socrates-scholasticus.historia-ecclesiastica-2 1.17
Ὡς τοῦ βασιλέως μήτηρ Ἑλένη , ἐπὶ τὰ Ἱεροσόλυμα παραγενομένη , τὸν σταυρὸν τοῦ Χριστοῦ ἀναζητήσασα εὗρε , καὶ ἐκκλησίαν ἀνῳκοδόμησεν . Ἡ τοῦ βασιλέως μήτηρ Ἑλένη , ἧς ἐπ’ ὀνόματι τὴν ποτὲ κώμην Δρεπάνην πόλιν ποιήσας ὁ βασιλεὺς Ἑλενούπολιν ἐπωνόμασε , δἰ ὀνείρων χρηματισθεῖσα εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα παρεγένετο : καὶ τὴν ποτὲ Ἱερουσαλὴμ ἔρημον ὡς ὀπωροφυλάκιον κατὰ τὸν προφήτην εὑροῦσα , τὸ τοῦ Χριστοῦ μνῆμα , ἔνθα ταφεὶς ἀνέστη , σπουδαίως ἐζήτει : καὶ δυσχερῶς μὲν , σὺν Θεῷ δὲ εὑρίσκει . Τίς δὲ ἡ αἰτία τῆς δυσχερείας , διὰ βραχέων ἐρῶ : ὅτι οἱ μὲν τὰ τοῦ Χριστοῦ φρονοῦντες μετὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους ἐτίμων τὸ μνῆμα : οἱ δὲ φεύγοντες τὰ τοῦ Χριστοῦ , χώσαντες τὸν τόπον , Ἀφροδίτης κατ̓ αὐτοῦ ναὸν κατασκευάσαντες ἐπέστησαν ἄγαλμα , μὴ ποιοῦντες μνήμην τοῦ τόπου . Τοῦτο μὲν οὖν πάλαι προὐχώρει . Τῇ δὲ μητρὶ τοῦ βασιλέως φανερὸν τοῦτο ἐγένετο . Καθελοῦσα οὖν τὸ ξόανον , καὶ τὸν τόπον ἐκχώσασα καὶ καθαρὸν ἐργασαμένη , τρεῖς εὑρίσκει σταυροὺς ἐν τῷ μνήματι : ἕνα μὲν τὸν μακαριστὸν , ἐν ᾧ Χριστὸς ἐξετανύσθη : τοὺς δὲ ἑτέρους , ἐν οἷς οἱ συσταυρωθέντες δύο λῃσταὶ τεθνήκεσαν . Σὺν αὐτοῖς δὲ εὕρητο καὶ ἡ τοῦ Πιλάτου σανὶς , ἐν ᾖ βασιλέα τῶν Ἰουδαίων τὸν σταυρωθέντα Χριστὸν προσγράφων , ἐν διαφόροις γράμμασι ἐκήρυττεν . Ἐπεὶ δὲ ἀμφίβολος ἦν ὁ σταυρὸς ὁ ζητούμενος , οὐχ ἡ τυχοῦσα λύπη κατεῖχε τὴν τοῦ βασιλέως μητέρα . Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ παύει τὰ τῆς λύπης ὁ τῶν Ἱεροσολύμων ἐπίσκοπος , ᾧ ὄνομα ἦν Μακάριος : λύει δὲ πίστει τὸ ἀμφίβολον : σημεῖον γὰρ ᾔτει παρὰ τοῦ Θεοῦ , καὶ ἐλάμβανε . Τὸ δὲ σημεῖον ἦν τοιοῦτο : γυνή τις τῶν ἐγχωρίων , νόσῳ χρονίᾳ ληφθεῖσα , πρὸς αὐτῷ λοιπὸν τῷ θανάτῳ ἐγένετο . Προσάγεσθαι οὖν τῇ ἀποθνησκούσῃ τῶν σταυρῶν ἕκαστον ὁ ἐπίσκοπος παρεσκεύασε , πιστεύσας ἀναρρωσθῆναι τὴν γυναῖκα ἁψαμένην τοῦ τιμίου σταυροῦ : καὶ τῆς ἐλπίδος οὐκ ἥμαρτε : προσενεχθέντων γὰρ τῶν μὴ κυρίων δύο σταυρῶν , ἔμενεν οὐδὲν ἦττον ἡ γυνὴ ἀποθνήσκουσα . Ὡς δὲ ὁ τρίτος ὁ γνήσιος προσηνέχθη , ἡ ἀποθνήσκουσα εὐθὺς ἀνερρώσθη , καὶ ἐν τοῖς ὑγιαίνουσιν ἦν . Τοῦτον μὲν οὖν τὸν τρόπον τὸ τοῦ σταυροῦ ξύλον ηὕρηται . Ἡ δὲ τοῦ βασιλέως μήτηρ οἶκον μὲν εὐκτήριον ἐν τῷ τοῦ μνήματος τόπῳ πολυτελῆ κατεσκεύασεν , Ἱερουσαλήμ τε νέαν ἐπωνόμασεν , ἀντιπρόσωπον τῇ παλαιᾷ ἐκείνῃ καὶ καταλελειμμένῃ ποιήσασα . Τοῦ δὲ σταυροῦ μέρος μέν τι θήκῃ ἀργυρᾷ περικλείσασα , μνημόσυνον τοῖς ἱστορεῖν βουλομένοις αὐτόθι κατέλιπε : τὸ δὲ ἕτερον μέρος ἀποστέλλει τῷ βασιλεῖ . Ὅπερ δεξάμενος , καὶ πιστεύσας τελείως σωθήσεσθαι τὴν πόλιν ἔνθα ἂν ἐκεῖνο φυλάττηται , τῷ ἑαυτοῦ ἀνδριάντι κατέκρυψεν , ὃς ἐν τῇ αὐτῇ Κωνσταντίνου πόλει , ἐν τῇ ἐπιλεγομένῃ ἀγορᾷ Κωνσταντίνου , ἐπὶ τοῦ πορφυροῦ καὶ μεγάλου κίονος ἵδρυται . Τοῦτο μὲν ἀκοῇ γράψας ἔχω : πάντες δὲ σχεδὸν οἱ τὴν Κωνσταντίνου πόλιν οἰκοῦντες , ἀληθὲς εἶναι φασί . Καὶ τοὺς ἥλους δὲ , οἳ ταῖς χερσὶ τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὸν σταυρὸν ἐνεπάγησαν , ὁ Κωνσταντῖνος λαβὼν , ʽκαὶ γὰρ καὶ τούτους ἡ μήτηρ ἐν τῷ μνήματι εὑροῦσα ἀπέστειλεν̓ , χαλινούς τε καὶ περικεφαλαίαν ποιήσας , ἐν τοῖς πολέμοις ἐκέχρητο . Ἐχορήγει μὲν οὖν πάσας τὰς ὕλας ὁ βασιλεὺς εἰς τὴν κατασκευὴν τῶν ἐκκλησιῶν : ἔγραφε δὲ καὶ Μακαρίῳ τῷ ἐπισκόπῳ , ἐπισπεύδειν τὰς οἰκοδομάς . Ἡ δὲ τοῦ βασιλέως μήτηρ , ποιήσασα τὴν νέαν Ἱερουσαλὴμ , καὶ ἐν τῷ ἄντρῳ τῆς Βηθλεὲμ , ἔνθα ἡ κατὰ σάρκα γέννησις τοῦ Χριστοῦ , ἑτέραν ἐκκλησίαν οὐχ ἥττω κατεσκεύαζεν : οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ ὄρει τῆς ἀναλήψεως . Οὕτω δὲ εἶχεν εὐλαβῶς περὶ ταῦτα , ὡς καὶ συνεύχεσθαι ἐν τῷ τῶν γυναικῶν τάγματι : καὶ τὰς παρθένους τὰς ἀναγεγραμμένας ἐν τῷ τῶν ἐκκλησιῶν κανόνι ἐπὶ ἑστίασιν