socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 5.16
Περὶ τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ καθαιρέσεως τῶν εἰδωλικῶν ναῶν καὶ τῆς διὰ ταῦτα συμβουλῆς Ἑλλήνων καὶ Χριστιανῶν . Κατὰ δὲ τὸν χρόνον τόνδε καὶ ἐν τῇ Ἀλεξανδρείᾳ τοιοῦτο πάθος ἐγένετο . Τῇ τοῦ ἐπισκόπου Θεοφίλου σπουδῇ βασιλέως ἐκέλευε πρόσταγμα λύεσθαι τοὺς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ τῶν Ἑλλήνων ναοὺς , καὶ τοῦτο γίνεσθαι τῇ Θεοφίλου φροντίδι . Ταύτης τῆς ἐξουσίας δραξάμενος ὁ Θεόφιλος , παντοῖος ἐγένετο καθυβρίσαι τὰ τῶν Ἑλλήνων μυστήρια : καὶ ἀνακαθαίρει μὲν τὸ Μιθρεῖον , καταστρέφει δὲ τὸ Σαραπεῖον . Καὶ τὰ μὲν τοῦ Μιθρείου φονικὰ μυστήρια δημόσια ἐπόμπευε : τὰ δὲ τοῦ Σαράπιδος καὶ τῶν ἄλλων γέλωτος ἐδείκνυ μεστὰ , τοὺς φαλλοὺς φέρεσθαι κελεύσας διὰ μέσης τῆς ἀγορᾶς . Ταῦτα οὕτω γενόμενα ὁρῶντες οἱ κατὰ τὴν Ἀλεξάνδρειαν Ἕλληνες , καὶ μάλιστα οἱ φιλοσοφεῖν ἐπαγγελλόμενοι , τὴν λύπην οὐκ ἤνεγκαν : ἀλλὰ τοῖς πάλαι δραματουργηθεῖσι προσέθηκαν μείζονα . Μιᾷ γὰρ ὁρμῇ ἔκ τινος συνθήματος κατὰ τῶν Χριστἱ??ʼνῶν χωρήσαντες πάντα φόνον εἰργάζοντο : ἠμύνοντο δὲ καὶ οἱ Χριστιανοὶ , καὶ πᾶν κακὸν ἐπηκολούθει κακῷ : ἕως τε τοσούτου ἐξετάθη ἡ μάχη , ἕως οὗ κόρος τῶν φόνων τὸ γινόμενον ἔπαυσεν . Απώλοντο γὰρ ἐν τῇ συμβολῇ τῶν μὲν Ἑλλήνων ὀλίγοι , τῶν δὲ Χριστιανῶν σφόδρα πολλοί : οἱ δὲ τραυματίαι ἐξ ἑκατέρου μέρους ἦσαν ἀναρίθμητοι . Φόβος ἐκ τῶν γεγονότων εἶχε τοὺς Ἑλληνίζοντας δεδοικότας τὴν τοῦ βασιλέως ὀργήν . Πράξαντες γὰρ ἃ ἐδόκει αὐτοῖς , καὶ ταῖς μιαιφονίαις τὸν θυμὸν ἀποσβέσαντες , ἄλλος ἀλλαχῆ κατεκρύπτοντο : πολλοὶ δὲ καὶ ἐκ τῆς Ἀλεξανδρείας ἔφυγον κατὰ τὰς πόλεις μεριζόμενοι . Ὧν ἦσαν οἱ δύο γραμματικοὶ , Ἑλλάδιος καὶ Ἀμμώνιος , παῤ οἷς ἐγὼ κομιδῆ νέος ὢν ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει ἐφοίτησα . Ἑλλάδιος μὲν οὖν ἱερεὺς τοῦ Διὸς εἶναι ἐλέγετο : Ἀμμώνιος δὲ πιθήκου . Οὕτω δὴ τοῦ κακοῦ κατασταλέντος , συνελαμβάνοντο τῷ Θεοφίλῳ πρὸς τὴν κατάλυσιν τῶν ναῶν ὅ τε τῆς Ἀλεξανδρείας ἔπαρχος καὶ ὁ ἡγούμενος τοῦ στρατιωτικοῦ τάγματος . Τὰ μὲν οὖν ἱερὰ κατεστρέφετο : τὰ δὲ ἀγάλματα τῶν θεῶν μετεχωνεύετο εἰς λεβήτια , καὶ εἰς ἑτέρας χρείας τῆς Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίας , τοῦ βασιλέως χαρισαμένου τοὺς θεοὺς εἰς δαπανήματα τῶν πτωχῶν . Πάντας οὖν τοὺς θεοὺς συντρίψας ὁ Θεόφιλος , ἓν ἄγαλμα τοῦδε τοῦ θεοῦ ἀχώνευτον τηρεῖσθαι κελεύσας , δημοσίᾳ προέστησεν : ἵνα , φησὶ , χρόνου προϊόντος μὴ ἀρνήσωνται οἱ Ἕλληνες τοιούτους προσκεκυνηκέναι θεούς . Ἐπὶ τούτῳ πάνυ ἀνιώμενον οἶδα Ἀμμώνιον τὸν γραμματικὸν , ὃς ἔλεγε , δεινὰ πεπονθέναι τὴν Ἑλλήνων θρησκείαν : ὅτι μὴ καὶ ὁ εἷς ἀνδριὰς ἐχωνεύθη , ἀλλ̓ ἐπὶ γέλωτι τῆς Ἑλλήνων θρησκείας φυλάττηται . Ἑλλάδιος δὲ παρὰ τισιν ηὔχει , ὡς ἐννέα εἴη ἄνδρας ἐν τῇ συμπληγάδι φονεύσας . Τὰ μὲν οὖν κατὰ τὴν Ἀλεξάνδρειαν τότε τοιαῦτα ἐγένετο .
