socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 1.23
Ὡς Εὐσέβιος ὁ Νικομηδείας καὶ Θέογνις ὁ Νικαίας ἀναθαρσήσαντες σπουδὴν πεποίηνται παρατρέψαι τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν , διὰ τὸ σκευωρήσασθαι Ἀθανάσιον . Οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Θέογνιν τῆς ἐξορίας ἐπανελθόντες τὰς μὲν ἐκκλησίας κατέλαβον , ἐξωθήσαντες , ὡς ἔφην , τοὺς χειροτονηθέντας εἰς τὸν τόπον αὐτῶν : παρρησίαν τε οὐ τὴν τυχοῦσαν ἐκτήσαντο παρὰ τῷ βασιλεῖ , ὃς πάνυ διὰ τιμῆς ἦγεν αὐτοὺς , ὡς ἀπὸ κακοδοξίας εἰς τὴν ὀρθοδοξίαν ἐπιστρέψαντας . Οἱ δὲ , τῇ δοθείσῃ παρρησίᾳ καταχρησάμενοι , μείζονα τῆς προλαβούσης ταραχὴν τῇ οἰκουμένῃ ἐκίνησαν , διχόθεν ὁρμώμενοι , ἔκ τε τῆς προκατασχούσης αὐτοὺς Ἀρειανῆς δόξης , καὶ ἐκ τῆς πρὸς Ἀθανάσιον ἀπεχθείας : ἐπειδὴ αὐτοῖς ἐκεῖνος ἐν τῇ συνόδῳ γενναίως περὶ τῶν ζητουμένων δογμάτων ἀντέπεσεν . Πρῶτον μὲν τὴν Ἀθανασίου χειροτονίαν διέβαλλον , καὶ ὡς ἀναξίου πρὸς τὴν ἐπισκοπὴν , καὶ μὴ ὡς ὑπὸ ἀξιοπίστων γεγενημένου : ἐπεὶ δὲ ἐκεῖνος κρείττων τῆς διαβολῆς ἐδείκνυτο , ʽἐγκρατὴς γὰρ τῆς Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίας γενόμενος , διαπύρως ὑπὲρ τῆς ἐν νικαίᾳ πίστεως ἠγωνίζετὀ , τότε δὴ οἱ περὶ Εὐσέβιον σπουδὴν ἐτίθεντο , Ἀθανάσιον μὲν σκευωρήσασθαι , Ἄρειον δὲ καταγαγεῖν εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν : οὕτω γὰρ μόνως δυνήσεσθαι τὴν τοῦ ὁμοουσίου πίστιν ἐκβαλεῖν , παρεισάγειν δὲ τὴν Ἀρειανίζουσαν . Ἔγραφεν οὖν Εὐσέβιος Ἀθανασίῳ , δέχεσθαι Ἄρειον καὶ τοὺς ἀμφ̓ αὐτόν : καὶ γράφων μὲν παρεκάλει , ἔξωθεν δὲ διηπείλει . Ἐπεὶ δὲ Ἀθανάσιος οὐδενὶ τρόπῳ ἐπείθετο , κατασκευάζει πεισθῆναι τὸν βασιλέα , δέξασθαι μὲν εἰς πρόσωπον τὸν Ἄρειον , καὶ κάθοδον αὐτῷ εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν παρασχεῖν : καὶ ταῦτα μὲν ὅπως ἐξίσχυσε κατεργάσασθαι , κατὰ χώραν ἐρῶ . Πρὸ τούτων δὲ ἑτέρα ταῖς ἐκκλησίαις ἐπιγίνεται ταραχή : καὶ γὰρ πάλιν τὴν εἰρήνην οἱ οἰκεῖοι τῆς ἐκκλησίας ἐτάραττον . Εὐσέβιος μὲν οὖν ὁ Παμφίλου φησὶν , εὐθὺς μετὰ τὴν σύνοδον πρὸς ἑαυτὴν στασιάζειν τὴν Αἴγυπτον , τὴν αἰτίαν μὴ προστιθείς : ἐξ ὧν καὶ διγλώσσου δόξαν ἐκτήσατο , ὅτι τὰς