταντίας , οὐκ εὔκαιρον ἡγοῦμαι γράφειν . Οὐ γὰρ πρόκειται τὰς πράξεις τοῦ βασιλέως ἀριθμεῖν , ὅτι μὴ ὅσαι πρὸς Χριστιανισμὸν ἁρμόζουσιν , ἀλλ̓ ὅσαι μόνον περὶ τὰς ἐκκλησίας ἐγένοντο : διὸ τὰ κατορθώματα τοῦ βασιλέως ἑτέρας ὑποθέσεως ὄντα , ἰδίας τε δεόμενα πραγματείας , ἑτέροις ἀφίημι , τοῖς τὰ τοιαῦτα συγγράφειν δυναμένοις . Ἐγὼ δὲ , εἰ μὲν ἀδιαίρετος ἡ ἐκκλησία μεμενήκει , καὶ αὐτὸς ἡσυχίαν ἂν ἦγον . Ὅπου γὰρ ὑπόθεσις μὴ χορηγεῖ τὰ γινόμενα , περιττὸς ὁ λέγων ἐστίν . Ἐπειδὴ δὲ τὴν ἀποστολικὴν τοῦ Χριστιανισμοῦ πίστιν ἡ διαλεκτικὴ καὶ κενὴ ἀπάτη συνέχεεν ἐν ταὐτῷ καὶ διέσπειρεν , ᾠήθην δεῖν γραφῇ ταῦτα παραδοῦναι , ὅπως ἂν μὴ ἀφανῆ γένηται τὰ κατὰ τὰς ἐκκλησίας γενόμενα : ἡ γὰρ περὶ τούτων γνῶσις παρὰ μὲν τοῖς πολλοῖς καὶ εὔκλειαν φέρει , αὐτὸν δὲ τὸν ἐπιστάμενον ἀσφαλέστερον ἀπεργάζεται , διδάσκει τε μὴ σαλεύεσθαι , κενοφωνίας τινὸς ἐμπεσούσης ἐκ λέξεων .
Lemmas: ὡς καί ὁ βασιλεύς Κωνσταντῖνος ὁ μέν Ἕλλην καθαιρέω , πολύς δέ ἐκκλησία ἐν διάφορος τόπος ἱδρύω . καί μετά οὗτος δέ ὁ βασιλεύς ἐπιμελής εἰμί περί ὁ Χριστιανός ἀποστρέφω ὁ Ἑλληνικός θρησκεία . καί παύω μέν ὁ μονομάχιον : εἰκών δέ ὁ ἴδιος ἐν ὁ ναός ἐναπέθω . λέγω δέ ὁ Ἕλλην , ὡς ἄρα ὁ Σάραπις εἰμί ὁ ὁ Νεῖλος ἀνάγω ἐπί ἀρδεία ὁ Αἴγυπτος , ὁ ὁ πῆχυς εἰς ὁ ναός ὁ Σάραπις κομίζω , αὐτός εἰς ὁ ἐκκλησία ὁ πῆχυς Ἀλεξανδρεύς μετατίθημι κελεύω . ὁ δέ φημίζω , ὡς οὐ ἀναβαίνω ὁ Νεῖλος ὀργή ὁ Σάραπις , ὅστε ἄνοδος ὁ ποταμός ὁ τε ἑξῆς ἔτος καί εἰς ὁ μετά οὗτος γίγνομαι τε καί γίγνομαι : ἔργον τε δείκνυμι ὡς οὖον διά θρησκεία , ἀλλά διά ὁ ὅρος ὁ πρόνοια , ὁ ὁ Νεῖλος ἀνάβασις γίγνομαι . ὑπό δέ ὁ αὐτός χρόνος καί βάρβαρος Σαρμάτης καί Γότθος κατατρέχω ὁ Ῥωμαῖος γῆ , οὐδαμῶς ὁ περί ὁ ἐκκλησία ὁ βασιλεύς πρόθεσις ἐγκόπτω : ἀλλά ἀμφότερος ὁ ἁρμόζω ποιέω πρόνοια : ὁ μέν γάρ ὁ Χριστιανικός τρόπαιον πιστεύω κατά κράτος νικάω , ὡς καί ὁ εἴωθα παρά ὁ πάλαι βασιλεύς δίδωμι χρυσίον ὁ βάρβαρος περιαιρέω , ἐκεῖνος τε ἐκπλήσσω ὁ παράλογος ὁ ἧσσα πιστεύω τότε πρῶτος ὁ χριστιανισμός θρησκεία , διά ὅς καί Κωνσταντῖνος σῴζω . αὖθις δέ ἕτερος ἐκκλησία ποιέω : καί εἷς μέν ἐν ὁ καλέω δρῦς ὁ Μῇ , ὑπό ὅς ὁ ἄγγελος ξενίζω πρός ὁ Ἀβραάμ ὁ ἱερός λόγος μηνύω , κατασκευάζω . μανθάνω γάρ ὁ βασιλεύς βωμός ὑπό ὁ δρῦς ἱδρύω , καί θυσία Ἑλληνικός τελέω ἐπί αὐτός , μέμφομαι μέν διά ἐπιστολή Εὐσέβιος ὁ ὁ Καισάρεια ἐπίσκοπος : κελεύω δέ , ὁ μέν