sallustius.de-deis-et-mundo 9
Τὴν δὲ τῶν θεῶν πρόνοιαν ἔστι μὲν καὶ ἐκ τουτων ἰδεῖν . Πόθεν γὰρ ἡ τάξις τῷ κόσμῳ , εἴπερ μηδὲν ἦν τὸ τάττον ; Πόθεν δὲ τὸ πάντα τινὸς ἕνεκα γίνεσθαι , οἷον ἄλογον μὲν ψυχήν , ἵνα αἴσθησις ᾖ · λογικὴν δὲ ἵνα κοσμῆται ἡ γῆ ; Ἔστι δὲ καὶ ἐκ τῆς περὶ τὴν φύσιν προνοίας ἰδεῖν . Τὰ μὲν γὰρ ὄμματα διαφανῆ πρὸς τὸ βλέπειν κατεσκεύασται · ἡ δὲ ῥὶς ὑπὲρ τὸ στόμα διὰ τὸ κρίνειν τὰ δυσώδη · τῶν δὲ ὀδόντων οἱ μέσοι μὲν ὀξεῖς , διὰ τὸ τέμνειν , οἱ δὲ ἔνδον πλατεῖς , διὰ τὸ τρίβειν τὰ σιτία . Καὶ πάντα δὲ ἐν πᾶσιν οὕτω κατὰ λόγον ὁρῶμεν . Ἀδύνατον δὲ ἐν μὲν τοῖς ἐσχάτοις τοσαύτην εἶναι πρόνοιαν , ἐν δὲ τοῖς πρώτοις μὴ εἶναι . Αἵ τε ἐν τῷ κόσμῳ μαντεῖαι καὶ θεραπεῖαι σωμάτων γινόμεναι τῆς ἀγαθῆς προνοίας εἰσὶ τῶν θεῶν . Τὴν δὲ τοιαύτην περὶ τὸν κόσμον ἐπιμέλειαν οὐδὲν βουλομένους οὐδὲ πονοῦντας τοὺς θεοὺς ἡγητέον ποιεῖσθαι · ἀλλ’ ὥσπερ τῶν σωμάτων τὰ δύναμιν ἔχοντα αὐτῷ τῷ εἶναι ποιεῖ ἃ ποιεῖ · οἷον ἥλιος φωτίζει καὶ θάλπει αὐτῷ μόνῳ τῷ εἶναι · οὕτω πολὺ μᾶλλον ἡ τῶν θεῶν πρόνοια αὐτῇ τε ἀπόνως καὶ τοῖς προνοουμένοις ἐπ’ ἀγαθῷ γίνεται · ὥστε καὶ αἱ τῶν Ἐπικουρείων λέλυνται ζητήσεις · τὸ γὰρ θεῖόν φασιν οὐδὲ αὐτὸ πράγματα ἔχειν , οὐδὲ ἄλλοις παρέχειν . Καὶ ἡ μὲν ἀσώματος περί τε τὰ σώματα καὶ τὰς ψυχὰς πρόνοια τῶν θεῶν ἐστι τοιαύτη · ἡ δὲ ἐκ τῶν σωμάτων καὶ ἐν τοῖς σώμασιν ἑτέρα τε ταύτης ἐστί , καὶ εἱμαρμένη καλεῖται , διὰ τὸ μᾶλλον ἐν τοῖς σώμασι φαίνεσθαι τὸν εἱρμόν , περὶ ἣν καὶ ἡ μαθηματικὴ εὕρηται τέχνη . Τὸ μὲν οὖν μὴ μόνον ἐκ θεῶν , ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν θείων σωμάτων διοικεῖσθαι τὰ ἀνθρώπινα πράγματα , καὶ μάλιστα τήν σωματικὴν φύσιν , εὔλογόν τέ ἐστι καὶ ἀληθές , καὶ διὰ τοῦτο ὑγίειάν τε καὶ νόσον , εὐτυχίας τε καὶ δυστυχίας , κατ’ ἀξίαν ἐκεῖθεν γίνεσθαι ὁ λόγος εὑρίσκει . Τὸ δὲ ἀδικίας τε καὶ ἀσελγείας εἰς τὴν εἱμαρμένην ἀποδιδόναι , ἡμᾶς μὲν ἀγαθούς , τοὺς δὲ θεοὺς ποιεῖν ἐστι κακούς · εἰ μὴ ἄρα ἐκεῖνο λέγειν ἐθέλοι τις , ὡς ὅλως μὲν τῷ κόσμῳ καὶ τοῖς κατὰ φύσιν ἔχουσιν ἐπ’ ἀγαθῷ γίνεται πάντα , τὸ δὲ τραφῆναι κακῶς ἢ τὴν φύσιν σθενεστέρως ἔχειν τὰ παρὰ τῆς εἱμαρμένης ἀγαθὰ εἰς τὸ χεὶρον μεταβάλλει · σπερ τὸν ἤλιον ἀγαθὸν ὄντα πᾶσι , τοῖς ὀφθαλμιῶσιν ἢ πυρέσσουσι βλαδερὸν εἶναι συμδαίνει . Διὰ τί γὰρ Μασσαγέται μὲν τοὺς πατέρας ἐσθίουσιν , Ἐδραῖοι δὲ περιτέμνονται , Πέρσαι δὲ τὴν εὐγένειαν σώζουσι ; πῶς δὲ Κρόνον τε χαὶ Ἂρην κακοποιοὺς λέγοντες πάλιν ποιοῦσιν ἀγαθούς , φιλοσοφίαν τε καὶ βασιλείαν , στρατηγίας τε καὶ θησαυροὺς εἰς ἐκείνους ἀνᾶγοντες ; Εἰ δὲ τρίγωνα καὶ τετράγωνα λέξουσιν , ἄτοπον τὴν μὲν ἀνθρωπίνην ἀρετὴν πανταχοῦ τὴν αὐτὴν μένειν , τοὺς δὲ θεοὺς ἐκ τῶν τόπων μεταζάλλεσθαι . Τὸ δὲ καὶ πατέρων εὐγένειαν ἢ δυσγένειαν τ προλέγειν , ὡς οὐ πάντα ποιούντων , τινὰ δὲ σημαινόντων μόνον τῶν ἀστέρων διδάσκει · πῶς γὰρ ν τὰ πρὸ τῆς γενέσεως ἐκ τῆς γενέσεως γένοιτο ; Ὣσπερ τοίνυν πρόνοια καὶ εἱμαρμένη ἐστὶ καὶ περὶ ἔθνη καὶ πόλεις , ἔστι δὲ καὶ περὶ ἕκαστον ἄνθρωπον · οὕτω καὶ τύχη , περὶ ἦς καὶ λέγειν ἀκόλουθον . Ἡ τοίνυν τὰ διάφορα καὶ τὰ παρ’ ἐλπίδα γινόμενα πρὸς ἀγαθὸν τάττουσα δύναμις τῶν θεῶν τύχη νομίζεται , καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα κοινῇ τὰς πόλεις τὴν θεὸν προσήκει τιμᾶν · πᾶσα γὰρ πόλις ἐκ διαφόρων πραγμάτων συνίσταται . Ἐν τοῖς ὑπὸ σελήνην δὲ τὴν δύναμιν ἔχει , ἐπειδὴ ὑπὲρ σελήνην οὐδὲ ἒν ἐκ τύχης ἃν γένοιτο . Εἰ δὲ κακοὶ μὲν εὐτυχοῦσιν , ἀγαθοὶ δὲ πένονται , θαυμάζειν οὐ δεῖ · οἱ μὲν γὰρ πάντα , οἱ δὲ δι’ οὐδενὸς πλοῦτον ποιοῦσι . Καὶ τῶν μὲν κακῶν ἡ εὐτυχία οὐκ ἃν ἀφέλοι τὴν κακίαν , τοῖς δὲ ἀγαθοῖς ἡ ἀρετὴ μόνον ἀρκέσει .
Lemmas: Τά δέ ὁ θεός πρόνοια εἰμί μέν καί ἐκ οὗτος ὁράω . πόθεν γάρ ὁ τάξις ὁ κόσμος , εἴπερ μηδείς εἰμί ὁ τάσσω ; πόθεν δέ ὁ πᾶς τις ἕνεκα γίγνομαι , οἷος ἄλογος μέν ψυχή , ἵνα αἴσθησις εἰμί · λογικός δέ ἵνα κοσμέω ὁ γῆ ; εἰμί δέ καί ἐκ ὁ περί ὁ φύσις πρόνοια ὁράω . Τά μέν γάρ ὄμμα διαφανής πρός ὁ βλέπω κατασκευάζω · ὁ δέ ῥίς ὑπέρ ὁ στόμα διά ὁ κρίνω ὁ δυσώδης · ὁ δέ ὀδούς ὁ μέσος μέν ὀξύς , διά ὁ τέμνω , ὁ δέ ἔνδον πλατύς , διά ὁ τρίβω ὁ σιτίον . καί πᾶς δέ ἐν πᾶς οὕτως κατά λόγος ὁράω . ἀδύνατος δέ ἐν μέν ὁ ἔσχατος τοσοῦτος ἔρχομαι πρόνοια , ἐν δέ ὁ πρῶτος μή ἔρχομαι . ὁ τε ἐν ὁ κόσμος μαντεία καί θεραπεία σῶμα γίγνομαι ὁ ἀγαθός πρόνοια εἰμί ὁ θεός . ὁ δέ τοιοῦτος περί ὁ κόσμος ἐπιμέλεια οὐδείς βούλομαι οὐδέ πονέω ὁ θεός ἡγέομαι ποιέω · ἀλλά ὥσπερ ὁ σῶμα ὁ δύναμις ἔχω αὐτός ὁ ἔρχομαι ποιέω ὅς ποιέω · οἷος ἥλιος φωτίζω καί θάλπω αὐτός μόνος ὁ ἔρχομαι · οὕτως