socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 4.26
Περὶ Βασιλείου Καισαρείας , καὶ Γρηγορίου Ναζιανζοῦ . Ἀλλὰ Δίδυμον μὲν τοῖς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ Ἀρειανίζουσιν ἡ τοῦ Θεοῦ ἀντέταξε πρόνοια : ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις πόλεσιν , Βασίλειόν τε τὸν Καισαρέα καὶ Γρηγόριον τὸν Ναζιανζηνόν : περὶ ὧν βραχέα εἰπεῖν εὔκαιρον ἡγοῦμαι . Ἤρκει μὲν γὰρ ἡ παρὰ πᾶσι σωζομένη τῶν ἀνδρῶν μνήμη , καὶ ἡ ἐκ τῶν γεγραμμένων αὐτοῖς βιβλίων μάθησις , παραθέσθαι τὴν ἑκατέρου εὔκλειαν : ἐπεὶ δὲ κατ̓ ἐκεῖνο καιροῦ τὰ πολλὰ ταῖς ἐκκλησίαις αὐτοὶ συνεβάλλοντο , καὶ ὡς ἐμπύρευμα τῆς πίστεως ἐφυλάχθησαν , ἀπαιτεῖ ἡ ὑπόθεσις μάλιστα τούτων μνήμην ποιήσασθαι . Βασιλείου τοίνυν καὶ Γρηγορίου εἴ τις βούλοιτο σύγκρισιν ποιήσασθαι , διεξιέναι τε τὸν ἑκάστου βίον καὶ τρόπον , καὶ τὰς προσούσας αὐτοῖς ἀρετὰς , ἀμφιβάλλοι ἂν ἕτερον τοῦ ἑτέρου προκρῖναι . Ἄμφω γὰρ ἦσαν ἀλλήλοις ἐφάμιλλοι κατά τε τὴν ὀρθὴν πολιτείαν , καὶ κατὰ τὰς παιδεύσεις , τήν τε Ἑλληνικήν φημι , καὶ τὴν τῶν ἱερῶν γραμμάτων . Νέοι γὰρ δὴ ὄντες οὗτοι , ἐν ταῖς Ἀθήναις γενόμενοι , τῶν τότε ἀκμασάντων σοφιστῶν Ἱμερίου καὶ Προαιρεσίου ἀκροαταὶ γενόμενοι , καὶ μετὰ ταῦτα ἐν τῇ Ἀντιοχείᾳ τῆς Συρίας Λιβανίῳ συμφοιτήσαντες , ἄκρως τὴν ῥητορικὴν ἐξεπόνησαν . Ἄξιοί τε τοῦ σοφιστεύειν κριθέντες , ὑπὸ πολλῶν παρεκλήθησαν ἐπὶ τὸν διδασκαλικὸν βίον ἐλθεῖν : ἄλλων δὲ αὐτοὺς ἐπὶ δικανικὴν παρακαλούντων , ἀμφοτέρων κατεφρόνησαν : καὶ καταλιπόντες τὸ σοφιστεύειν , τὸν μονήρη βίον προέκριναν . Ἁψάμενοι οὖν φιλοσόφων λόγων παρὰ τῷ τηνικαῦτα ἐν τῇ Ἀντιοχείᾳ συμπράττοντι τὰ φιλόσοφα , μετ̓ οὐ πολὺ τὰ Ὠριγένους βιβλία συνάγοντες , ἐξ αὐτῶν τὴν ἑρμηνείαν τῶν ἱερῶν γραμμάτων ἐπέγνωσαν : μέγα γὰρ κλέος τὸ Ὠριγένους καθ̓ ὅλης τότε τῆς οἰκουμένης ἐφήπλωτο : ὧν ἀσκηθέντες δυνατῶς ἀπήντων πρὸς τοὺς Ἀρειανίζοντας : καίτοι τῶν Ἀρειανῶν τὰ Ὠριγένους βιβλία εἰς μαρτυρίαν , ὡς ᾤοντο , τοῦ ἰδίου καλούντων δόγματος , αὐτοὶ ἐξήλεγχον , καὶ ἐδείκνυον μὴ νοήσαντας τὴν Ὠριγένους σύνεσιν . Παρὰ τοῖς πολλοῖς τε τότε οἱ Ἀρειανοὶ καὶ ὁ τότε Ἀρειανίζων Εὐνόμιος , ἐλλόγιμοι νομίζοντες εἶναι , τοῖς περὶ Γρηγόριον καὶ Βασίλειον ἐντυγχάνοντες , ἀπαίδευτοι τελείως ἐδείκνυντο . Βασίλειος μὲν οὖν ὑπὸ Μελετίου τοῦ Ἀντιοχείας ἐπισκόπου εἰς τὴν τοῦ διακόνου τάξιν προχειρισθεὶς , μετὰ ταῦτα δὲ καὶ ἐπίσκοπος τῆς ἑαυτοῦ πατρίδος , λέγω δὴ τῆς ἐν Καππαδοκίᾳ Καισαρείας , προβληθεὶς , φροντίδα τῶν ἐκκλησιῶν ἐποιεῖτο . Δεδιὼς γὰρ μή πως Ἀρειανὴ καινοτομία καὶ τὰς κατὰ τὸν Πόντον ἐπινεμηθῇ ἐπαρχίας , δρομαῖος ἐπὶ τὰ ἐκεῖ μέρη διέβαινεν : ἐκεῖ τε ἀσκητήρια συστησάμενος , καὶ κατηχήσας τοὺς ἄνδρας ταῖς αὐτοῦ διδασκαλίαις , τοὺς σαλευομένους ἐστήριξε . Γρηγόριος δὲ τῆς Ναζιανζοῦ πόλεως εὐτελοῦς ἐν Καππαδοκίᾳ , ἧς καὶ ὁ αὐτοῦ πατὴρ πρότερον ἐκκλησίας προέστη , κατὰ τὰ αὐτὰ τῷ βασιλείῳ διεπράττετο . Περιϊὼν γὰρ καὶ αὐτὸς τὰς πόλεις τοὺς ῥαθυμοῦντας περὶ τὴν πίστιν ἀνερρώννυε . Μάλιστα δὲ τὰ πολλὰ τῇ Κωνσταντινουπόλει ἐπιδημῶν τοὺς ἐν αὐτῇ ὁμόφρονας ταῖς διδασκαλίαις ἐστήριξε : διὸ καὶ μικρὸν ὕστερον ψήφῳ πολλῶν ἐπισκόπων προέστη τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει λαοῦ . Ὡς οὖν τὰ παῤ ἀμφοτέρων γινόμενα εἰς ἀκοὰς ἥκει τοῦ βασιλέως Οὐάλεντος , αὐτίκα Βασίλειον ἀπὸ τῆς Καισαρείας ἀγώγιμον ἐπὶ τὴν Ἀντιόχειαν γενέσθαι ἐκέλευσεν . Ἤγετο οὖν εὐθὺς , καὶ κατὰ γνώμην τοῦ βασιλέως εἰς τὸ τῶν ὑπάρχων εἰσήγετο δικαστήριον : πεῦσίν τε προσαγαγόντος αὐτῷ τοῦ ὑπάρχου , τοῦ χάριν μὴ τὴν πίστιν τοῦ βασιλέως ἀσπάζεται , ὁ Βασίλειος σὺν παρρησίᾳ πολλῇ τῇ μὲν τοῦ βασιλέως θρησκείᾳ ἐμέμφετο , τῇ δὲ τοῦ ὁμοουσίου πίστει συνίστατο . Ἐπεὶ δὲ ὁ ὕπαρχος θάνατον αὐτῷ διηπείλησεν , Εἴθε , ἔφη ὁ Βασίλειος , γένοιτό μοι διὰ τὴν ἀλήθειαν ἀπαλλαγῆναι τῶν δεσμῶν τοῦ σώματος . Τοῦ δὲ ὑπάρχου πάλιν ἐπισκέψασθαι εἰπόντος , λέγεται εἰπεῖν τὸν Βασίλειον , Ἐγὼ καὶ σήμερον καὶ αὔριον ὁ αὐτὸς εἰμί : ὄφελόν συ ἑαυτὸν μὴ ἐνήλλαττες . Τότε μὲν οὖν κατ̓ ἐκείνην τὴν ἡμέραν φρουρούμενος διετέλει Βασίλειος . Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ συνέβη νήπιον υἱὸν τοῦ Οὐάλεντος , ᾧ ὄνομα ἦν Γαλάτης , ἀρρωστῆσαι ἰσχυρῶς , ὥστε ἀπογνωσθῆναι ὑπὸ τῶν ἰατρῶν . Ἡ δὲ μήτηρ αὐτοῦ ἡ βασίλισσα Δομνίκα λόγους πρὸς τὸν βασιλέα προσέφερε , φάσκουσα ἑαυτὴν μὲν ἐν τοῖς ὀνείροις κακῶς διατεθῆναι ὑπὸ φοβερῶν φασμάτων , τὸ δὲ παιδίον κακῶς ἔχειν διὰ τὴν εἰς τὸν ἐπίσκοπον ὕβριν . Ταῦτα εἰς νοῦν βαλλόμενος ὁ βασιλεὺς μεταπέμπεται τὸν Βασίλειον : καὶ ἀπόπειραν ποιούμενος φησὶ πρὸς αὐτὸν , Εἰ ἀληθῆ τὰ σὰ δόγματα , εὔξαι ἵνα μου ὁ υἱὸς μὴ ἀποθάνῃ . Ὁ δὲ , Εἰ πιστεύσειας , ἔφη , ὦ βασιλεῦ , καθάπερ ἐγὼ , καὶ ἡ ἐκκλησία ἑνωθῇ , ζήσεται τὸ παιδίον . Του δὲ μὴ συνθεμένου , Οὐκοῦν , ἔφη ὁ Βασίλειος , περὶ τοῦ παιδίου τὸ θέλημα γενήσεται τοῦ Θεοῦ . Ταῦτα εἰπόντα τὸν Βασίλειον ἀφεθῆναι ἐκέλευσε : τὸ μέντοι παιδίον μετ̓ οὐ πολὺ ἐτελεύτησε . Τοσαῦτα περὶ τῶν ἀνδρῶν τούτων ὡς ἐν ἐπιτομῇ εἰρήσθω : βιβλία δὲ ἑκάτερος αὐτῶν πολλὰ καὶ θαυμαστὰ συνέγραψαν καὶ ἐξέδωκαν : ἀφ̓ ὧν τινα ὁ Ῥουφῖνος εἰς τὴν Ῥωμαίων γλῶσσαν μεταβεβληκέναι φησίν . Ἐγένοντο δὲ ἀδελφοὶ Βασιλείου Πέτρος καὶ Γρηγόριος : ἀλλὰ Πέτρος μὲν τὸν μονήρη βίον Βασιλείου ἐζήλωσε , Γρηγόριος δὲ τὸ διδασκαλικὸν τοῦ λόγου : ὃς καὶ τὴν πονηθεῖσαν Βασιλείῳ Ἑξαήμερον , ἅτε δὴ καταλειφθεῖσαν , προσανεπλήρωσε μετὰ θάνατον τοῦ ἀδελφοῦ : καὶ ἐπιτάφιον εἰς Μελέτιον τὸν Ἀντιοχείας ἐπίσκοπον ἐν τῇ Κωνσταντίνου πόλει διεξῆλθε : φέρονται δὲ αὐτοῦ καὶ ἄλλοι λόγοι διάφοροι .
Lemmas: περι Βασίλειος Καισάρεια , καί Γρηγόριος Ναζιανζός . ἀλλά Δίδυμος μέν ὁ ἐν Ἀλεξάνδρεια Ἀρειανίζω ὁ ὁ Θεός ἀντιτάσσω πρόνοια : ἐν δέ ὁ ἄλλος πόλις , βασίλειον τε ὁ Καισαρεύς καί Γρηγόριος ὁ Ναζιανζηνός : περί ὅς βραχύς εἶπον Εὔκαιρον ἡγέομαι . ἀρκέω μέν γάρ ὁ παρά πᾶς σῴζω ὁ ἀνήρ μνήμη , καί ὁ ἐκ ὁ γράφω αὐτός βιβλίον μάθησις , παρατίθημι ὁ ἑκάτερος εὔκλεια : ἐπεί δέ κατά ἐκεῖνος καιρός ὁ πολύς ὁ ἐκκλησία αὐτός συμβάλλω , καί ὡς ἐμπύρευμα ὁ πίστις φυλάσσω , ἀπαιτέω ὁ ὑπόθεσις μάλιστα οὗτος μνήμη ποιέω . Βασίλειος τοίνυν καί Γρηγόριος εἰμί τις βούλομαι σύγκρισις ποιέω , διεξιέναι τε ὁ ἕκαστος βίος καί τρόπος , καί ὁ πρόσειμι αὐτός