pseudo-galenus.de-historia-philosophica 24
Κατὰ τοὺς Στωϊκοὺς αἴσθησίς ἐστιν ἀντίληψις αἰσθητοῦ δι’ αἰσθητηρίου ἢ κατάληψις · ἡ δὲ αἴσθησις πολλαχῶς λέγεται · ἥ τε γὰρ ἕξις καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ φαντασία ἡ καταληπτικὴ δι’ αἰσθητηρίου γίνονται καὶ αὐτὸ τὸ ὄγδοον ἡγεμονικὸν , ἀφ’ οὗ ἡ αἰσθητικὴ βία συνίσταται · πάλιν δὲ αἰσθητήρια λέγεται πνεύματα νοερὰ ἀπὸ τοῦ ἡγεμονικοῦ ἐνὶ τὰ ὄργανα τεταμένα . Ἐπίκουρος τὸ μόριόν ἐστιν ἡ αἴσθησις , ἥτις ἐστὶν ἡ δύναμις καὶ τὸ ἐπαίσθημα , ὅθεν ἐστὶ τὸ ἐνέργημα , ὥστε διχῶς παρ’ αὐτοῦ λέγεσθαι αἴσθησιν μὲν τὴν δύναμιν , αἰσθητικὸν δὲ τὸ ἐνέργημα . Πλάτων τὴν αἴσθησιν ἀποφαίνεται ψυχῆς καὶ σώματος κοινωνίαν πρὸς τὰ ἐκτός · ἡ μὲν γὰρ δύναμις ψυχῆς , τὰ δὲ ὄργανα σώματος · ἄμφω δὲ διὰ φαντασίαν ἀντιληπτικὰ τῶν ἔξωθεν γίνεται . Λεύκιππος καὶ Δημόκριτος τὴν αἴσθησιν καὶ τὴν νόησιν γίνεσθαι εἰδώλων ἔξωθεν προσιόντων μηδενὶ γὰρ ἐπιβάλλειν μηδετέραν χωρὶς τοῦ προσπίπτοντος εἰδώλου . Οἱ Στωϊκοὶ τὰς μὲν αἰσθήσεις ἀληθεῖς , τῶν δὲ φαντασιῶν τὰς μὲν ἀληθεῖς , τὰς δὲ ψευδεῖς . Ἐπίκουρος πᾶσαν αἴσθησιν καὶ πᾶσαν φαντασίαν ἀληθῆ · τῶν δὲ δοξῶν τὰς μὲν ἀληθεῖς , τὰς δὲ ψευδεῖς · καὶ ἡ μὲν αἴσθησις μοναχῶς ψευδοποιεῖται τὰ κατὰ τὰ νοήματα , ἡ δὲ φαντασία διχῶς · καὶ γὰρ αἰσθητῶν ἐστι φαντασία καὶ νοητῶν . Ἐμπεδοκλῆς καὶ Ἡρακλείδης παρὰ τὰς συμμετρίας τῶν πόρων τὰς κατὰ μέρος αἰσθήσεις γίνεσθαι τοῦ οἰκείου τῶν αἰσθητῶν ἑκάστῃ ἁρμόζοντος . Οἱ Στωϊκοὶ πέντε τὰς ἰδικὰς αἰσθήσεις , ὅρασιν , ἀκοὴν , ὄσφρησιν , γεῦσιν , ἁφήν . Ἀριστοτέλης ἕκτην μὲν οὐ λέγει , κοινὴν δὲ αἴσθησιν τὴν τῶν συνθετῶν εἰδῶν κριτικὴν , εἰς ἣν πᾶσαι συμβάλλουσιν αἱ ἁπλαῖ τὰς ἰδίας ἑκάστῃ φαντασίας , ἐν ᾗ τῷ μεταβατικὸν ἀφ’ ἑτέρου πρὸς ἕτερον οἱονεὶ σχήματος καὶ κινήσεως δείκνυται . Δημόκριτος πλείους εἶναι αἰσθήσεις περὶ τὰ ἄλογα ζῶα ἢ περὶ τοὺς θεοὺς καὶ σοφούς . Οἱ Στωϊκοί φασιν , ὅταν ἄνθρωπος γένηται , ἔχει τὸ ἡγεμονικὸν μέρος τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ὥσπερ χάρτην ἐναργοῦντα εἰς ἀπογραφὴν , εἰς τοῦτο γὰρ μία ἑκάστη τῶν ἐννοιῶν ἐναπογράφεται · πρῶτος δὲ ὁ τῆς ἀναγραφῆς τρόπος ὁ διὰ τῶν αἰσθήσεων · αἰσθανόμενοι γάρ τινος οἷον λευκοῦ χιτωνίου , ἀπέλθοντος αὐτοῦ μνήμην ἔχομεν , ὅταν δ’ ὁμοειδεῖς πολλαὶ μνῆμαι γένωνται , τότε φαμὲν ἔχειν ἐμπειρίαν · ἐμπειρία γάρ ἐστιν ὁμοειδῶν φαντασιῶν πλῆθος . τῶν δ’ ἐννοιῶν αἱ μὲν φυσικῶς γίγνονται κατὰ τοὺς εἰρημένους τρόπους καὶ οὐ τεχνικῶς , αἱ δὲ ἤδη δι’ ἡμετέρας ἐπιμελείας καὶ διδασκαλίας . αὗται δὲ καὶ ἔννοιαι καλοῦνται μόναι , ἐκεῖναι δὲ καὶ προλήψεις · ὁ δὲ λόγος καθ’ ὃν προσαγορευόμεθα λογικοὶ , ἐκ τῶν προλήψεων συμπληροῦσθαι λέγεται κατὰ τὴν πρώτην ἑβδομάδα · τοῦτο γάρ ἐστι νόημα φάντασμα διανοίας λογικοῦ ζώου · τὸ γὰρ φάντασμα ἐπειδὰν λογικῇ προσπίπτῃ ψυχῇ , ἐννοήματος δεῖται εἰληφότος τοὔνομα παρὰ τὸν νοῦν · διόπερ τοῖς ἄλλοις ἀλόγοις ζώοις οὐ προσπίπτει φαντάσματα · ὅσα δὲ καὶ τοῖς θεοῖς καὶ ἡμῖν γε , ταῦτα φαντάσματα μόνον ἐστίν · ὅσα δὲ ἡμῖν , ταῦτα καὶ φαντάσματα κατὰ γένος καὶ ἐννοήματα κατ’ εἶδος · ὥσπερ τὰ δηνάρια καὶ οἱ στατῆρες , αὐτὰ μὲν καθ’ αὐτὰ ὑπάρχει δηνάρια καὶ στατῆρες , ἐὰν δὲ εἰς πλοίου δοθῇ μίσθωσιν , τηνικαῦτα πρὸς τῷ δηνάρια εἶναι καὶ ναῦλα λέγεται . Χρύσιππός φησι διαφέρειν ἀλλήλων τέτταρα ταῦτα , φαντασίαν , φανταστὸν , φανταστικὸν , φάντασμα · φαντασία γὰρ οὖν ἐστι πάθος ἐν τῇ ψυχῇ γινόμενον καὶ ἐνδεικνύμενον αὐτό τε καὶ τὸ πεποιηκός · οἷον ἐπειδὰν ἴδωμεν τὸ λευκὸν ὅ ἐστι πάθος ἐγγεγενημένον διὰ τῆς ὄψεως ἐν τῇ ψυχῇ ἐναλλακτικὸν τοῦ πεπονθότος · εἴρηται δὲ φαντασία ἐκ τοῦ φαίνεσθαι αὐτήν τε καὶ τὸ πεποιηκὸς ἢ ἀπὸ τοῦ φωτός · καθάπερ γὰρ τὰ φῶς αὐτὸ δείκνυσι καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἐν αὐτῷ περιεχόμενα , καὶ ἡ φαντασία δείκνυσιν ἑαυτὴν καὶ τὸ πεποιηκὸς αὐτήν · φανταστὸν δὲ τὸ ποιοῦν τὴν φαντασίαν , οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ εἴ τι ἄλλο διὰ τῶν αἰσθήσεων δύναται κινεῖν τὴν ψυχὴν , φάνταστόν ἐστι · φανταστικὸν δέ ἐστι διάκενος ἑλκυσμὸς , πάθος ἐν τῇ ψυχῇ ἀπ’ οὐδενὸς φανταστοῦ γινόμενον καθάπερ ἐπὶ τοῦ σκιαμαχοῦντος . τῇ γὰρ φαντασίᾳ ὑπόκειταί τι φανταστὸν , τῷ δὲ φανταστικῷ οὐδέν · φάντασμα δ’ ἐστὶν ἐφ’ ὃ ἑλκόμεθα κατὰ τὸν φανταστικὸν διάκενον ἑλκυσμόν · ταῦτα δὲ γίνεται ἐπὶ τῶν μελαγχολικῶν καὶ μεμηνότων ὥσπερ ἐπὶ Ὀρέστου καὶ τοῦ παρ’ Ὁμήρῳ Θεοκλυμένου .