προτρεπομένη , δἰ ἑαυτῆς λειτουργοῦσα , τὰ ὄψα ταῖς τραπέζαις προσέφερε . Πολλὰ δὲ καὶ ἐδωρεῖτο ταῖς ἐκκλησίαις καὶ τοῖς πένησιν : εὐσεβῶς τε διανύσασα τὴν ζωὴν , ἐτελεύτησε περὶ ὀγδοηκοστὸν ἔτος : καὶ τὸ σῶμα αὐτῆς εἰς τὴν βασιλεύουσαν νέαν Ῥώμην διακομισθὲν ἐν τοῖς βασιλικοῖς μνήμασιν ἀπετέθη .
Lemmas: ὡς ὁ βασιλεύς μήτηρ Ἑλένη , ἐπί ὁ Ἱερουσαλήμ παραγίγνομαι , ὁ σταυρός ὁ Χριστός ἀναζητέω εὑρίσκω , καί ἐκκλησία ἀνοικοδομέω . ὁ ὁ βασιλεύς μήτηρ Ἑλένη , ὅς ἐπί ὄνομα ὁ ποτέ κώμη Δρεπάνη πόλις ποιέω ὁ βασιλεύς Ἑλενόπολις ἐπονομάζω , διά ὄνειρος χρηματίζω εἰς ὁ Ἱερουσαλήμ παραγίγνομαι : καί ὁ ποτέ Ἱεροσόλυμα ἐρῆμος ὡς ὀπωροφυλάκιον κατά ὁ προφήτης εὑρίσκω , ὁ ὁ Χριστός μνῆμα , ἔνθα θάπτω ἀνίστημι , σπουδαῖος ζητέω : καί δυσχερῶς μέν , σύν Θεός δέ εὑρίσκω . Τῖς δέ ὁ αἰτία ὁ δυσχέρεια , διά βραχύς εἴρω : ὅτι ὁ μέν ὁ ὁ Χριστός φρονέω μετά ὁ καιρός ὁ πάθος τιμάω ὁ μνῆμα : ὁ δέ φεύγω ὁ ὁ Χριστός , χόω ὁ τόπος , Ἀφροδίτη κατά αὐτός ναός κατασκευάζω ἐφίστημι ἄγαλμα , μή ποιέω μνήμη ὁ τόπος . οὗτος μέν οὖν πάλαι προχωρέω . ὁ δέ μήτηρ ὁ βασιλεύς φανερός οὗτος γίγνομαι . καθαιρέω οὖν ὁ ξόανον , καί ὁ τόπος ἐκχώννυμι καί καθαρός ἐργάζομαι , τρεῖς εὑρίσκω σταυρός ἐν ὁ μνῆμα : εἷς μέν ὁ μακαριστός , ἐν ὅς Χριστός ἐκτανύω : ὁ δέ ἕτερος , ἐν ὅς ὁ συσταυρόομαι δύο λῃστής θνῄσκω . σύν αὐτός δέ εὑρίσκω καί ὁ ὁ Πιλᾶτος σανίς , ἐν εἰμί βασιλεύς ὁ Ἰουδαῖος ὁ σταυρωθείς Χριστός προσγράφω , ἐν διάφορος γράμμα κηρύσσω . ἐπεί δέ ἀμφίβολος εἰμί ὁ σταυρός ὁ ζητέω , οὐ ὁ τυγχάνω λύπη κατέχω ὁ ὁ βασιλεύς μήτηρ . οὐ εἰς μακράν δέ παύω ὁ ὁ λύπη ὁ ὁ Ἱερουσαλήμ ἐπίσκοπος , ὅς ὄνομα εἰμί Μακάριος : λύω δέ πίστις ὁ ἀμφίβολος : σημεῖον γάρ αἰτέω παρά ὁ Θεός , καί λαμβάνω . ὁ δέ σημεῖον εἰμί τοιοῦτος : γυνή τις ὁ ἐγχώριος , νόσος χρόνιος λαμβάνω , πρός αὐτός λοιπός ὁ θάνατος γίγνομαι . προσάγω οὖν ὁ ἀποθνῄσκω ὁ σταυρός ἕκαστος ὁ ἐπίσκοπος