socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 3.16
Ὡς τοῦ βασιλέως κωλύσαντος τοὺς Χριστιανοὺς Ἑλληνικὴν παίδευσιν μανθάνειν , οἱ Ἀπολινάριοι εἰς τὸ ἐπιγράφειν λόγους ὡρμήθησαν . Ὁ μέντοι τοῦ βασιλέως νόμος , ὃς τοὺς Χριστιανοὺς Ἑλληνικῆς παιδείας μετέχειν ἐκώλυε , τοὺς Ἀπολιναρίους , ὧν καὶ πρότερον ἐμνημονεύσαμεν , φανερωτέρους ἀπέδειξεν . Ὡς γὰρ ἄμφω ἤστην ἐπιστήμονες λόγων , ὁ μὲν πατὴρ γραμματικῶν , σοφιστικῶν δὲ ὁ υἱὸς , χρειώδεις ἑαυτοὺς πρὸς τὸν παρόντα καιρὸν τοῖς Χριστιανοῖς ἀπεδείκνυον . Ὁ μὲν γὰρ εὐθὺς γραμματικὸς ἅτε , τὴν τέχνην γραμματικὴν Χριστιανικῷ τύπῳ συνέταττε : τά τε Μωϋσέως βιβλία διὰ τοῦ ἡρωϊκοῦ λεγομένου μέτρου μετέβαλε , καὶ ὅσα κατὰ τὴν παλαιὰν διαθήκην ἐν ἱστορίας τύπῳ συγγέγραπται . Καὶ τοῦτο μὲν τῷ δακτυλικῷ μέτρῳ συνέταττε , τοῦτο δὲ καὶ τῷ τῆς τραγῳδίας τύπῳ δραματικῶς ἐξειργάζετο : καὶ παντὶ μέτρῳ ῥυθμικῷ ἐχρῆτο , ὅπως ἂν μηδεὶς τρόπος τῆς Ἑλληνικῆς γλώττης τοῖς Χριστιανοῖς ἀνήκοος ᾖ . Ὁ δὲ νεώτερος Ἀπολινάριος , εὖ πρὸς τὸ λέγειν παρεσκευασμένος , τὰ εὐαγγέλια καὶ τὰ ἀποστολικὰ δόγματα ἐν τύπῳ διαλόγων ἐξέθετο , καθὰ καὶ Πλάτων παῤ Ἕλλησιν . Οὕτω μὲν οὖν τῷ Χριστιανισμῷ χρειώδεις φανέντες , τοῦ βασιλέως τὸ σόφισμα διὰ τῶν οἰκείων πόνων ἐνίκησαν . Ἀλλ̓ ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ κρείσσων ἐγένετο καὶ τῆς τούτων σπουδῆς καὶ τῆς τοῦ βασιλέως ὁρμῆς : ὁ μὲν γὰρ νόμος οὐκ εἰς μακρὰν ἀπέσβη τῷ βασιλεῖ , ὡς προϊόντες δηλώσομεν , τῶν δὲ οἱ πόνοι ἐν ἴσῳ τοῦ μὴ γραφῆναι λογίζονται . Ἀλλ̓ ἐρεῖ τις γοργῶς πρὸς ἡμᾶς ἀπαντῶν , Πῶς φῂς προνοίᾳ Θεοῦ ταῦτα γενέσθαι ; τὴν μὲν γὰρ τοῦ βασιλέως ταχεῖαν τελευτὴν λυσιτελῆσαι τῷ Χριστιανισμῷ δῆλον ἐστί : τὸ δὲ παρερρίφθαι τὰ τῶν Ἀπολιναρίων Χριστιανικὰ ποιήματα , καὶ πάλιν τοὺς Χριστιανοὺς τὴν Ἑλλήνων μανθάνειν παιδείαν , οὐκέτι τοῦτο λυσιτελεῖν τῷ Χριστιανισμῷ : πρὸς βλάβης γὰρ εἶναι τὴν Ἑλληνικὴν παιδείαν πολυθεΐαν διδάσκουσαν . Πρὸς ταῦτα οὖν τὰ ὑποπίπτοντα ἡμῖν ὡς οἶόν τε λέξομεν . Ἡ Ἑλληνικὴ παίδευσις οὔτε παρὰ τοῦ Χριστοῦ , οὔτε παρὰ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν , ἢ ὡς θεόπνευστος ἐδέχθη , ἢ ὡς ἐπιβλαβὴς ἐξεβλήθη . Καὶ τοῦτο , ὡς ἡγοῦμαι , οὐκ ἀπρονοήτως