socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 1.2
Τίνα τρόπον ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἐπὶ τὸ Χριστιανίζειν ἐλήλυθεν . Ἡνίκα Διοκλητιανὸς , καὶ Μαξιμιανὸς ὁ ἐπικληθεὶς Ἡρκούλιος , ἐκ συνθέματος τὴν βασιλείαν ἀποθέμενοι , τὸν ἰδιωτικὸν ἐπανείλοντο βίον : καὶ Μαξιμιανὸς ὁ ἐπικληθεὶς Γαλέριος , ὁ συμβασιλεύσας αὐτοῖς , ἐπιβὰς τῆς Ἰταλίας , δύο κατέστησε Καίσαρας , Μαξιμῖνον μὲν ἐν τοῖς κατὰ τὴν ἑῴαν , Σεβῆρον δὲ ἐν τοῖς κατὰ τὴν Ἰταλίαν : κατὰ δὲ τὰς Βρεττανίας Κωνσταντῖνος ἀνηγορεύθη βασιλεὺς , εἰς τόπον Κωνστανίου τοῦ πατρὸς αὐτοῦ , τεθνηκότος τῷ πρώτῳ ἐνιαυτῷ τῆς διακοσιοστῆς ἑβδομηκοστῆς πρώτης Ὀλυμπιάδος , τῇ πέμπτῃ καὶ εἰκάδι τοῦ Ἰουλίου μηνός : ἐν Ῥώμῃ δὲ ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν τῶν πραιτωρίων , Μαξέντιος ὁ υἱὸς Μαξιμιανοῦ τοῦ Ἡρκουλίου , ᾔρθη τύραννος μᾶλλον ἢ βασιλεύς : ἐκ τούτων ὁ Ἡρκούλιος εἰς ἐπιθυμίαν πάλιν βασιλείας ἀρθεὶς , ἐπεχείρησεν ἀπολέσαι τὸν υἱὸν Μαξέντιον : ἀλλὰ τοῦτο μὲν ποιῆσαι ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν διεκωλύθη : ὕστερον δὲ ἐν Ταρσῷ τῆς Κιλικίας ἐτελεύτα τὸν βίον : Σεβῆρος δὲ ὁ Καῖσαρ ὑπὸ τοῦ Γαλερίου Μαξιμίνου πεμφθεὶς εἰς τὴν Ῥώμην ἐπὶ τὴν Μαξεντίου σύλληψιν , ἀνῃρέθη , τῶν στρατιωτῶν προδεδωκότων αὐτόν : καὶ τὰ τελευταῖα πάντα Μαξιμιανὸς ὁ Γαλέριος περιέπων τελευτᾷ , Λικίννιον πρότερον βασιλέα καταστήσας : ὃς ἦν ἐκ παλαιῶν τῶν χρόνων συστρατιώτης αὐτῷ καὶ φίλος , ἀπὸ Δακίας ὁρμώμενος . Μαξέντιος δὲ κακῶς τοὺς Ῥωμαίους ἐπέτριβε , τυραννικῷ μᾶλλον ἢ βασιλικῷ τρόπῳ χρώμενος κατ̓ αὐτῶν : μοιχεύων ἀνέδην τὰς τῶν ἐλευθέρων γυναῖκας , καὶ πολλοὺς ἀναιρῶν , καὶ ποιῶν τὰ τούτοις ἀκόλουθα . Τοῦτο γνοὺς ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος , ῥύσασθαι Ῥωμαίους τῆς ὑπ’ αὐτὸν δουλείας ἐσπούδαζεν : εὐθύς τε φροντίδας ἐτίθη , τίνα τρόπον καθέλοι τὸν τύραννον : καὶ ὡς ἦν ἐν τηλικαύτῃ φροντίδι , ἐπενόει τίνα Θεὸν ἐπίκουρον πρὸς τὴν μάχην καλέσειε : κατὰ νοῦν τε ἐλάμβανεν , ὡς οὐδὲν ὤναντο οἱ περὶ Διοκλητιανὸν , περὶ τοὺς Ἑλλήνων θεοὺς διακείμενοι : ηὕρισκέν τε ὡς ὁ αὐτοῦ πατὴρ Κωνστάντιος , ἀποστραφεὶς τὰς Ἑλλήνων θρησκείας , εὐδαιμονέστερον τὸν βίον διήγαγεν . Ἐν τοιαύτῃ τοίνυν ἀμφισβητήσει τυγχάνοντι , καί που ἅμα τοῖς στρατιώταις ὁδεύοντι , συνέβη θαυμάσιόν τι καὶ λόγου κρεῖττον θεάσασθαι . Περὶ γὰρ μεσημβρινὰς ἡλίου ὥρας , ἤδη τῆς ἡμέρας ἀποκλινούσης , εἶδεν ἐν τῷ οὐρανῷ στύλον