socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 3.7
Ὡς Εὐσέβιος ἑνωθεὶς Ἀθανασίῳ σύνοδον ἐπισκόπων πεποιήκασιν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ , τρανῶς τὴν Τριάδα ὁμοούσιον ἀνακηρύξαντες . Εὐσέβιος δὲ καταλαβὼν τὴν Ἀλεξάνδρειαν , σπουδαιότερον ἅμα Ἀθανασίῳ συνεκρότει τὴν σύνοδον : συνῆλθόν τε ἐκ διαφόρων πόλεων ἐπίσκοποι , καὶ περὶ πλείστων καὶ ἀναγκαιοτάτων λόγους ἐγύμνασαν . Ἔνθα καὶ τὸ Ἅγιον Πνεῦμα θεολογήσαντες τῇ ὁμοουσίῳ Τριάδι συνανελαμβάνοντο : καὶ τὸν ἐνανθρωπήσαντα οὐ μόνον ἔνσαρκον , ἀλλὰ καὶ ἐμψυχωμένον ἀπεφῄναντο , ᾗ καὶ πάλαι τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ἀνδράσιν ἐδόκει . Οὐ γὰρ νεαράν τινα θρησκείαν ἐπινοήσαντες εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἰσήγαγον , ἀλλ̓ ἅπερ ἐξ ἀρχῆς καὶ ἡ ἐκκλησιαστικὴ παράδοσις ἔλεγε , καὶ ἀποδεικτικῶς παρὰ τοῖς Χριστιανῶν σοφοῖς ἐφιλοσοφεῖτο . Οὕτω γὰρ πάντες οἱ παλαιότεροι περὶ τούτου λόγου γυμνάσαντες ἔγγραφον ἡμῖν κατέλιπον . Καὶ γὰρ Εἰρηναῖός τε καὶ Κλήμης , Ἀπολινάριός τε ὁ Ἱεραπολίτης καὶ Σαραπίων ὁ τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ προεστὼς ἐκκλησίας ἔμψυχον τὸν ἐνανθρωπήσαντα , ἐν τοῖς πονηθεῖσιν αὐτοῖς λόγοις ὡς ὁμολογούμενον αὐτοῖς φάσκουσιν . Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἡ διὰ Βήρυλλον τὸν Φιλαδελφείας τῆς ἐν Ἀραβίᾳ ἐπίσκοπον γενομένη σύνοδος γράφουσα Βηρύλλῳ τὰ αὐτὰ παραδέδωκεν . Ὠριγένης δὲ πανταχοῦ μὲν ἐν τοῖς φερομένοις αὐτοῦ βιβλίοις ἔμψυχον τὸν ἐνανθρωπήσαντα οἶδεν . Ἰδικῶς δὲ ὁ εἰς τὴν Γένεσιν αὐτῷ πεπονημένος ἔνατος τόμος τὸ περὶ τούτου μυστήριον ἐφανέρωσεν , ἔνθα Ἀδὰμ μὲν τὸν Χριστὸν , Εὔαν δὲ τὴν ἐκκλησίαν εἶναι πλατύτερον κατεσκεύασε . Μάρτυρες τούτων ἀξιόπιστοι ὅ τε ἱερὸς Πάμφιλος καὶ ὁ ἐξ αὐτοῦ χρηματίζων Εὐσέβιος . Ἄμφω γὰρ κοινῇ τὸν Ὠριγένους παρατιθέμενοι βίον , καὶ πρὸς τοὺς ἐκ προλήψεως ἀπεχθανομένους πρὸς τὸν ἄνδρα ἀπαντῶντες , ἐνδόξοις βιβλίοις ἀπολογίαν ὑπὲρ αὐτοῦ ποιούμενοι , οὐ πρῶτον Ὠριγένην ἐπὶ ταύτην τὴν πραγματείαν ἐλθεῖν φασὶν , ἀλλὰ τὴν τῆς ἐκκλησίας μυστικὴν ἑρμηνεῦσαι παράδοσιν . Κᾀκεῖνοι δὲ οἱ ἐν τῇ Ἀλεξανδρείᾳ συνόδῳ παρόντες οὐκ ἀβασάνιστον εἴασαν , φημὶ δὴ τὸ περὶ οὐσίας καὶ ὑποστάσεως . Ὅσιος γὰρ ὁ Κοδρούβης τῆς ἐν Ἱσπανίᾳ ἐπίσκοπος , οὗ καὶ ἔμπροσθεν πεποιήμεθα