αἰτίας λέγειν ἐκκλίνων , μὴ συνευδοκεῖν τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνέθετο : ὡς δὲ ἡμεῖς ἐκ διαφόρων ἐπιστολῶν εὑρήκαμεν , ἃς μετὰ τὴν συνόδον οἱ ἐπίσκοποι πρὸς ἀλλήλους ἔγραφον , ἡ τοῦ ὁμοουσίου λέξις τινὰς διετάραττε : περὶ ἣν κατατριβόμενοι καὶ ἀκριβολογούμενοι τὸν κατὰ ἀλλήλων πόλεμον ἤγειραν : νυκτομαχίας τε οὐδὲν ἀπεῖχε τὰ γινόμενα : οὐδὲ γὰρ ἀλλήλους ἐφαίνοντο νοοῦντες , ἀφ̓ ὧν ἀλλήλους βλασφημεῖν ὑπελάμβανον . Οἱ μὲν γὰρ τοῦ ὁμοουσίου τὴν λέξιν ἐκκλίνοντες , τὴν Σαβελλίου καὶ Μοντανοῦ δόξαν εἰσηγεῖσθαι τοὺς αὐτὴν προσδεχομένους ἐνόμιζον : καὶ διὰ τοῦτο βλασφήμους ἐκάλουν , ὡς ἀναιροῦντας τὴν ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ : οἱ δὲ πάλιν τῷ ὁμοουσίῳ προσκείμενοι , πολυθεΐαν εἰσάγειν τοὺς ἑτέρους νομίζοντες , ὡς Ἑλληνισμὸν εἰσάγοντας ἐξετρέποντο . Καὶ Εὐστάθιος μὲν ὁ Ἀντιοχείας ἐπίσκοπος διασύρει τὸν Παμφίλου Εὐσέβιον , ὡς τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν παραχαράττοντα : Εὐσέβιος δὲ τὴν μὲν ἐν Νικαίᾳ πίστιν οὔ φησι παραβαίνειν , διαβάλλει δὲ Εὐστάθιον , ὡς τὴν Σαβελλίου δόξαν εἰσάγοντα : διὰ ταῦτα ἕκαστοι ὡς κατὰ ἀντιπάλων τοὺς λόγους συνέγραφον : ἀμφότεροί τε λέγοντες ἐνυπόστατόν τε καὶ ἐνυπάρχοντα τὸν Υἱὸν εἶναι τοῦ Θεοῦ , ἕνα τε Θεὸν ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν εἶναι ὁμολογοῦντες , ἀλλήλοις , οὐκ οἶδ̓ ὅπως , συμφωνῆσαι οὐκ ἴσχυον : καὶ διὰ ταῦτα ἡσυχάζειν οὐδενὶ τρόπῳ ἠνείχοντο .
Lemmas: ὡς Εὐσέβιος ὁ Νικομήδεια καί Θέογνις ὁ Νίκαια ἀναθαρσέω σπουδή ποιέω παρατρέπω ὁ ἐν Νίκαια πίστις , διά ὁ σκευωρέω Ἀθανάσιος . ὁ περί Εὐσέβιος καί Θέογνις ὁ ἐξορία ἐπανέρχομαι ὁ μέν ἐκκλησία καταλαμβάνω , ἐξωθέω , ὡς φημί , ὁ χειροτονέω εἰς ὁ τόπος αὐτός : παρρησία τε οὖον ὁ τυγχάνω κτάομαι παρά ὁ βασιλεύς , ὅς πάνυ διά τιμή ἄγω αὐτός , ὡς ἀπό κακοδοξία εἰς ὁ ὀρθοδοξία ἐπιστρέφω . ὁ δέ , ὁ δίδωμι παρρησία καταχράω , μείζων ὁ προλαμβάνω ταραχή ὁ οἰκέω κινέω , διχόθεν ὁρμάω , ἐκ τε ὁ προκατέχω αὐτός αρειανός δόξα , καί ἐκ ὁ πρός Ἀθανάσιος ἀπέχθεια : ἐπεί αὐτός ἐκεῖνος ἐν ὁ σύνοδος γενναῖος περί ὁ ζητέω δόγμα ἀντιπίπτω . Πρῶτος μέν ὁ Ἀθανάσιος χειροτονία διαβάλλω , καί ὡς ἀνάξιος πρός ὁ ἐπισκοπή , καί μή ὡς ὑπό ἀξιόπιστος γίγνομαι : ἐπεί δέ ἐκεῖνος ἀγαθός ὁ διαβολή δείκνυμι , ἐγκρατής γάρ ὁ Ἀλεξανδρεύς ἐκκλησία γίγνομαι , διαπύρως ὑπέρ ὁ ἐν Νίκαια πίστις ἀγωνίζομαι , τότε δή ὁ περί Εὐσέβιος σπουδή τίθημι , Ἀθανάσιος μέν σκευωρέω , Ἄρειος δέ κατάγω εἰς ὁ Ἀλεξάνδρεια : οὗτος γάρ μόνος δύναμαι ὁ ὁ ὁμοούσιος πίστις ἐκβάλλω , παρεισάγω δέ ὁ Ἀρειανίζω . γράφω οὖν Εὐσέβιος Ἀθανάσιος , δέχομαι Ἄρειος καί ὁ ἀμφι αὐτός : καί γράφω μέν παρακαλέω , ἔξωθεν δέ διαπειλέω . ἐπεί δέ Ἀθανάσιος οὐδείς τρόπος πείθω , κατασκευάζω πείθω ὁ βασιλεύς , δέχομαι μέν εἰς πρόσωπον ὁ Ἄρειος , καί κάθοδος αὐτός εἰς ὁ Ἀλεξάνδρεια παρέχω : καί οὗτος μέν ὅπως ἐξισχύω κατεργάζομαι , κατά χώρα εἴρω . πρό οὗτος δέ ἕτερος ὁ ἐκκλησία ἐπιγίγνομαι ταραχή : καί γάρ πάλιν ὁ εἰρήνη ὁ οἰκεῖος ὁ ἐκκλησία ταράσσω . Εὐσέβιος μέν οὖν ὁ Πάμφιλος φημί , εὐθύς μετά ὁ σύνοδος πρός ἑαυτοῦ στασιάζω ὁ Αἴγυπτος , ὁ αἴτιος μή προστίθημι : ἐκ ὅς καί δίγλωσσος δόξα κτάομαι , ὅτι ὁ αἴτιος λέγω ἐκκλίνω , μή συνευδοκέω ὁ ἐν Νίκαια συντίθημι : ὡς δέ ἐγώ ἐκ διάφορος ἐπιστολή εὑρίσκω , ὅς μετά ὁ σύνοδος ὁ ἐπίσκοπος πρός ἀλλήλων γράφω , ὁ ὁ ὁμοούσιος λέξις τις διαταράσσω : περί ὅς κατατρίβω καί ἀκριβολογέομαι ὁ κατά ἀλλήλων πόλεμος ἐγείρω : νυκτομαχία τε οὐδείς ἀπέχω ὁ γίγνομαι : οὐδέ γάρ ἀλλήλων φαίνω νοέω , ἀπό ὅς ἀλλήλων βλασφημέω ὑπολαμβάνω . ὁ μέν γάρ ὁ ὁμοούσιος ὁ λέξις ἐκκλίνω , ὁ Σαβέλλιος καί Μοντανός δόξα εἰσηγέομαι ὁ αὐτός προσδέχομαι νομίζω : καί διά οὗτος βλάσφημος καλέω , ὡς ἀναιρέω ὁ ὕπαρξις ὁ υἱός ὁ Θεός : ὁ δέ πάλιν ὁ ὁμοούσιος πρόσκειμαι , πολυθεία εἰσάγω ὁ ἕτερος νομίζω , ὡς Ἑλληνισμός εἰσάγω ἐκτρέπω . καί Εὐστάθιος μέν ὁ Ἀντιόχεια ἐπίσκοπος διασύρω ὁ Πάμφιλος Εὐσέβιος , ὡς ὁ ἐν Νίκαια πίστις παραχαράσσω : Εὐσέβιος δέ ὁ μέν ἐν Νίκαια πίστις οὖον φημί παραβαίνω , διαβάλλω δέ Εὐστάθιος , ὡς ὁ Σαβέλλιος δόξα εἰσάγω : διά οὗτος ἕκαστος ὡς κατά ἀντίπαλος ὁ λόγος συγγράφω : ἀμφότερος τε λέγω ἐνυπόστατος τε καί ἐνυπάρχω ὁ υἱός εἰμί ὁ Θεός , εἷς τε θεός ἐν τρεῖς ὑπόστασις εἰμί ὁμολογέω , ἀλλήλων , οὐ οἶδα ὅπως , συμφωνέω οὐ ἰσχύω : καί διά οὗτος ἡσυχάζω οὐδείς τρόπος ἀνέχω .