ἀρετή , ἀμφιβάλλω εἄν ἕτερος ὁ ἕτερος προκρίνω . ἄμφω γάρ εἰμί ἀλλήλων ἐφάμιλλος κατά τε ὁ ὀρθός πολιτεία , καί κατά ὁ παιδεύω , ὁ τε Ἑλληνικός φημί , καί ὁ ὁ ἱερός γράμμα . Νέος γάρ δή εἰμί οὗτος , ἐν ὁ Ἀθῆναι γίγνομαι , ὁ τότε ἀκμάζω σοφιστής Ἱμέριος καί Προαιρεσίου ἀκροατής γίγνομαι , καί μετά οὗτος ἐν ὁ Ἀντιόχεια ὁ Συρία λιβάνιον συμφοιτάω , ἄκρως ὁ ῥητορική ἐκπονέω . Ἄξιος τε ὁ σοφιστεύω κρίνω , ὑπό πολύς παρακαλέω ἐπί ὁ διδασκαλικός βίος ἔρχομαι : ἄλλος δέ αὐτός ἐπί δικανικός παρακαλέω , ἀμφότερος καταφρονέω : καί καταλείπω ὁ σοφιστεύω , ὁ μονήρης βίος προκρίνω . ἅπτω οὖν φιλόσοφος λόγος παρά ὁ τηνικαῦτα ἐν ὁ Ἀντιόχεια συμπράσσω ὁ φιλόσοφος , μετά οὖον πολύς ὁ Ὠριγένης βιβλίον συνάγω , ἐκ αὐτός ὁ ἑρμηνεία ὁ ἱερός γράμμα ἐπιγιγνώσκω : μέγας γάρ κλέος ὁ Ὠριγένης κατά ὅλος τότε ὁ οἰκέω ἐφήπλωτο : ὅς ἀσκέω δυνατῶς ἀπαντάω πρός ὁ Ἀρειανίζω : καίτοι ὁ Ἀρειανός ὁ Ὠριγένης βιβλίον εἰς μαρτυρία , ὡς οἴομαι , ὁ ἴδιος καλέω δόγμα , αὐτός ἐξελέγχω , καί δείκνυμι μή νοέω ὁ Ὠριγένης σύνεσις . παρά ὁ πολύς τε τότε ὁ Ἀρειανός καί ὁ τότε Ἀρειανίζω Εὐνόμιος , ἐλλόγιμος νομίζω εἰμί , ὁ περί Γρηγόριος καί Βασίλειος ἐντυγχάνω , ἀπαίδευτος τέλειος δείκνυμι . Βασίλειος μέν οὖν ὑπό Μελέτιος ὁ Ἀντιόχεια ἐπίσκοπος εἰς ὁ ὁ διάκονος τάξις προχειρίζω , μετά οὗτος δέ καί ἐπίσκοπος ὁ ἑαυτοῦ πατρίς , λέγω δή ὁ ἐν Καππαδοκία Καισάρεια , προβάλλω , φροντίς ὁ ἐκκλησία ποιέω . δείδω γάρ μή πως αρειανός καινοτομία καί ὁ κατά ὁ Πόντος ἐπινέμω ἐπαρχία , δρομαῖος ἐπί ὁ ἐκεῖ μέρος διαβαίνω : ἐκεῖ τε ασκητήριο συνίστημι , καί κατηχέω ὁ ἀνήρ ὁ αὐτός διδασκαλία , ὁ σαλεύω στηρίζω . Γρηγόριος δέ ὁ Ναζιανζός πόλις εὐτελής ἐν Καππαδοκία , ὅς καί ὁ αὐτός πατήρ πρότερος ἐκκλησία προίστημι , κατά ὁ αὐτός ὁ βασίλειος διαπράσσω . περίειμι γάρ καί αὐτός ὁ πόλις ὁ ῥᾳθυμέω περί ὁ πίστις ἀναρρώννυμι . μάλιστα δέ ὁ πολύς ὁ Κωνσταντινούπολις ἐπιδημέω ὁ ἐν αὐτός ὁμόφρων ὁ διδασκαλία στηρίζω : διό καί μικρός ὕστερος ψῆφος πολύς ἐπίσκοπος προίστημι ὁ ἐν Κωνσταντινούπολις λαός . ὡς οὖν ὁ παρά ἀμφότερος