socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 6.7
Περὶ τοῦ γενομένου σχίσματος μεταξὺ τοῦ Ἀλεξανδρείας Θεοφίλου καὶ τῶν μοναζόντων τῆς ἐρήμου : καὶ ὡς τὰ Ὠριγένους ὁ Θεόφιλος βιβλία ἀνεθεμάτισε . Ἦν μικρὸν ἔμπροσθεν ζήτησις κινηθεῖσα , πότερον ὁ Θεὸς σῶμα ἐστὶ καὶ ἀνθρώπου ἔχει σχῆμα , ἢ ἀσώματός ἐστιν καὶ ἀπήλλακται ἀνθρωπίνου τε καὶ παντὸς , ἁπλῶς εἰπεῖν , σωματικοῦ σχήματος . Ἐκ δὲ τούτου τοῦ ζητήματος ἔριδες καὶ φιλονεικίαι παρὰ τοῖς πολλοῖς ἐγίνοντο : τῶν μὲν τούτῳ προστιθεμένων τῷ λόγῳ , τῶν δὲ τῷ ἑτέρῳ συνηγορούντων . Καὶ μάλιστα μὲν πολλοὶ τῶν ἁπλοϊκῶν ἀσκητῶν σωματικὸν καὶ ἀνθρωπόμορφον τὸν Θεὸν εἶναι ἐβούλοντο : πλεῖστοι δὲ τούτων καταγινώσκοντες ἀσώματον εἶναι τὸν Θεὸν ἔλεγον , καὶ πάσης ἐκτὸς εἶναι σωματικῆς μορφῆς ἀπεφῄναντο . Οἷς καὶ Θεόφιλος συνεφώνει ὁ τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος , ὡς καὶ ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας ἐπὶ τοῦ λαοῦ καταδραμεῖν μὲν τῶν ἀνθρωπόμορφον λεγόντων τὸ Θεῖον , ἀσώματον δὲ αὐτὸν δογματίσαι τὸν Θεόν . Ταῦτα μαθόντες οἱ Αἰγυπτίων ἀσκηταὶ καταλιπόντες τὰ μοναστήρια ἐπὶ τὴν Ἀλεξάνδρειαν ἔρχονται : καὶ κατεστασίαζον τοῦ Θεοφίλου , κρίναντες ὡς ἀσεβοῦντα , καὶ ἀνελεῖν βουλόμενοι . Τοῦτο γνοὺς ὁ Θεόφιλος εἰς ἀγῶνα καθίσταται , καὶ ἐπενόει τέχνην , ὅπως ἂν διαφύγῃ τὸν ἀπειλούμενον θάνατον . Καὶ ὀφθεὶς αὐτοῖς κολακεἵ??ʼ μετῆλθε τοὺς ἄνδρας , οὕτως εἰπὼν πρὸς αὐτούς : Οὕτως ὑμᾶς εἶδον , ὡς Θεοῦ πρόσωπον . Τοῦτο λεχθὲν ἐχαύνωσε τοὺς μοναχοὺς τῆς ὁρμῆς . Ἀλλ̓ εἰ ἀληθεύεις , ἔφασαν , ὅτι τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπόν ἐστιν ὡς καὶ τὸ ἡμέτερον , ἀναθεμάτισον τὰ Ὠριγένους βιβλία : ἐξ αὐτῶν γάρ τινες διαλεγόμενοι ἐναντιοῦνται τῇ δόξῃ ἡμῶν : εἰ δὲ μὴ τοῦτο ποιήσεις , τὰ τῶν ἀσεβούντων καὶ θεομάχων ἐκδέχου παῤ ἡμῶν . Ἀλλ̓ ἐγὼ , ἔφη Θεόφιλος , ποιήσω τὰ δεδογμένα ὑμῖν , καὶ μὴ χαλεπαίνετε πρὸς μέ : καὶ γὰρ ἐγὼ ἀπεχθῶς ἔχω πρὸς τὰ Ὠριγένους βιβλία , καὶ μέμφομαι τοὺς δεχομένους αὐτά . Οὕτω μὲν οὖν τότε τοὺς μοναχοὺς ἀποκρουσάμενος , ἀπεπέμψατο : καὶ ἴσως δ̓ ἂν ἡ περὶ τούτου ζήτησις ἄχρι τούτου προελθοῦσα ἐπαύσατο , εἰ μὴ ἐπισυνήφθη τούτῳ ἕτερον πρᾶγμα τοιόνδε τι . Τῶν ἐν Αἰγύπτῳ ἀσκητηρίων προεστήκεισαν τέσσαρες ἄνδρες εὐλαβεῖς , Διόσκορος , Ἀμμώνιος , Εὐσέβιος , Εὐθύμιος . Οὗτοι αὐτάδελφοι μὲν ἦσαν : οἱ Μακροὶ δὲ ἐκ τοῦ σώματος ὠνομάζοντο : ἦσαν δὲ καὶ βίῳ καὶ λόγῳ ἐκπρέποντες : καὶ διὰ τοῦτο πολὺς ἦν ἐν τῇ Ἀλεξανδρείᾳ περὶ αὐτῶν λόγος . Θεόφιλός τε ὁ Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος πάνυ ἠγάπα καὶ ἐτίμα τοὺς ἄνδρας : διὸ καὶ ἕνα μὲν αὐτῶν τὸν Διόσκορον ἐπίσκοπον καθιστᾷ Ἑρμουπόλεως , βίᾳ ἑλκύσας : δύο δὲ ἐξ αὐτῶν παρεκάλεσε συνεῖναι αὐτῷ , καὶ μόλις μὲν ἔπεισεν : ὡς ἐπίσκοπος δὲ ὅμως καὶ προσηνάγκασεν , καὶ τῇ τῶν κληρικῶν ἀξίᾳ τιμήσας , τὴν οἰκονομίαν τῆς ἐκκλησίας αὐτοῖς ἐνεχείρισεν . Οἱ δὲ τῇ ἀνάγκῃ μὲν ἔμενον , καλῶς τῇ οἰκονομίᾳ προσέχοντες : ἠνιῶντο δὲ ὅμως , ὅτι μὴ ἐφιλοσόφουν ὡς ἤθελον , τῇ ἀσκήσει προσκείμενοι . Ἐπεὶ δὲ προϊόντος τοῦ χρόνου , καὶ προσβλάπτεσθαι τὴν ψυχὴν ἐνόμιζον , ὁρῶντες τὸν ἐπίσκοπον χρηματιστικόν τε μετερχόμενον βίον , καὶ πολλὴν σπουδὴν περὶ χρημάτων κτῆσιν τιθέμενον , καὶ διὰ ταῦτα , τὸ δὴ λεγόμενον , πάντα λίθον κινοῦντα , παρῃτοῦντό τε συνεῖναι αὐτῷ , τὴν ἐρημίαν ἀγαπᾷν εἰπόντες , καὶ ταύτην προτιμᾷν τῆς ἐν ἄστει διαγωγῆς . Ὁ δὲ , ἕως μὲν μὴ ἐγίνωσκε τὴν ἀληθῆ πρόφασιν , παρεκάλει προσμένειν : ἐπεὶ δὲ ἔγνω καταγινωσκόμενος ὑπ’ αὐτῶν , ὀργῆς ὑποπίμπλαται , καὶ πᾶν αὐτοῖς κακὸν ἠπείλει ποιεῖν . Τῶν δὲ μικρὰ φροντισάντων τῆς ἀπειλῆς καὶ εἰς τὴν ἔρημον χωρησάντων , θερμός τις , ὡς ἔοικεν , ὁ Θεόφιλος ὢν οὐ μικρὰν ἐποιεῖτο τὴν κίνησιν κατ̓ αὐτῶν : ἀλλὰ σκευωρεῖσθαι πάσαις μηχαναῖς τοὺς ἄνδρας ἐσπούδαζεν . Ἐμίσει δὲ εὐθὺς καὶ τὸν αὐτῶν ἀδελφὸν Διόσκορον τὸν τῆς Ἑρμουπόλεως ἐπίσκοπον : ἐλύπει δὲ αὐτὸν ἱκανῶς τὸ προσκεῖσθαι αὐτῷ τοὺς ἀσκητὰς , καὶ περὶ αὐτὸν σέβας ἔχειν πολύ . Ἐγίνωσκέ τε ὡς οὐδενὶ τρόπῳ βλάψει τοὺς ἄνδρας , εἰ μὴ τοὺς μοναχοὺς ἐκπολεμώσει αὐτοῖς : μεθόδῳ οὖν χρῆται τοιαύτῃ . Εὖ ἠπίστατο τοὺς ἄνδρας πολλάκις ἅμα αὐτῷ περὶ Θεοῦ λόγους κεκινηκότας , ὡς εἴη ὁ Θεὸς ἀσώματος , καὶ οὐδαμῶς ἀνθρωπόμορφος : ἀκολουθεῖ γὰρ ἐξανάγκης τῷ ἀνθρωπομόρφῳ τὸ ἀνθρωποπαθές : καὶ τοῦτο γεγύμνασται παρά τε τῶν παλαιοτέρων,καὶ μάλιστα παρὰ Ὠριγένους . Οὕτως ἔχων καὶ φρονῶν περὶ Θεοῦ ὁ Θεόφιλος , διὰ τὸ ἀμύνασθαι τοὺς ἐχθροὺς ἀντιστρέφων τὰ καλῶς αὐτοῖς δεδογμένα οὐκ ὤκνησεν : ἀλλὰ συναρπάζει τοὺς πλείστους τῶν μοναχῶν , ἀνθρώπους ἀκεραίους μὲν , ἰδιώτας δὲ τῷ λόγῳ , τοὺς πολλούς δὲ ἀγραμμάτους ὄντας . Καὶ διαπέμπεται τοῖς ἐν τῇ ἐρήμῳ ἀσκητηρίοις , μὴ δεῖν πείθεσθαι Διοσκόρῳ μήτε τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ , λέγουσιν ἀσώματον τὸν Θεόν . Ὁ γὰρ Θεὸς , φησὶν , κατὰ τὴν θείαν γραφὴν καὶ ὀφθαλμοὺς ἔχει , καὶ ὦτα , καὶ χεῖρας , καὶ πόδας , καθὰ καὶ οἱ ἄνθρωποι : οἱ δὲ περὶ Διόσκορον Ὠριγένει ἀκολουθοῦντες βλάσφημον δόγμα εἰσάγουσιν , ὡς ἄρα ὁ Θεὸς οὔτε ὀφθαλμοὺς , οὔτε ὦτα , οὔτε πόδας , οὔτε χεῖρας ἔχει . Τούτῳ τῷ σοφίσματι συναρπάζει τοὺς πλείστους τῶν μοναχῶν : καὶ γίνεται διάπυρος στάσις ἐν αὐτοῖς . Ὅσοι μὲν οὖν γεγυμνασμένον εἶχον τὸν νοῦν οὐ συνηρπάγησαν ὑπὸ τοῦ σοφίσματος : ἀλλὰ καὶ τοῖς περὶ Διόσκορον καὶ Ὠριγένην ἐπείθοντο . Οἱ δὲ ἁπλούστεροι , πλείους τε ὄντες καὶ ζῆλον ἔχοντες θερμὸν , κατὰ τῶν ἀδελφῶν εὐθέως ἐχώρουν . Ἦν οὖν διαίρεσις ἐν αὐτοῖς , καὶ ἀλλήλους ὡς ἀσεβοῦντας διέσυρον : καὶ οἱ μὲν Θεοφίλῳ προσέχοντες Ὠριγενιαστὰς καὶ ἀσεβεῖς ἐκάλουν τοὺς ἀδελφούς : οἱ δὲ ἕτεροι Ἀνθρωπομορφιανοὺς τοὺς ὑπὸ Θεοφίλου ἀναπεισθέντας ὠνόμαζον . Ἐκ τούτου παρατριβὴ γίνεται οὐ μικρὰ , καὶ ἦν μεταξὺ τῶν μοναχῶν πόλεμος ἄσπονδος . Θεόφιλος δὲ ὡς ἔγνω προβάντα τὸν σκοπὸν ἅμα πλήθει καταλαβὼν