παρασκευάζω , πιστεύω ἀναρρώννυμι ὁ γυνή ἅπτω ὁ τίμιος σταυρός : καί ὁ ἐλπίς οὐ ἁμαρτάνω : προσφέρω γάρ ὁ μή κύριος δύο σταυρός , μένω οὐδείς ἀίσσω ὁ γυνή ἀποθνῄσκω . ὡς δέ ὁ τρίτος ὁ γνήσιος προσφέρω , ὁ ἀποθνῄσκω εὐθύς ἀναρρώννυμι , καί ἐν ὁ ὑγιαίνω εἰμί . οὗτος μέν οὖν ὁ τρόπος ὁ ὁ σταυρός ξύλον εὑρίσκω . ὁ δέ ὁ βασιλεύς μήτηρ οἶκος μέν εὐκτήριον ἐν ὁ ὁ μνῆμα τόπος πολυτελής κατασκευάζω , Ἱερουσαλήμ τε νέος ἐπονομάζω , ἀντιπρόσωπος ὁ παλαιός ἐκεῖνος καί καταλείπω ποιέω . ὁ δέ σταυρός μέρος μέν τίς θήκη ἀργύρεος περικλείω , μνημόσυνον ὁ ἱστορέω βούλομαι αὐτόθι καταλείπω : ὁ δέ ἕτερος μέρος ἀποστέλλω ὁ βασιλεύς . ὅπερ δέχομαι , καί πιστεύω τέλειος σῴζω ὁ πόλις ἔνθα εἄν ἐκεῖνος φυλάσσω , ὁ ἑαυτοῦ ἀνδριάς κατακρύπτω , ὅς ἐν ὁ αὐτός Κωνσταντῖνος πόλις , ἐν ὁ ἐπιλέγω ἀγορά Κωνσταντῖνος , ἐπί ὁ πορφύρεος καί μέγας κίων ἱδρύω . οὗτος μέν ἀκοή γράφω ἔχω : πᾶς δέ σχεδόν ὁ ὁ Κωνσταντῖνος πόλις οἰκέω , ἀληθής εἰμί φημί . καί ὁ ἧλος δέ , ἕ ὁ χείρ ὁ Χριστός κατά ὁ σταυρός ἐμπήγνυμι , ὁ Κωνσταντῖνος λαμβάνω , ὅς γάρ καί οὗτος ὁ μήτηρ ἐν ὁ μνῆμα εὑρίσκω ἀποστέλλω , χαλινός τε καί περικεφαλαία ποιέω , ἐν ὁ πόλεμος χράομαι . χορηγέω μέν οὖν πᾶς ὁ Ὕλας ὁ βασιλεύς εἰς ὁ κατασκευή ὁ ἐκκλησία : γράφω δέ καί Μακάριος ὁ ἐπίσκοπος , ἐπισπεύδω ὁ οἰκοδομή . ὁ δέ ὁ βασιλεύς μήτηρ , ποιέω ὁ νέος Ἱεροσόλυμα , καί ἐν ὁ ἄντρον ὁ Βηθλεέμ , ἔνθα ὁ κατά σάρξ γέννησις ὁ Χριστός , ἕτερος ἐκκλησία οὐ κακός κατασκευάζω : οὖον μήv ἀλλά καί ἐν ὁ ὄρος ὁ ἀνάληψις . οὕτως δέ ἔχω εὐλαβής περί οὗτος , ὡς καί συνεύχομαι ἐν ὁ ὁ γυνή τάγμα : καί ὁ παρθένος ὁ ἀναγράφω ἐν ὁ ὁ ἐκκλησία κανών ἐπί ἑστίασις προτρέπω , διά ἑαυτοῦ λειτουργέω , ὁ ὄψον ὁ τράπεζα προσφέρω . Πολύς δέ καί δωρέω ὁ ἐκκλησία καί ὁ πένης : εὐσεβής τε διανύω ὁ ζωή , τελευτάω περί ὀγδοηκοστός ἔτος : καί ὁ σῶμα αὐτός εἰς ὁ βασιλεύω νέος Ῥώμη διακομίζω ἐν ὁ βασιλικός μνῆμα ἀποτίθημι .