ἐποίησαν : πολλοὶ γὰρ τῶν παῤ Ἕλλησι φιλοσοφησάντων οὐ μακρὰν τοῦ γνῶναι τὸν Θεὸν ἐγένοντο . Καὶ γὰρ καὶ πρὸς τοὺς ἀπρονοησίαν εἰσάγοντας , οἶον Ἐπικουρείους , ἢ ἄλλως ἐριστικοὺς , μετὰ τῆς λογικῆς ἐπιστήμης γενναίως ἀπήντησαν , τὴν ἀμαθίαν αὐτῶν ἀνατρέποντες . Καὶ διὰ τούτων τῶν λόγων , χρειώδεις μὲν τοῖς τὴν εὐσέβειαν ἀγαπῶσι κατέστησαν , οὐ μὴν τῆς κεφαλῆς τοῦ λόγου ἐκράτησαν , τοῦ μὴ γνῶναι τὸ ἀποκρυπτόμενον ἀπὸ τῶν γενεῶν καὶ ἀπὸ τῶν αἰώνων κατὰ Χριστὸν μυστήριον . Καὶ τοῦθ̓ οὕτως ἔχειν , ἐν τῇ πρὸς Ῥωμαίους ἐπιστολῇ ὁ ἀπόστολος δείκνυσι , δἰ ὧν φησὶν , Ἀποκαλύπτεται γὰρ ὀργὴ Θεοῦ ἀπ᾽ οὐρανοῦ ἐπὶ πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ ἀδικίαν ἀνθρώπων τῶν τὴν ἀλήθειαν ἐν ἀδικίᾳ κατεχόντων : διότι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς : ὁ Θεὸς γὰρ αὐτοῖς ἐφανέρωσε : τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται , ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀναπολογήτους , διότι , γνόντες τὸν Θεὸν , οὐχ ὡς Θεὸν ἐδόξασαν . Διὰ τούτων φαίνονται γνῶσιν μὲν ἀληθείας ἔχοντες , ἣν ὁ Θεὸς αὐτοῖς ἐφανέρωσεν , ἔνοχοι δὲ γίνονται , διότι γνόντες τὸν Θεὸν οὐχ ὡς Θεὸν ἐδόξασαν . Οὐκοῦν τὸ μὴ κωλύσαι τὰ Ἑλλήνων μανθάνειν , τῇ γνώμῃ τῶν βουλομένων κατέλιπον . Εἶς μὲν οὖν οὗτος λόγος εἰρήσθω ἡμῖν πρὸς τὸ προκείμενον : ἕτερος δὲ τοιοῦτος . Αἱ θεόπνευστοι γραφαὶ δόγματα μὲν θαυμαστὰ καὶ ὄντως θεῖα διδάσκουσι : καὶ πολλὴν μὲν εὐλάβειαν καὶ βίον ὀρθὸν τοῖς ἀκροαταῖς ἐντιθέασι , πίστιν τε θεοφιλῆ τοῖς σπουδαίοις παρέχουσιν : οὐ μὴν τέχνην διδάσκουσι λογικὴν πρὸς τὸ δύνασθαι ἀπαντᾶν τοῖς βουλομένοις τῇ ἀληθείᾳ προσπολεμεῖν . Σφόδρα δὲ καταπολεμοῦνται οἱ πολέμιοι , ὅταν τοῖς αὐτῶν ὅπλοις χρώμεθα κατ̓ αὐτῶν : τοῦτο δὲ οὐκ ἐνῆν ὑπάρξειν τοῖς Χριστιανίζουσι , δἰ ὧν οἱ Ἀπολινάριοι ἔγραψαν . Τοῦτο καὶ ὁ βασιλεὺς Ἰουλιανὸς σκοπήσας , νόμῳ τοὺς Χριστιανοὺς ἀπέτρεπε τὰ Ἑλλήνων παιδεύεσθαι : εὖ γὰρ ἠπίστατο , ὡς οἱ μῦθοι εὐδιάβολον αὐτοῦ τὴν δόξαν ποιήσουσιν . Ὧν καὶ καταγνοὺς Σωκράτης , ὁ παῤ αὐτοῖς κορυφαιότατος φιλόσοφος , ὡς παραχαράσσων τὰ παῤ αὐτοῖς δαιμόνια κατεκρίθη . Ἄλλως τε παρεγγυῶσιν ἡμῖν ὅ τε Χριστὸς καὶ ὁ τούτου ἀπόστολος , Γίνεσθε τραπεζίται δόκιμοι ὥστε τὰ πάντα δοκιμάζειν , τὸ καλὸν κατέχοντας : προσέχειν δὲ , μή τις ὑμᾶς ἔσται συλαγωγῶν διὰ τῆς φιλοσοφίας καὶ κενῆς ἀπάτης . Τοῦτο δὲ οὐκ ἂν πεισόμεθα , εἰ μὴ ὅπλα τῶν πολεμίων κτησαίμεθα , καὶ ἐν τῷ κτᾶσθαι μὴ τὰ τῶν πολεμίων φρονῶμεν , ἀλλὰ τὸ μὲν κακὸν ἐκτρεπόμεθα , τὸ δὲ καλὸν καὶ τὴν ἀλήθειαν ἔχοντες , πάντα προσλαμβάνομεν δοκιμάζοντες : τὸ γὰρ καλὸν , ἔνθα ἂν ᾖ , ἴδιον τῆς ἀληθείας ἐστίν . Εἰ δέ τις ἡμᾶς βιαίως ταῦτα λέγειν νομίζει , σκοπησάτω ὅτι ὁ ἀπόστολος οὐ μόνον οὐ κωλύει μανθάνειν Ἑλληνικὴν παίδευσιν , ἀλλὰ γὰρ φαίνεται καὶ αὐτὸς μὴ ἀμελήσας αὐτῆς , ἕνεκεν τοῦ γνῶναι πολλὰ τῶν εἰρημένων τοῖς Ἕλλησιν . Ἐπεὶ πόθεν ὁρμώμενος ἔλεγε , Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται , κακὰ θηρία , γαστέρες ἀργαὶ , εἰ μὴ τοὺς Ἐπιμενίδου τοῦ Κρητὸς , ἄνδρος τελεστοῦ , ἀνεγνώκει χρησμούς ; ἢ πόθεν ἐγνώκει τὸ , Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμὲν , εἰ μὴ τὰ Φαινόμενα τοῦ ἀστρονόμου Ἀράτου ἠπίστατο ; ἀλλὰ καὶ τὸ , Φθείρουσιν ἤθη χρηστὰ ὁμιλίαι κακαὶ , δείκνυσι μὴ ἀνήκοον τῶν Εὐριπίδου δραμάτων τυγχάνοντα . Καὶ τί δεῖ περὶ τούτων μηκύνειν τὸν λόγον ; καὶ ἀνέκαθεν , ὡς ἔκ τινος μὴ κεκωλυμένης συνηθείας , οἱ κατὰ τὰς ἐκκλησίας διδάσκαλοι δείκνυνται ἄχρι γήρως τὰ Ἑλλήνων ἀσκούμενοι : τοῦτο μὲν , εὐγλωττίας χάριν καὶ γυμνασίας τοῦ νοῦ : τοῦτο δὲ , καὶ πρὸς τὴν αὐτῶν ἐκείνων κατάγνωσιν , περὶ ὧν ἀπεσφάλησαν . Ταῦτα μὲν οὖν ἕνεκεν τῶν Ἀπολιναρίων ὡς οἶόν τε εἰρήσθω .
Lemmas: ὡς ὁ βασιλεύς κωλύω ὁ Χριστιανός Ἑλληνικός παίδευσις μανθάνω , ὁ Ἀπολινάριοι εἰς ὁ ἐπιγράφω λόγος ὁρμάω . ὁ μέντοι ὁ βασιλεύς νόμος , ὅς ὁ Χριστιανός Ἑλληνικός παιδεία μετέχω κωλύω , ὁ Ἀπολινάριος , ὅς καί πρότερος μνημονεύω , φανερός ἀποδείκνυμι . ὡς γάρ ἄμφω εἰμί ἐπιστήμων λόγος , ὁ μέν πατήρ γραμματικός , σοφιστικός δέ ὁ υἱός , χρειώδης ἑαυτοῦ πρός ὁ πάρειμι καιρός ὁ Χριστιανός ἀποδείκνυμι . ὁ μέν γάρ εὐθύς γραμματικός ἅτε , ὁ τέχνη γραμματικός Χριστιανικός τύπος συντάσσω : ὁ τε Μωϋσῆς βιβλίον διά ὁ ἡρωϊκός λέγω μέτρον μεταβάλλω , καί ὅσος κατά ὁ παλαιός διαθήκη ἐν ἱστορία τύπος συγγράφω . καί οὗτος μέν ὁ δακτυλικός μέτρον συντάσσω , οὗτος δέ καί ὁ ὁ τραγῳδία τύπος δραματικός ἐξεργάζομαι : καί πᾶς μέτρον ῥυθμικός χράω , ὅπως εἄν μηδείς τρόπος ὁ Ἑλληνικός γλῶσσα ὁ Χριστιανός ἀνήκοος εἰμί . ὁ δέ νέος Ἀπολινάριος , εὕω πρός ὁ λέγω παρασκευάζω , ὁ εὐαγγέλιον καί ὁ ἀποστολικός δόγμα ἐν τύπος διάλογος ἐκτίθημι , καθά καί Πλάτων παρά Ἕλλην . οὕτως μέν οὖν ὁ χριστιανισμός χρειώδης φαίνω , ὁ βασιλεύς ὁ σόφισμα διά ὁ οἰκέω πόνος νικάω . ἀλλά ὁ πρόνοια ὁ Θεός κρατύς γίγνομαι καί ὁ οὗτος σπουδή καί ὁ ὁ βασιλεύς ὁρμή : ὁ μέν γάρ νόμος οὐ εἰς μακράν ἀποσβέννυμι ὁ βασιλεύς , ὡς πρόειμι δηλόω , ὁ δέ ὁ πόνος ἐν ἴσος ὁ μή γράφω λογίζομαι . ἀλλά εἴρω τις γοργός πρός ἐγώ ἀπαντάω , Πῶς φημί πρόνοια Θεός οὗτος γίγνομαι ; ὁ μέν γάρ ὁ βασιλεύς ταχύς τελευτή λυσιτελέω ὁ χριστιανισμός δῆλος εἰμί : ὁ δέ παραρρίπτω ὁ ὁ Ἀπολινάριος Χριστιανικός ποίημα , καί πάλιν ὁ Χριστιανός ὁ Ἕλλην μανθάνω παιδεία , οὐκέτι οὗτος λυσιτελέω ὁ χριστιανισμός : πρός βλάβη γάρ εἰμί ὁ Ἑλληνικός παιδεία πολυθεία διδάσκω . πρός οὗτος οὖν ὁ ὑποπίπτω ἐγώ ὡς οἶος τε λέγω . ὁ Ἑλληνικός παίδευσις οὔτε παρά ὁ Χριστός , οὔτε παρά ὁ αὐτός μαθητής , ἢ ὡς θεόπνευστος δέχομαι , ἢ ὡς ἐπιβλαβής ἐκβάλλω . καί οὗτος , ὡς ἡγέομαι , οὐ ἀπρονόητος ποιέω : πολύς γάρ ὁ παρά Ἕλλην φιλοσοφέω οὖον μακράν ὁ γιγνώσκω ὁ θεός γίγνομαι . καί γάρ καί πρός ὁ ἀπρονοησία εἰσάγω , οἶος Ἐπικούρειος , ἢ ἄλλως ἐριστικός , μετά ὁ λογικός ἐπιστήμη γενναῖος ἀπαντάω , ὁ ἀμαθία αὐτός ἀνατρέπω . καί διά οὗτος ὁ λόγος , χρειώδης μέν ὁ ὁ εὐσέβεια ἀγαπάω καθίστημι , οὖον μήv ὁ κεφαλή ὁ λόγος κρατέω , ὁ μή γιγνώσκω ὁ ἀποκρύπτω ἀπό ὁ γενεά καί ἀπό ὁ αἰών κατά Χριστός μυστήριον . καί οὗτος οὕτως ἔχω , ἐν ὁ πρός Ῥωμαῖος ἐπιστολή ὁ ἀπόστολος δείκνυμι , διά ὅς φημί , ἀποκαλύπτω γάρ ὀργή Θεός ἀπό οὐρανός ἐπί πᾶς ἀσέβεια καί ἀδικία ἄνθρωπος ὁ ὁ ἀλήθεια ἐν ἀδικία κατέχω : διότι ὁ γνωστός ὁ Θεός φανερός εἰμί ἐν αὐτός : ὁ θεός γάρ αὐτός φανερόω : ὁ γάρ ἀόρατος αὐτός ἀπό κτίσις κόσμος ὁ ποίημα νοέω καθοράω , ὅς τε ἀΐδιος αὐτός δύναμις καί θεότης εἰς ὁ εἰμί αὐτός ἀναπολόγητος , διότι , γιγνώσκω ὁ θεός , οὐ ὡς θεός δοξάζω . Ζεύς οὗτος φαίνω γνῶσις μέν ἀλήθεια ἔχω , ὅς ὁ θεός αὐτός φανερόω , ἔνοχος δέ γίγνομαι , διότι γιγνώσκω ὁ θεός οὐ ὡς