Lemmas: περι ὁ ἐν Ἀλεξάνδρεια καθαίρεσις ὁ εἰδωλικός ναός καί ὁ διά οὗτος συμβουλή Ἕλλην καί Χριστιανός . κατά δέ ὁ χρόνος ὅδε καί ἐν ὁ Ἀλεξάνδρεια τοιοῦτος πάθος γίγνομαι . ὁ ὁ ἐπίσκοπος Θεόφιλος σπουδή βασιλεύς κελεύω πρόσταγμα λύω ὁ ἐν Ἀλεξάνδρεια ὁ Ἕλλην ναός , καί οὗτος γίγνομαι ὁ Θεόφιλος φροντίς . Ταύτη ὁ ἐξουσία δράσσομαι ὁ Θεόφιλος , παντοῖος γίγνομαι καθυβρίζω ὁ ὁ Ἕλλην μυστήριον : καί ἀνακαθαίρω μέν ὁ Μιθρεῖον , καταστρέφω δέ ὁ Σαραπεῖον . καί ὁ μέν ὁ Μιθρείου φονικός μυστήριον δημόσιος πομπεύω : ὁ δέ ὁ Σάραπις καί ὁ ἄλλος γέλως δείκνυμι μεστός , ὁ φαλλός φέρω κελεύω διά μέσος ὁ ἀγορά . οὗτος οὗτος γίγνομαι ὁράω ὁ κατά ὁ Ἀλεξάνδρεια Ἕλλην , καί μάλιστα ὁ φιλοσοφέω ἐπαγγέλλω , ὁ λύπη οὐ φέρω : ἀλλά ὁ πάλαι δραματουργέω προστίθημι μείζων . εἷς γάρ ὁρμή ἐκ τις σύνθημα κατά ὁ Χριστἱ??ʼνῶν χωρέω πᾶς φόνος ἐργάζομαι : ἀμύνω δέ καί ὁ Χριστιανός , καί πᾶς κακός ἐπακολουθέω κακός : ἠώς τε τοσοῦτος ἐκτείνω ὁ μάχη , ἠώς ὅς κόρος ὁ φόνος ὁ γίγνομαι παύω . ἀπόλλυμι γάρ ἐν ὁ συμβολή ὁ μέν Ἕλλην ὀλίγος , ὁ δέ Χριστιανός σφόδρα πολύς : ὁ δέ τραυματίας ἐκ ἑκάτερος μέρος εἰμί ἀναρίθμητος . Φόβος ἐκ ὁ γίγνομαι ἔχω ὁ ἑλληνίζω δείδω ὁ ὁ Βασιλεύς ὀργή . πράσσω γάρ ὁ δοκέω αὐτός , καί ὁ μιαιφονία ὁ θυμός ἀποσβέννυμι , ἄλλος ἀλλαχῆ κατακρύπτω : πολύς δέ καί ἐκ ὁ Ἀλεξάνδρεια φεύγω κατά ὁ πόλις μερίζω . ὅς εἰμί ὁ δύο γραμματικός , Ἑλλάδιος καί Ἀμμώνιος , παρά ὅς ἐγώ κομιδῇ νέος εἰμί ἐν ὁ Κωνσταντινούπολις φοιτάω . Ἑλλάδιος μέν οὖν ἱερεύς ὁ Ζεύς εἰμί λέγω : Ἀμμώνιος δέ πίθηκος . οὕτως δή ὁ κακός καταστέλλω , συλλαμβάνω ὁ Θεόφιλος πρός ὁ κατάλυσις ὁ ναός ὅς τε ὁ Ἀλεξάνδρεια ἔπαρχος καί ὁ ἡγέομαι ὁ στρατιωτικός τάγμα . ὁ μέν οὖν ἱερόv καταστρέφω : ὁ δέ ἄγαλμα ὁ θεός μεταχωνεύω εἰς λεβήτιον , καί εἰς ἕτερος χρεία ὁ Ἀλεξανδρεύς ἐκκλησία , ὁ βασιλεύς χαρίζομαι ὁ θεός εἰς δαπάνημα ὁ πτωχός . Πᾶς οὖν ὁ θεός συντρίβω ὁ Θεόφιλος , εἷς ἄγαλμα ὅδε ὁ θεός ἀχώνευτος τηρέω κελεύω , δημόσιος προΐστημι : ἵνα , φημί , χρόνος πρόειμι μή ἀρνέομαι ὁ Ἕλλην τοιοῦτος προσκυνάω θεός . ἐπί οὗτος πάνυ ἀνιάω οἶδα Ἀμμώνιος ὁ γραμματικός , ὅς λέγω , δεινός πάσχω ὁ Ἕλλην θρησκεία : ὅτι μή καί ὁ εἷς ἀνδριάς χωνεύω , ἀλλά ἐπί γέλως ὁ Ἕλλην θρησκεία φυλάσσω . Ἑλλάδιος δέ παρά τις αὐχέω , ὡς ἐννέα εἰμί ἀνήρ ἐν ὁ Συμπληγάς φονεύω . ὁ μέν οὖν κατά ὁ Ἀλεξάνδρεια τότε τοιοῦτος γίγνομαι .