φωτὸς σταυροειδῆ , ἐν ᾧ γράμματα ἦν λέγοντα , Ἐν τούτῳ νίκα . Τοῦτο φανὲν τὸ σημεῖον τὸν βασιλέα ἐξέπληττεν : αὐτός τε τοῖς οἰκείοις σχεδὸν ἀπιστῶν ὀφθαλμοῖς , ἠρώτα καὶ τοὺς παρόντας , εἰ καὶ αὐτοὶ τῆς αὐτῆς ἀπολαύουσιν ὄψεως . Τῶν δὲ συμφωνησάντων , ἀνερρώννυτο μὲν ὁ βασιλεὺς ἐπὶ τῇ θείᾳ καὶ θαυμαστῇ φαντασίᾳ . Νυκτὸς δὲ ἐπιλαβούσης , κατὰ τοὺς ὕπνους ὁρᾷ τὸν Χριστὸν λέγοντα αὐτῷ , κατασκεύασαι κατὰ τὸν τύπον τοῦ ὀφθέντος σημείου , καὶ τούτῳ κατὰ τῶν πολεμίων , ὡς ἑτοίμῳ κεχρῆσθαι τροπαίῳ . Τούτῳ πεισθεὶς τῷ χρησμῷ , κατασκευάζει μὲν τὸ σταυροειδὲς τρόπαιον , ὃ μέχρι νῦν τοῖς βασιλείοις φυλάττεται : σὺν προθυμίᾳ δὲ μείζονι πρὸς τὰς πράξεις ἐχώρει , συμβαλών τε αὐτῷ πρὸ τῆς Ῥώμης περὶ τὴν καλουμένην Μουλβίαν γέφυραν νικᾷ , Μαξεντίου εἰς τὸν ποταμὸν ἀποπνιγέντος : ἦν δὲ τοῦτο ἕβδομον ἔτος τῆς βασιλείας αὐτοῦ , ἡνίκα τὴν κατὰ Μαξεντίου ᾔρατο νίκην . Μετὰ ταῦτα Λικιννίου τοῦ συμβασιλεύοντος αὐτῷ , τοῦ καὶ γαμβροῦ αὐτοῦ τυγχάνοντος ἐπὶ τῇ ἀδελφῇ αὐτοῦ Κωνσταντίᾳ , κατὰ τὴν ἑῴαν διάγοντος , αὐτὸς ἀπολαύσας τῶν τηλικούτων εὐεργεσιῶν τοῦ Θεοῦ , χαριστήρια τῷ εὐεργέτῃ προσέφερε . Ταῦτα δὲ ἦν , ἀνεῖναι τοὺς Χριστιανοὺς τοῦ διώκεσθαι , καὶ τοὺς ἐν ἐξορίᾳ ὄντας ἀνακαλεῖσθαι , τοὺς δὲ ἐν δεσμωτηρίῳ ἀφίεσθαι , καὶ τοῖς δημευθεῖσιν αὐτῶν τὰς οὐσίας ἀποκαθίστασθαι : τάς τε ἐκκλησίας ἀνώρθου , καὶ πάντα ἐποίει σὺν προθυμίᾳ πολλῇ . Ἐν τούτῳ δὲ καὶ Διοκλητιανὸς , ὁ τὴν βασιλείαν ἀποθέμενος , ἐν Σαλῶνι τῆς Δαλματίας ἐτελεύτα .
Lemmas: τίς τρόπος ὁ βασιλεύς Κωνσταντῖνος ἐπί ὁ χριστιανίζω ἔρχομαι . ἡνίκα Διοκλητιανός , καί Μαξιμιανός ὁ ἐπικαλέω ηρκουλις , ἐκ σύνθεμα ὁ βασίλειος ἀποτίθημι , ὁ ἰδιωτικός ἐπαναιρέομαι βίος : καί Μαξιμιανός ὁ ἐπικαλέω Γαλέριος , ὁ συμβασιλεύω αὐτός , ἐπιβαίνω ὁ Ἰταλία , δύο καθίστημι Καῖσαρ , Μαξιμῖνος μέν ἐν ὁ κατά ὁ ἑῷος , Σεβῆρος δέ ἐν ὁ κατά ὁ Ἰταλία : κατά δέ ὁ Βρεττανία Κωνσταντῖνος ἀναγορεύω βασιλεύς , εἰς τόπος Κωνστανίου ὁ πατήρ αὐτός , θνῄσκω ὁ πρῶτος ἐνιαυτός ὁ διακοσιοστός ἑβδομηκοστός πρῶτος Ὀλυμπιάς , ὁ πέμπτος καί εἰκάς ὁ Ἰούλιος μείς : ἐν Ῥώμη δέ ὑπό ὁ στρατιώτης ὁ πραιτώριον , Μαξέντιος ὁ υἱός Μαξιμιανός ὁ Ἡρκουλίου , οἶρθα τύραννος μᾶλλον ἢ βασιλεύς : ἐκ οὗτος ὁ ηρκουλις εἰς ἐπιθυμία πάλιν βασίλεια ἀραρίσκω , ἐπιχειρέω ἀπόλλυμι ὁ υἱός Μαξέντιος : ἀλλά οὗτος μέν ποιέω ὑπό ὁ στρατιώτης διακωλύω : ὕστερος δέ ἐν Ταρσός ὁ Κιλικία τελευτάω ὁ βίος : Σεβῆρος δέ ὁ Καῖσαρ ὑπό ὁ Γαλέριος