θεός δοξάζω . οὐκοῦν ὁ μή κωλύω ὁ Ἕλλην μανθάνω , ὁ γνώμη ὁ βούλομαι καταλείπω . Εἶς μέν οὖν οὗτος λόγος εἴρω ἐγώ πρός ὁ πρόκειμαι : ἕτερος δέ τοιοῦτος . ὁ θεόπνευστος γραφή δόγμα μέν θαυμαστός καί εἰμί θεῖον διδάσκω : καί πολύς μέν εὐλάβεια καί βίος ὀρθός ὁ ἀκροατής ἐντίθημι , πίστις τε θεοφιλής ὁ σπουδαῖος παρέχω : οὖον μήv τέχνη διδάσκω λογικός πρός ὁ δύναμαι ἀπαντάω ὁ βούλομαι ὁ ἀλήθεια προσπολεμέω . σφόδρα δέ καταπολεμέω ὁ πολέμιος , ὅταν ὁ αὐτός ὅπλον χράω κατά αὐτός : οὗτος δέ οὐ ἐν-εἰμί ὑπάρχω ὁ Χριστιανίζω , διά ὅς ὁ Ἀπολινάριοι γράφω . οὗτος καί ὁ βασιλεύς Ἰουλιανός σκοπέω , νόμος ὁ Χριστιανός ἀποτρέπω ὁ Ἕλλην παιδεύω : εὕω γάρ ἐπίσταμαι , ὡς ὁ μῦθος εὐδιάβολος αὐτός ὁ δόξα ποιέω . ὅς καί καταγιγνώσκω Σωκράτης , ὁ παρά αὐτός κορυφαῖος φιλόσοφος , ὡς παραχαράσσω ὁ παρά αὐτός δαιμόνιος κατακρίνω . ἄλλος τε παρεγγυάω ἐγώ ὅς τε Χριστός καί ὁ οὗτος ἀπόστολος , γίγνομαι τραπεζίτης δόκιμος ὥστε ὁ πᾶς δοκιμάζω , ὁ καλός κατέχω : προσέχω δέ , μή τις σύ εἰμί συλαγωγέω διά ὁ φιλοσοφία καί κενός ἀπάτη . οὗτος δέ οὐ εἄν πείθω , εἰμί μή ὅπλον ὁ πολέμιος κτάομαι , καί ἐν ὁ κτάομαι μή ὁ ὁ πολέμιος φρονέω , ἀλλά ὁ μέν κακός ἐκτρέπω , ὁ δέ καλός καί ὁ ἀλήθεια ἔχω , πᾶς προσλαμβάνω δοκιμάζω : ὁ γάρ καλός , ἔνθα εἄν εἰμί , ἴδιος ὁ ἀλήθεια εἰμί . εἰμί δέ τις ἐγώ βίαιος οὗτος λέγω νομίζω , σκοπέω ὅτι ὁ ἀπόστολος οὖον μόνος οὖον κωλύω μανθάνω Ἑλληνικός παίδευσις , ἀλλά γάρ φαίνω καί αὐτός μή ἀμελέω αὐτός , ἕνεκα ὁ γιγνώσκω πολύς ὁ εἴρω ὁ Ἕλλην . ἐπεί πόθεν ὁρμάω λέγω , Κρής ἀεί ψεύστης , κακός θηρίον , γαστήρ ἀργός , εἰμί μή ὁ Ἐπιμενίδης ὁ Κρής , Ἄνδρος τελεστής , ἀναγιγνώσκω χρησμός ; ἢ πόθεν γιγνώσκω ὁ , ὁ γάρ καί γένος εἰμί , εἰμί μή ὁ Φαινόμενον ὁ ἀστρονόμος Ἄρατος ἐπίσταμαι ; ἀλλά καί ὁ , φθείρω ἦθος χρηστός ὁμιλία κακός , δείκνυμι μή ἀνήκοος ὁ Εὐριπίδης δρᾶμα τυγχάνω . καί τίς δεῖ περί οὗτος μηκύνω ὁ λόγος ; καί ἀνέκαθεν , ὡς ἐκ τις μή κωλύω συνήθεια , ὁ κατά ὁ ἐκκλησία διδάσκαλος δείκνυμι ἄχρι γῆρας ὁ Ἕλλην ἀσκέω : οὗτος μέν , εὐγλωσσία χάρις καί γυμνασία ὁ νόος : οὗτος δέ , καί πρός ὁ αὐτός ἐκεῖνος κατάγνωσις , περί ὅς ἀποσφάλλω . οὗτος μέν οὖν ἕνεκα ὁ Ἀπολινάριος ὡς οἶος τε εἴρω .