μνήμην , ὑπὸ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου εἰς τὸ κατασβέσαι τὴν τότε ὑπὸ τοῦ Ἀρείου γενομένην ταραχὴν προαποσταλεὶς , τὸ Σαβελλίου τοῦ Λίβυος ἐκβαλεῖν δόγμα προθυμούμενος τὴν περὶ οὐσίας καὶ ὑποστάσεως πεποίηται ζήτησιν , ἥτις καὶ αὐτὴ ἑτέρας ἐρεσχελίας ὑπόθεσις γέγονεν . Ἀλλὰ τότε μὲν ἡ ἐν Νικαίᾳ ἐπιγενομένη σύνοδος τὴν περὶ τούτου ζήτησιν οὐδὲ λόγου ἠξίωσεν : ἐπεὶ δὲ μετὰ ταῦτά τινες περὶ τούτου ἐρεσχελεῖν ἤθελον , διὰ τοῦτο ἐν ταύτῃ τῇ συνόδῳ περὶ οὐσίας τε καὶ ὑποστάσεως τάδε ἀπεφῄναντο . Οὐκ ἐπὶ Θεοῦ δεῖν ἔφασαν ταύταις χρῆσθαι ταῖς λέξεσιν : οὐσίαν μὲν γὰρ μηδὲ ὠνομάσθαι ὑπὸ τῶν ἱερῶν γραμμάτων : τῷ δὲ τῆς ὑποστάσεως ὀνόματι καταχρήσασθαι τὸν ἀπόστολον τῇ τῶν δογμάτων ἀνάγκῃ . Καθ̓ ἕτερον δὲ λόγον προσπαραλαμβάνειν τὰς λέξεις ἐδογμάτισαν , ὅτ̓ ἂν τὴν Σαβελλίου δόξαν ἐκβάλλωσιν , ἵνα μὴ στενώσει τῶν λέξεων ὡς ἓν πρᾶγμα τριώνυμον νομίζωμεν , ἀλλ̓ ἕκαστον τῶν ὀνομαζομένων περὶ τῆς Τριάδος ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει θεολογοῖτο . Ταῦτα μὲν τότε ἡ σύνοδος : ἃ δὲ ἡμεῖς περὶ οὐσίας καὶ ὑποστάσεως ἴσμεν οὐδὲν κωλύει διὰ βραχέων εἰπεῖν . Οἱ τὴν Ἐλληνικὴν παῤ Ἕλλησι σοφίαν ἐκθέμενοι τὴν μὲν οὐσίαν πολλαχῶς ὡρίσαντο : ὑποστάσεως δὲ οὐδ̓ ἡντιναοῦν μνήμην πεποίηνται . Εἰρηναῖος δὲ ὁ γραμματικὸς , ἐν τῷ κατὰ στοιχεῖον Ἀττικιστῇ , καὶ βάρβαρον ἀποκαλεῖ τὴν λέξιν : μηδὲ γὰρ παρά τισι τῶν παλαιῶν εἰρῆσθαι . Εἰ δέ που καὶ ηὕρηται , μὴ ταῦτα σημαίνειν , ἐφ̓ ὧν νῦν παραλαμβάνεται : παρὰ μὲν γὰρ Σοφοκλεῖ ἐν Φοίνικι ἐνέδραν σημαίνειν τὴν ὑπόστασιν : παρὰ δὲ Μενάνδρῳ τὰ καρυκεύματα , ὡς εἴτις λέγοι τὴν ἐν τῷ πίθῳ τοῦ οἴνου τρύγα ὑπόστασιν . Ἰστέον μέντοι ὅτι εἰ καὶ οἱ παλαιοὶ φιλόσοφοι τὴν λέξιν παρέλιπον , ἀλλ̓ ὅμως οἱ νεώτεροι τῶν φιλοσόφων συνεχῶς ἀντὶ τῆς οὐσίας , τῇ λέξει τῆς ὑποστάσεως ἀπεχρήσαντο . Οὐσίας δὲ τὸν ὅρον , ὡς ἔφαμεν , διαφόρως ἀποδεδώκασιν : εἰ δὲ ὅρῳ ἡ οὐσία περιλαμβάνεται , πῶς ἐπὶ Θεοῦ τοῦ μὴ δυναμένου περιληφθῆναι , κυρίως τῇ λέξει χρησαίμεθα ; Εὐάγριος δὲ ἐν τῷ Μοναχικῷ προπετῶς μὲν καὶ ἀπερισκέπτως θεολογεῖν ἀποσυμβουλεύει : ὁρίζεσθαι δὲ , ὡς ἁπλοῦν , τὸ θεῖον πάντη ἀπαγορεύει : τῶν γὰρ συνθέτων εἶναι τοὺς ὅρους φησίν . Ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ταῦτα κατὰ λέξιν διδὰσκει : Πᾶσα πρότασις , φησὶν , ἢ γένος ἔχει κατηγορούμενον , ἢ εἶδος , ἢ διαφορὰν , ἢ ἴδιον , ἢ συμβεβηκὸς , ἢ τὸ ἐκ τούτων συγκείμενον : οὐδὲν δὲ ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τῶν εἰρημένων ἐστι λαβεῖν : σιωπῇ προσκυνείσθω τὸ ἄρρητον . Ταῦτα μὲν οὖν ὁ Εὐάγριος , περὶ οὗ εἰς ὕστερον ἐροῦμεν : ἡμεῖς δὲ εἰ καὶ ἐν παρεκβάσει δοκοῦμεν ταῦτα εἰρηκέναι , ἀλλ̓ ὡς χρησίμων τῇ ὑποθέσει τῆς ἱστορίας ἐμνημονεύσαμεν .
Lemmas: ὡς Εὐσέβιος ἑνόω Ἀθανάσιος σύνοδος ἐπίσκοπος ποιέω ἐν Ἀλεξάνδρεια , τρανής ὁ Τριάς ὁμοούσιος ἀνακηρύσσω . Εὐσέβιος δέ καταλαμβάνω ὁ Ἀλεξάνδρεια , σπουδαῖος ἅμα Ἀθανάσιος συγκροτέω ὁ σύνοδος : συνέρχομαι τε ἐκ διάφορος πόλις ἐπίσκοπος , καί περί πλεῖστος καί ἀναγκαῖος λόγος γυμνάζω . ἔνθα καί ὁ Ἅγιον πνεῦμα θεολογέω ὁ ὁμοούσιος Τριάς συναναλαμβάνω : καί ὁ ἐνανθρωπέω οὖον μόνος ἔνσαρκος , ἀλλά καί ἐμψυχόω ἀπέφ-ᾄναμαι , ὅς καί πάλαι ὁ ἐκκλησιαστικός ἀνήρ δοκέω . οὖον γάρ νεαρός τις θρησκεία ἐπινοέω εἰς ὁ ἐκκλησία εἰσάγω , ἀλλά ὅσπερ ἐκ ἀρχή καί ὁ ἐκκλησιαστικός παράδοσις λέγω , καί ἀποδεικτικός παρά ὁ Χριστιανός σοφός φιλοσοφέω . οὕτως γάρ πᾶς ὁ παλαιός περί οὗτος λόγος γυμνάζω ἔγγραφος ἐγώ καταλείπω . καί γάρ Εἰρηναῖος τε καί Κλήμης , Ἀπολινάριος τε ὁ Ἱεραπολίτης καί Σαραπίων ὁ ὁ ἐν Ἀντιόχεια προίστημι ἐκκλησία ἔμψυχος ὁ ἐνανθρωπέω , ἐν ὁ πονέω αὐτός λόγος ὡς ὁμολογέω αὐτός φάσκω . οὖον μήv ἀλλά καί ὁ διά Βήρυλλος ὁ Φιλαδέλφεια ὁ ἐν Ἀραβία ἐπίσκοπος γίγνομαι σύνοδος γράφω Βήρυλλος ὁ αὐτός παραδίδωμι . Ὠριγένης δέ πανταχοῦ μέν ἐν ὁ φέρω αὐτός βιβλίον ἔμψυχος ὁ ἐνανθρωπέω οἶδα . ἰδικός δέ ὁ εἰς ὁ Γένεσις αὐτός πονέω ἔνατος τόμος ὁ περί οὗτος μυστήριον φανερόω , ἔνθα Ἀδάμ μέν ὁ χριστός , Εὔα δέ ὁ ἐκκλησία εἰμί πλατύς κατασκευάζω . Μάρτυς οὗτος ἀξιόπιστος ὅς τε ἱερός Πάμφιλος καί ὁ ἐκ αὐτός χρηματίζω Εὐσέβιος . ἄμφω γάρ κοινός ὁ Ὠριγένης παρατίθημι βίος , καί πρός ὁ ἐκ πρόληψις ἀπεχθάνομαι πρός ὁ ἀνήρ ἀπαντάω , ἔνδοξος βιβλίον ἀπολογία ὑπέρ αὐτός ποιέω , οὖον πρῶτος Ὠριγένης ἐπί οὗτος ὁ πραγματεία ἔρχομαι φημί , ἀλλά ὁ ὁ ἐκκλησία μυστικός ἑρμηνεύω παράδοσις . κᾀκεῖνος δέ ὁ ἐν ὁ Ἀλεξάνδρεια σύνοδος πάρειμι οὐ ἀβασάνιστος ἐάω , φημί δή ὁ περί οὐσία καί ὑπόστασις . Ὅσιος γάρ ὁ κοδρουβος ὁ ἐν Ἱσπανία ἐπίσκοπος , ὅς καί ἔμπροσθεν ποιέω μνήμη , ὑπό ὁ βασιλεύς