τὴν Νιτρίαν , ἔνθα εἰσὶ τὰ ἀσκητήρια , ἐξοπλίζει τοὺς μοναχοὺς κατά τε Διοσκόρου καὶ τῶν αὐτοῦ ἀδελφῶν : οἱ δὲ κινδυνεύσαντες ἀπολέσθαι μόλις διέφυγον . Ταῦτα κατὰ τὴν Αἴγυπτον γινόμενα ὁ Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπος Ἰωάννης τέως ἠγνόει : ταῖς διδασκαλίαις τε ἤνθει , καὶ διαβόητος ἐπὶ ταύταις ἦν . Ηὔξησε δὲ πρῶτος καὶ τὰς περὶ τοὺς νυκτερινοὺς ὕμνους εὐχὰς ἐξ αἰτίας τοιάσδε .
Lemmas: περι ὁ γίγνομαι σχίσμα μεταξύ ὁ Ἀλεξάνδρεια Θεόφιλος καί ὁ μονάζω ὁ ἐρῆμος : καί ὡς ὁ Ὠριγένης ὁ Θεόφιλος βιβλίον ἀναθεματίζω . ἦς μικρός ἔμπροσθεν ζήτησις κινέω , πότερος ὁ θεός σῶμα εἰμί καί ἄνθρωπος ἔχω σχῆμα , ἢ ἀσώματος εἰμί καί ἀπαλλάσσω ἀνθρώπινος τε καί πᾶς , ἁπλόος εἶπον , σωματικός σχῆμα . ἐκ δέ οὗτος ὁ ζήτημα Ἔρις καί φιλονικία παρά ὁ πολύς γίγνομαι : ὁ μέν οὗτος προστίθημι ὁ λόγος , ὁ δέ ὁ ἕτερος συνηγορέω . καί μάλιστα μέν πολύς ὁ απλοϊκός ἀσκητής σωματικός καί ἀνθρωπόμορφος ὁ θεός εἰμί βούλομαι : πλεῖστος δέ οὗτος καταγιγνώσκω ἀσώματος εἰμί ὁ θεός λέγω , καί πᾶς ἐκτός εἰμί σωματικός μορφή ἀπέφ-ᾄναμαι . οἷς καί Θεόφιλος συμφωνέω ὁ ὁ Ἀλεξάνδρεια ἐπίσκοπος , ὡς καί ἐπί ὁ ἐκκλησία ἐπί ὁ λαός κατατρέχω μέν ὁ ἀνθρωπόμορφος λέγω ὁ θεῖον , ἀσώματος δέ αὐτός δογματίζω ὁ Θεός . οὗτος μανθάνω ὁ Αἰγύπτιος ἀσκητής καταλείπω ὁ μοναστήριον ἐπί ὁ Ἀλεξάνδρεια ἔρχομαι : καί καταστασιάζω ὁ Θεόφιλος , κρίνω ὡς ἀσεβέω , καί ἀναιρέω βούλομαι . οὗτος γιγνώσκω ὁ Θεόφιλος εἰς ἀγών καθίστημι , καί ἐπινοέω τέχνη , ὅπως εἄν διαφεύγω ὁ ἀπειλέω θάνατος . καί ὁράω αὐτός κολακεἵ??ʼ μετέρχομαι ὁ ἀνήρ , οὕτως εἶπον πρός αὐτός : οὕτως σύ εἶδον , ὡς Θεός πρόσωπον . οὗτος λέγω3 χαυνώνω ὁ μοναχός ὁ ὁρμή . ἀλλά εἰμί ἀληθεύω , φημί , ὅτι ὁ ὁ Θεός πρόσωπον εἰμί ὡς καί ὁ ἡμέτερος , ἀναθεματίζω ὁ Ὠριγένης βιβλίον : ἐκ αὐτός γάρ τις διαλέγω ἐναντιόομαι ὁ δόξα ἐγώ : εἰμί δέ μή οὗτος ποιέω , ὁ ὁ ἀσεβέω καί θεομάχος ἐκδέχομαι παρά ἐγώ . ἀλλά ἐγώ , φημί Θεόφιλος , ποιέω ὁ δοκέω σύ , καί μή χαλεπαίνω πρός ἐγώ : καί γάρ ἐγώ ἀπεχθῶς ἔχω πρός ὁ Ὠριγένης βιβλίον , καί μέμφομαι ὁ δέχομαι αὐτός . οὕτως μέν οὖν τότε ὁ μοναχός ἀποκρούω , ἀποπέμπω : καί ἴσως δέ εἄν ὁ περί οὗτος ζήτησις ἄχρι οὗτος προέρχομαι παύω , εἰμί μή ἐπισυνάπτω οὗτος ἕτερος πρᾶγμα τοιόσδε τίς . ὁ ἐν Αἴγυπτος ασκητήριο προΐστημι τέσσαρες ἀνήρ εὐλαβής , Διόσκορος , Ἀμμώνιος , Εὐσέβιος , Εὐθύμιος . οὗτος αυτάδελφος μέν εἰμί : ὁ Μακρός δέ ἐκ ὁ σῶμα ὀνομάζω : εἰμί δέ καί βίος καί λόγος ἐκπρέπω : καί διά οὗτος πολύς εἰμί ἐν ὁ Ἀλεξάνδρεια περί αὐτός λόγος . Θεόφιλος τε ὁ Ἀλεξάνδρεια ἐπίσκοπος πάνυ ἀγαπάω καί τιμάω ὁ ἀνήρ : διό καί εἷς μέν αὐτός ὁ Διόσκορος ἐπίσκοπος καθιστάω Ἑρμούπολις , βία ἕλκω : δύο δέ ἐκ αὐτός παρακαλέω συνίημι αὐτός , καί μόλις μέν πείθω : ὡς ἐπίσκοπος δέ ὅμως καί προσαναγκάζω , καί ὁ ὁ κληρικός ἄξιος τιμάω , ὁ οἰκονομία ὁ ἐκκλησία αὐτός ἐγχειρίζω . ὁ δέ ὁ ἀνάγκη μέν μένω , καλῶς ὁ οἰκονομία προσέχω : ἀνιάω δέ ὅμως , ὅτι μή φιλοσοφέω ὡς ἐθέλω , ὁ ἀσκέω πρόσκειμαι . ἐπεί δέ πρόειμι ὁ χρόνος , καί προσβλάπτω ὁ ψυχή νομίζω , ὁράω ὁ ἐπίσκοπος χρηματιστικός τε μετέρχομαι βίος , καί πολύς σπουδή περί χρῆμα κτῆσις τίθημι , καί διά οὗτος , ὁ δή λέγω , πᾶς λίθος κινέω , παραιτέομαι τε συνίημι αὐτός , ὁ ἐρημία ἀγαπάω εἶπον , καί οὗτος προτιμάω ὁ ἐν Ἄστυ διαγωγεύς . ὁ δέ , ἠώς μέν μή γιγνώσκω ὁ ἀληθής πρόφασις , παρακαλέω προσμένω : ἐπεί δέ γιγνώσκω καταγιγνώσκω ὑπό αὐτός , ὀργή ὑποπίμπλημι , καί πᾶς αὐτός κακός ἀπειλέω ποιέω . ὁ δέ μικρός φροντίζω ὁ ἀπειλή καί εἰς ὁ ἐρῆμος χωρέω , θερμός τις , ὡς ἔοικα , ὁ Θεόφιλος εἰμί οὖον μικρός ποιέω ὁ κίνησις κατά αὐτός : ἀλλά σκευωρέομαι πᾶς μηχανή ὁ ἀνήρ σπουδάζω . μισέω δέ εὐθύς καί ὁ αὐτός ἀδελφός Διόσκορος ὁ ὁ Ἑρμούπολις ἐπίσκοπος : λυπέω δέ αὐτός ἱκανῶς ὁ πρόσκειμαι αὐτός ὁ ἀσκητής , καί περί αὐτός σέβας ἔχω πολύς . γιγνώσκω τε ὡς οὐδείς τρόπος βλάπτω ὁ ἀνήρ , εἰμί μή ὁ μοναχός ἐκπολέμωσις αὐτός : μέθοδος οὖν χράω τοιοῦτος . εὕω ἐπίσταμαι ὁ ἀνήρ πολλάκις ἅμα αὐτός περί Θεός λόγος κινέω , ὡς εἰμί ὁ θεός ἀσώματος , καί οὐδαμῶς ἀνθρωπόμορφος : ἀκολουθέω γάρ ἐξανανακέω ὁ ἀνθρωπόμορφος ὁ ἀνθρωποπαθής : καί οὗτος γυμνάζω παρά τε ὁ παλαιοτέρων,καὶ μάλιστα παρά Ὠριγένης . οὕτως ἔχω καί φρονέω περί Θεός ὁ Θεόφιλος , διά ὁ ἀμύνω ὁ ἐχθρός ἀντιστρέφω ὁ καλῶς αὐτός δοκέω οὐ ὀκνέω : ἀλλά συναρπάζω ὁ πλεῖστος ὁ μοναχός , ἄνθρωπος ἀκέραιος μέν , ἰδιώτης δέ ὁ λόγος , ὁ πολύς δέ ἀγράμματος εἰμί . καί διαπέμπω ὁ ἐν ὁ ἐρῆμος ἀσκητήριον , μή δήω πείθω Διόσκορος μήτε ὁ ἀδελφός αὐτός , λέγω ἀσώματος ὁ Θεός . ὁ γάρ θεός , φημί , κατά ὁ θεῖος γραφή καί ὀφθαλμός ἔχω , καί οὖς , καί χείρ , καί πούς , καθά καί ὁ ἄνθρωπος : ὁ δέ περί Διόσκορος Ὠριγένης ἀκολουθέω βλάσφημος δόγμα εἰσάγω , ὡς ἄρα ὁ θεός οὔτε ὀφθαλμός , οὔτε οὖς , οὔτε πούς , οὔτε χείρ ἔχω . οὗτος ὁ σόφισμα συναρπάζω ὁ πλεῖστος ὁ μοναχός : καί γίγνομαι διάπυρος στάσις ἐν αὐτός . ὅσος μέν οὖν γυμνάζω ἔχω ὁ νόος οὖον συναρπάζω ὑπό ὁ σόφισμα : ἀλλά καί ὁ περί Διόσκορος καί Ὠριγένης πείθω . ὁ δέ ἁπλόος , πλείων τε εἰμί καί ζῆλος ἔχω θερμός , κατά ὁ ἀδελφός εὐθύς χωρέω . ἦς οὖν διαίρεσις ἐν αὐτός , καί ἀλλήλων ὡς ἀσεβέω διασύρω : καί ὁ μέν Θεόφιλος προσέχω Ὠριγενιαστής καί ἀσεβής καλέω ὁ ἀδελφός : ὁ δέ ἕτερος Ἀνθρωπομορφιανός ὁ ὑπό Θεόφιλος ἀναπείθω ὀνομάζω . ἐκ οὗτος παρατριβή γίγνομαι οὖον μικρός , καί εἰμί μεταξύ ὁ μοναχός πόλεμος ἄσπονδος . Θεόφιλος δέ ὡς γιγνώσκω προβαίνω ὁ σκοπός ἅμα πλῆθος καταλαμβάνω ὁ Νιτρία , ἔνθα εἰμί ὁ ασκητήριο , ἐξοπλίζω ὁ μοναχός κατά τε Διόσκορος καί ὁ αὐτός ἀδελφός : ὁ δέ κινδυνεύω ἀπόλλυμι μόλις διαφεύγω . οὗτος κατά ὁ Αἴγυπτος γίγνομαι ὁ Κωνσταντινούπολις ἐπίσκοπος Ἰωάννης τέως ἀγνοέω : ὁ διδασκαλία τε ἀνθέω , καί διαβόητος ἐπί οὗτος εἰμί . αὐξάνω δέ πρῶτος καί ὁ περί ὁ νυκτερινός ὕμνος εὐχή ἐκ αἴτιος τοιόσδε .