βωμός ἀνατρέπω , πρός δέ ὁ δρῦς κατασκευάζω οἶκος εὐκτήριον . ἕτερος δέ ἐκκλησία ἐν Ἡλιούπολις ὁ Φοινίκη κατασκευάζω προστάσσω , διά αἴτιος τοιοῦτος : ὁ Ἡλιουπολίτης , τίς μέν ἔχω ἐκ ἀρχή νομοθέτης οὐ ἔχω εἶπον , ὁποῖος εἰμί ὁ ἦθος : ὁ δέ ἦθος ἐκ ὁ πόλις δείκνυμι . Κοινός γάρ εἰμί παρά αὐτός ὁ γυνή ἐγχώριος νόμος κελεύω : καί διά οὗτος , ἀμφίβολος μέν εἰμί παρά αὐτός ὁ τίκτω : γονεύς γάρ καί τέκνον οὐδείς διάκρισις εἰμί : ὁ γάρ παρθένος ὁ πάρειμι ξένος παρέχω πορνεύω . καί οὗτος ἐκ ἀρχαῖος κρατέω παρά αὐτός , λύω σπουδάζω . Νόμος γάρ σεμνός ὁ αἰσχρός ἀναιρέω ὁ μύσος , ὁ γένος ἑαυτοῦ ἐπιγιγνώσκω παρασκευάζω . ἐκκλησία τε κτίζω , καί ἐπίσκοπος χειροτονέω παρασκευάζω , καί κλῆρος ἱερός . οὕτως ὁ Ἡλιουπολίτης κακός μέτριος ἀπεργάζομαι . παραπλήσιος δέ τρόπος καί ὁ ἐν Ἀφάκοις ὁ Λίβανος ἱερόν ὁ Ἀφροδίτη καθαιρέω , ὁ ἐκεῖ γίγνομαι ἀνέδην ἀρρητοποιΐα ἐκκόπτω . τις δέ εἄν εἶπον ὅπως ὁ ἐν Κιλικία Πυθωνικός ἐξελαύνω δαίμων , ὁ οἶκος ἐν ὅς ἐμφωλεύω ἐκ θεμέλιος ἀνατρέπω κελεύω ; τοσοῦτος δέ εἰμί ὁ ὁ βασιλεύς περί ὁ χριστιανισμός πόθος , ὡς καί Περσικός μέλλω κινέω πόλεμος , κατασκευάζω σκηνή ἐκ ποικίλος ὀθόνη ἐκκλησία τύπος ἀποτελέω , ὥσπερ Μωϋσῆς ἐν ὁ ἐρῆμος ποιέω , καί οὗτος φέρω , ἵνα ἔχω κατά ὁ ἐρῆμος τόπος εὐκτήριον εὐτρεπίζω . ἀλλά οὖον προβαίνω τότε ὁ πόλεμος : φθάνω γάρ δήω ὁ βασιλεύς σβέννυμι . ὅτι2 δέ καί περί ὁ ἀνορθόω ὁ πόλις σπουδαῖος εἰμί ὁ βασιλεύς , καί ὅπως κώμη πολύς πόλις ἀποδείκνυμι , ὡς ὁ Δρεπάνη ἐπώνυμος ὁ μήτηρ , καί ἐν Παλαιστίνη Κωνσταντιάν ἐπί ὄνομα ὁ ἑαυτοῦ ἀδελφός Κωνσταντία , οὐ Εὔκαιρον ἡγέομαι γράφω . οὖον γάρ πρόκειμαι ὁ πρᾶξις ὁ βασιλεύς ἀριθμέω , ὅτι μή ὅσος πρός χριστιανισμός ἁρμόζω , ἀλλά ὅσος μόνος περί ὁ ἐκκλησία γίγνομαι : διό ὁ κατόρθωμα ὁ βασιλεύς ἕτερος ὑπόθεσις εἰμί , ἴδιος τε δήω πραγματεία , ἕτερος ἀφίημι , ὁ ὁ τοιοῦτος συγγράφω δύναμαι . ἐγώ δέ , εἰμί μέν ἀδιαίρετος ὁ ἐκκλησία μένω , καί αὐτός ἡσυχία εἄν ἄγω . ὅπου γάρ ὑπόθεσις μή χορηγέω ὁ γίγνομαι , περισσός ὁ λέγω εἰμί . ἐπεί δέ ὁ ἀποστολικός ὁ χριστιανισμός πίστις ὁ διαλεκτικός καί κενός ἀπάτη συγχέω ἐν αὐτός καί διασπείρω , οἴομαι δήω γράφω οὗτος παραδίδωμι , ὅπως εἄν μή ἀφανής γίγνομαι ὁ κατά ὁ ἐκκλησία γίγνομαι : ὁ γάρ περί οὗτος γνῶσις παρά μέν ὁ πολύς καί εὔκλεια φέρω , αὐτός δέ ὁ ἐφίστημι ἀσφαλής ἀπεργάζομαι , διδάσκω τε μή σαλεύω , κενοφωνία τις ἐμπίτνω ἐκ λέξις .