Κωνσταντῖνος εἰς ὁ κατασβέννυμι ὁ τότε ὑπό ὁ Ἄρειος γίγνομαι ταραχή προαποστέλλω , ὁ Σαβέλλιος ὁ Λίβυς ἐκβάλλω δόγμα προθυμέομαι ὁ περί οὐσία καί ὑπόστασις ποιέω ζήτησις , ὅστις καί αὐτός ἕτερος ἐρεσχελία ὑπόθεσις γίγνομαι . ἀλλά τότε μέν ὁ ἐν Νίκαια ἐπιγίγνομαι σύνοδος ὁ περί οὗτος ζήτησις οὐδέ λόγος ἀξιόω : ἐπεί δέ μετά οὗτος τις περί οὗτος ἐρεσχελέω ἐθέλω , διά οὗτος ἐν οὗτος ὁ σύνοδος περί οὐσία τε καί ὑπόστασις ὅδε ἀπέφ-ᾄναμαι . οὐ ἐπί Θεός δήω φημί οὗτος χράω ὁ λέξις : οὐσία μέν γάρ μηδέ ὀνομάζω ὑπό ὁ ἱερός γράμμα : ὁ δέ ὁ ὑπόστασις ὄνομα καταχράομαι ὁ ἀπόστολος ὁ ὁ δόγμα ἀνάγκη . κατά ἕτερος δέ λόγος προσπαραλαμβάνω ὁ λέγω δογματίζω , ὅτι εἄν ὁ Σαβέλλιος δόξα ἐκβάλλω , ἵνα μή στένωσις ὁ λέξις ὡς εἷς πρᾶγμα τριώνυμον νομίζω , ἀλλά ἕκαστος ὁ ὀνομάζω περί ὁ Τριάς ἐν ἴδιος ὑπόστασις θεολογέω . οὗτος μέν τότε ὁ σύνοδος : ὁ δέ ἐγώ περί οὐσία καί ὑπόστασις οἶδα οὐδείς κωλύω διά βραχύς εἶπον . ὁ ὁ Ἑλληνικός παρά Ἕλλην σοφία ἐκτίθημι ὁ μέν οὐσία πολλαχῶς ὁρίζω : ὑπόστασις δέ οὐδέ ὁστισοῦν μνήμη ποιέω . Εἰρηναῖος δέ ὁ γραμματικός , ἐν ὁ κατά στοιχεῖον Ἀττικιστής , καί βάρβαρος ἀποκαλέω ὁ λέξις : μηδέ γάρ παρά τις ὁ παλαιός εἴρω . εἰμί δέ ποῦ καί εὑρίσκω , μή οὗτος σημαίνω , ἐπί ὅς νῦν παραλαμβάνω : παρά μέν γάρ Σοφοκλῆς ἐν Φοίνικι ἐνέδρα σημαίνω ὁ ὑπόστασις : παρά δέ Μένανδρος ὁ καρύκευμα , ὡς ἔστις λέγω ὁ ἐν ὁ πίθος ὁ οἶνος τρύξ ὑπόστασις . ἰστέον μέντοι ὅτι εἰμί καί ὁ παλαιός φιλόσοφος ὁ λέξις παραλείπω , ἀλλά ὅμως ὁ νέος ὁ φιλόσοφος συνεχῶς ἀντί ὁ οὐσία , ὁ λέγω ὁ ὑπόστασις ἀποχράω . οὐσία δέ ὁ ὅρος , ὡς φημί , διάφορος ἀποδίδωμι : εἰμί δέ ὅρος ὁ οὐσία περιλαμβάνω , πῶς ἐπί Θεός ὁ μή δύναμαι περιλαμβάνω , κύριος ὁ λέγω χράω ; Εὐάγριος δέ ἐν ὁ Μοναχικός προπετῶς μέν καί ἀπερισκέπτως θεολογέω ἀποσυμβουλεύω : ὁρίζω δέ , ὡς ἁπλόος , ὁ θέω πάντῃ ἀπαγορεύω : ὁ γάρ συντίθημι εἰμί ὁ ὅρος φημί . ὁ δέ αὐτός καί οὗτος κατά λέξις διδάσκω : πᾶσα πρότασις , φημί , ἢ γένος ἔχω κατηγορέω , ἢ εἶδος , ἢ διαφορά , ἢ ἴδιος , ἢ συμβαίνω , ἢ ὁ ἐκ οὗτος σύγκειμαι : οὐδείς δέ ἐπί ὁ ἅγιος Τριάς ὁ εἴρω εἰμί λαμβάνω : σιωπή προσκυνέω ὁ ἄρρητος . οὗτος μέν οὖν ὁ Εὐάγριος , περί ὅς εἰς ὕστερος εἴρω : ἐγώ δέ εἰμί καί ἐν παρέκβασις δοκέω οὗτος εἴρω , ἀλλά ὡς χρήσιμος ὁ ὑπόθεσις ὁ ἱστορία μνημονεύω .