πολύς μᾶλλον ὁ ὁ θεός πρόνοια αὐτός τε ἄπονος καί ὁ προνοέω ἐπί ἀγαθός γίγνομαι · ὥστε καί ὁ ὁ Ἐπικούρειος λύω ζήτησις · ὁ γάρ θεῖος φημί οὐδέ αὐτός πρᾶγμα ἔχω , οὐδέ ἄλλος παρέχω . καί ὁ μέν ἀσώματος περί τε ὁ σῶμα καί ὁ ψυχή πρόνοια ὁ θεός εἰμί τοιοῦτος · ὁ δέ ἐκ ὁ σῶμα καί ἐν ὁ σῶμα ἕτερος τε οὗτος εἰμί , καί μείρομαι καλέω , διά ὁ μᾶλλον ἐν ὁ σῶμα φαίνω ὁ εἱρμός , περί ὅς καί ὁ μαθηματικός εὑρίσκω τέχνη . Τέ μέν οὖν μή μόνος ἐκ θεός , ἀλλά καί ἐκ ὁ θεῖος σῶμα διοικέω ὁ ἀνθρώπινος πρᾶγμα , καί μάλιστα ὁ σωματικός φύσις , εὔλογος τε εἰμί καί ἀληθής , καί διά οὗτος ὑγίεια τε καί νόσος , εὐτυχία τε καί δυστυχία , κατά ἄξιος ἐκεῖθεν γίγνομαι ὁ λόγος εὑρίσκω . Τέ δέ ἀδικία τε καί ἀσέλγεια εἰς ὁ μείρομαι ἀποδίδωμι , ἐγώ μέν ἀγαθός , ὁ δέ θεός ποιέω εἰμί κακός · εἰμί μή ἄρα ἐκεῖνος λέγω ἐθέλω τις , ὡς ὅλος μέν ὁ κόσμος καί ὁ κατά φύσις ἔχω ἐπί ἀγαθός γίγνομαι πᾶς , ὁ δέ τρέφω κακῶς ἢ ὁ φύσις σθενής ἔχω ὁ παρά ὁ μείρομαι ἀγαθός εἰς ὁ χείρων μεταβάλλω · σπερ ὁ ἥλιος ἀγαθός εἰμί πᾶς , ὁ ὀφθαλμιάω ἢ πυρέσσω βλαδερὸν ἔρχομαι συμμαίνω . Ζεύς τίς γάρ Μασσαγέται μέν ὁ πατέρας ἐσθίω , εδραίος δέ περιτέμνω , Πέρσης δέ ὁ εὐγένεια σῴζω ; πῶς δέ Κρόνος τε ὁ Ἄρης κακοποιός λέγω πάλιν ποιέω ἀγαθός , φιλοσοφία τε καί βασίλειος , στρατηγία τε καί θησαυρός εἰς ἐκεῖνος ἀνάγω ; εἰμί δέ τρίγωνος καί τετράγωνος λέγω , ἄτοπος ὁ μέν ἀνθρώπινος ἀρετή πανταχοῦ ὁ αὐτός μένω , ὁ δέ θεός ἐκ ὁ τόπος μεταζάλλεσθαι . Τέ δέ καί πατήρ εὐγένεια ἢ δυσγένεια τ προλέγω , ὡς οὐ πᾶς ποιέω , τις δέ σημαίνω μόνος ὁ ἀστήρ διδάσκω · πῶς γάρ ν ὁ πρό ὁ γένεσις ἐκ ὁ γένεσις γίγνομαι ; ὥσπερ τοίνυν πρόνοια καί μείρομαι εἰμί καί περί ἔθνος καί πόλις , εἰμί δέ καί περί ἕκαστος ἄνθρωπος · οὕτως καί τύχη , περί ὅς καί λέγω ἀκόλουθος . ὁ τοίνυν ὁ διάφορος καί ὁ παρά ἐλπίς γίγνομαι πρός ἀγαθός τάσσω δύναμις ὁ θεός τύχη νομίζω , καί διά οὗτος μάλιστα κοινός ὁ πόλις ὁ θεός προσήκω τιμάω · πᾶς γάρ πόλις ἐκάς διάφορος πρᾶγμα συνίστημι . ἐν ὁ ὑπό σελήνη δέ ὁ δύναμις ἔχω , ἐπεί ὑπέρ σελήνη οὐδέ εἷς ἐκ τύχη ὅς γίγνομαι . εἰμί δέ κακός μέν εὐτυχέω , ἀγαθός δέ πένομαι , θαυμάζω οὐ δέω · ὁ μέν γάρ πᾶς , ὁ δέ διά οὐδείς πλοῦτος ποιέω . καί ὁ μέν κακός ὁ εὐτυχία οὐ ἄν ἀφαιρέω ὁ κακία , ὁ δέ ἀγαθός ὁ ἀρετή μόνος ἀρκέω .