Μαξιμῖνος πέμπω εἰς ὁ Ῥώμη ἐπί ὁ Μαξέντιος σύλληψις , ἀναιρέω , ὁ στρατιώτης προδίδωμι αὐτός : καί ὁ τελευταῖος πᾶς Μαξιμιανός ὁ Γαλέριος περιέπω τελευτάω , Λικίννιος πρότερος βασιλεύς καθίστημι : ὅς εἰμί ἐκ παλαιός ὁ χρόνος συστρατιώτης αὐτός καί φίλος , ἀπό Δακία ὁρμάω . Μαξέντιος δέ κακῶς ὁ Ῥωμαῖος ἐπιτρίβω , τυραννικός μᾶλλον ἢ βασιλικός τρόπος χράω κατά αὐτός : μοιχεύω ἀνέδην ὁ ὁ ἐλεύθερος γυνή , καί πολύς ἀναιρέω , καί ποιέω ὁ οὗτος ἀκόλουθος . οὗτος γιγνώσκω ὁ βασιλεύς Κωνσταντῖνος , ῥύομαι Ῥωμαῖος ὁ ὑπό αὐτός δουλεία σπουδάζω : εὐθύς τε φροντίς τίθημι , τίς τρόπος καθαιρέω ὁ τύραννος : καί ὡς εἰμί ἐν τηλικόσδε φροντίς , ἐπινοέω τίς θεός ἐπίκουρος πρός ὁ μάχη καλέω : κατά νόος τε λαμβάνω , ὡς οὐδείς ὄνομαι ὁ περί Διοκλητιανός , περί ὁ Ἕλλην θεός διάκειμαι : εὑρίσκω τε ὡς ὁ αὐτός πατήρ Κωνστάντιος , ἀποστρέφω ὁ Ἕλλην θρησκεία , εὐδαίμων ὁ βίος διάγω . ἐν τοιοῦτος τοίνυν ἀμφισβήτησις τυγχάνω , καί ποῦ ἅμα ὁ στρατιώτης ὁδεύω , συμβαίνω θαυμάσιος τίς καί λόγος ἀγαθός θεάομαι . περι γάρ μεσημβρινός ἥλιος ὥρα , ἤδη ὁ ἡμέρα ἀποκλίνω , ὁράω ἐν ὁ οὐρανός στῦλος φάος σταυροειδής , ἐν ὅς γράμμα εἰμί λέγω , ἐν οὗτος Νίκη . οὗτος φαίνω ὁ σημεῖον ὁ βασιλεύς ἐκπλήσσω : αὐτός τε ὁ οἰκέω σχεδόν ἀπιστέω ὀφθαλμός , ἐρωτάω καί ὁ πάρειμι , εἰμί καί αὐτός ὁ αὐτός ἀπολαύω ὄψις . ὁ δέ συμφωνέω , ἀναρρώννυμι μέν ὁ βασιλεύς ἐπί ὁ θεῖος καί θαυμαστός φαντασία . Νύξ δέ ἐπιλαμβάνω , κατά ὁ ὕπνος ὁράω ὁ Χριστός λέγω αὐτός , κατασκευάζω κατά ὁ τύπος ὁ ὁράω σημεῖον , καί οὗτος κατά ὁ πολέμιος , ὡς ἑτοῖμος χράομαι τρόπαιον . οὗτος πείθω ὁ χρησμός , κατασκευάζω μέν ὁ σταυροειδής τρόπαιον , ὅς μέχρι νῦν ὁ βασίλειος φυλάσσω : σύν προθυμία δέ μείζων πρός ὁ πρᾶξις χωρέω , συμβάλλω τε αὐτός πρό ὁ Ῥώμη περί ὁ καλέω Μουλβίαν γέφυρα νικάω , Μαξέντιος εἰς ὁ ποταμός ἀποπνίγω : εἰμί δέ οὗτος ἕβδομος ἔτος ὁ βασίλεια αὐτός , ἡνίκα ὁ κατά Μαξέντιος ἀείρω Νίκη . μετά οὗτος Λικίννιος ὁ συμβασιλεύω αὐτός , ὁ καί γαμβρός αὐτός τυγχάνω ἐπί ὁ ἀδελφός αὐτός Κωνσταντία , κατά ὁ ἑῷος διάγω , αὐτός ἀπολαύω ὁ τηλικόσδε εὐεργεσία ὁ Θεός , χαριστήριος ὁ εὐεργέτης προσφέρω . οὗτος δέ εἰμί , ἀνίημι ὁ Χριστιανός ὁ διώκω , καί ὁ ἐν εξορία εἰμί ἀνακαλέω , ὁ δέ ἐν δεσμωτήριον ἀφίημι , καί ὁ δημεύω αὐτός ὁ οὐσία ἀποκαθίστημι : ὁ τε ἐκκλησία ἀνορθόω , καί πᾶς ποιέω σύν προθυμία πολύς . ἐν οὗτος δέ καί Διοκλητιανός , ὁ ὁ βασίλειος ἀποτίθημι , ἐν Σαλών ὁ Δαλματία τελευτάω .