γίγνομαι εἰς ἀκοή ἥκω ὁ βασιλεύς Οὐάλης , αὐτίκα Βασίλειος ἀπό ὁ Καισάρεια ἀγώγιμος ἐπί ὁ Ἀντιόχεια γίγνομαι κελεύω . ἄγω οὖν εὐθύς , καί κατά γνώμη ὁ βασιλεύς εἰς ὁ ὁ ὑπάρχω εἰσάγω δικαστήριον : πεῦσις τε προσάγω αὐτός ὁ ὑπάρχω , ὁ χάρις μή ὁ πίστις ὁ βασιλεύς ἀσπάζομαι , ὁ Βασίλειος σύν παρρησία πολύς ὁ μέν ὁ βασιλεύς θρησκεία μέμφομαι , ὁ δέ ὁ ὁμοούσιος πίστις συνίστημι . ἐπεί δέ ὁ ὕπαρχος θάνατος αὐτός διαπειλέω , εἴθε , φημί ὁ Βασίλειος , γίγνομαι ἐγώ διά ὁ ἀλήθεια ἀπαλλάσσω ὁ δεσμός ὁ σῶμα . ὁ δέ ὑπάρχω πάλιν ἐπισκοπέω εἶπον , λέγω εἶπον ὁ Βασίλειος , ἐγώ καί σήμερον καί αὔριον ὁ αὐτός εἰμί : ὀφείλω σῦς ἑαυτοῦ μή ἐναλλάσσω . τότε μέν οὖν κατά ἐκεῖνος ὁ ἡμέρα φρουρέω διατελέω Βασίλειος . οὐ εἰς μακράν δέ συμβαίνω νήπιος υἱός ὁ Οὐάλης , ὅς ὄνομα εἰμί Γαλάτης , ἀρρωστέω ἰσχυρῶς , ὥστε ἀπογιγνώσκω ὑπό ὁ ἰατρός . ὁ δέ μήτηρ αὐτός ὁ βασίλισσα Δομνίκα λόγος πρός ὁ βασιλεύς προσφέρω , φάσκω ἑαυτοῦ μέν ἐν ὁ ὄνειρος κακῶς διατίθημι ὑπό φοβερός φάσμα , ὁ δέ παιδίον κακῶς ἔχω διά ὁ εἰς ὁ ἐπίσκοπος ὕβρις . οὗτος εἰς νόος βάλλω ὁ βασιλεύς μεταπέμπω ὁ Βασίλειος : καί ἀπόπειρα ποιέω φημί πρός αὐτός , εἰμί ἀληθής ὁ σός δόγμα , εὔχομαι ἵνα ἐγώ ὁ υἱός μή ἀποθνῄσκω . ὁ δέ , εἰμί πιστεύω , φημί , εἰμί βασιλεύς , καθάπερ ἐγώ , καί ὁ ἐκκλησία ἑνόω , ζῶ ὁ παιδίον . ὁ δέ μή συντίθημι , οὐκοῦν , φημί ὁ Βασίλειος , περί ὁ παιδίον ὁ θέλημα γίγνομαι ὁ Θεός . οὗτος εἶπον ὁ Βασίλειος ἀφίημι κελεύω : ὁ μέντοι παιδίον μετά οὖον πολύς τελευτάω . τοσοῦτος περί ὁ ἀνήρ οὗτος ὡς ἐν ἐπιτομή εἴρω : βιβλίον δέ ἑκάτερος αὐτός πολύς καί θαυμαστός συγγράφω καί ἐκδίδωμι : ἀπό ὅς τις ὁ Ῥουφῖνος εἰς ὁ Ῥωμαῖος γλῶσσα μεταβάλλω φημί . γίγνομαι δέ ἀδελφός Βασίλειος Πέτρος καί Γρηγόριος : ἀλλά Πέτρος μέν ὁ μονήρης βίος Βασίλειος ζηλόω , Γρηγόριος δέ ὁ διδασκαλικός ὁ λόγος : ὅς καί ὁ πονέω Βασίλειος ἑξαήμερος , ἅτε δή καταλείπω , προσαναπληρόω μετά θάνατος ὁ ἀδελφός : καί ἐπιτάφιος εἰς Μελέτιος ὁ Ἀντιόχεια ἐπίσκοπος ἐν ὁ Κωνσταντῖνος πόλις διεξέρχομαι : φέρω δέ αὐτός καί ἄλλος λόγος διάφορος .