Lemmas: κατά ὁ στωϊκός αἴσθησις εἰμί ἀντίληψις αἰσθητής διά αἰσθητήριον ἢ κατάληψις · ὁ δέ αἴσθησις πολλαχῶς λέγω · ὅς τε γάρ ἕξις καί ὁ δύναμις καί ὁ ἐνέργεια καί ὁ φαντασία ὁ καταληπτικός διά αἰσθητήριον γίγνομαι καί αὐτός ὁ ὄγδοος ἡγεμονικός , ἀπό ὅς ὁ αἰσθητικός βία συνίστημι · πάλιν δέ αἰσθητήριον λέγω πνεῦμα νοερός ἀπό ὁ ἡγεμονικός ἐν ὁ ὄργανον τείνω . Ἐπίκουρος ὁ μόριον εἰμί ὁ αἴσθησις , ὅστις εἰμί ὁ δύναμις καί ὁ ἐπαίσθημα , ὅθεν εἰμί ὁ ἐνέργημα , ὥστε διχῶς παρά αὐτός λέγω αἴσθησις μέν ὁ δύναμις , αἰσθητικός δέ ὁ ἐνέργημα . Πλάτων ὁ αἴσθησις ἀποφαίνω Ψυχή καί σῶμα κοινωνία πρός ὁ ἐκτός · ὁ μέν γάρ δύναμις Ψυχή , ὁ δέ ὄργανον σῶμα · ἄμφω δέ διά φαντασία ἀντιληπτικός ὁ ἔξωθεν γίγνομαι . Λεύκιππος καί Δημόκριτος ὁ αἴσθησις καί ὁ νόησις γίγνομαι εἴδωλον ἔξωθεν πρόσειμι μηδείς γάρ ἐπιβάλλω μηδέτερος Χωρὶς ὁ προσπίπτω εἴδωλον . ὁ στωϊκός ὁ μέν αἴσθησις ἀληθής , ὁ δέ φαντασία ὁ μέν ἀληθής , ὁ δέ ψευδής . Ἐπίκουρος πᾶς αἴσθησις καί πᾶς φαντασία ἀληθής · ὁ δέ δόξα ὁ μέν ἀληθής , ὁ δέ ψευδής · καί ὁ μέν αἴσθησις μοναχός ψευδοποιέω ὁ κατά ὁ νόημα , ὁ δέ φαντασία διχῶς · καί γάρ αἰσθητής εἰμί φαντασία καί νοητός . Ἐμπεδοκλῆς καί Ἡρακλείδης παρά ὁ συμμετρία ὁ πόρος ὁ κατά μέρος αἴσθησις γίγνομαι ὁ οἰκεῖος ὁ αἰσθητής ἕκαστος ἁρμόζω . ὁ στωϊκός πέντε ὁ ἰδικός αἴσθησις , ὅρασις , ἀκοή , ὄσφρησις , γεῦσις , ἁφή . Ἀριστοτέλης ἕκτος μέν οὖον λέγω , κοινός δέ αἴσθησις ὁ ὁ συνθέτης εἶδος κριτικός , εἰς ὅς πᾶς συμβάλλω ὁ ἁπλόος ὁ ἴδιος ἕκαστος φαντασία , ἐν ὅς ὁ μεταβατικός ἀπό ἕτερος πρός ἕτερος οἱονεί σχῆμα καί κίνησις δείκνυμι . Δημόκριτος πλείων εἰμί αἴσθησις περί ὁ ἄλογος ζῷον ἢ περί ὁ θεός καί σοφός . ὁ Στωϊκός φημί , ὅταν ἄνθρωπος γίγνομαι , ἔχω ὁ ἡγεμονικός μέρος ὁ Ψυχή αὐτός ὥσπερ χάρτης εναργουειντα εἰς ἀπογραφή , εἰς οὗτος γάρ εἷς ἕκαστος ὁ ἔννοια ἐναπογράφω · πρῶτος δέ ὁ ὁ ἀναγραφή τρόπος ὁ διά ὁ αἴσθησις · αἰσθάνομαι γάρ τις οἷος λευκός χιτώνιον , ἀπέρχομαι αὐτός μνήμη ἔχω , ὅταν δέ ὁμοειδής πολύς μνήμη γίγνομαι , τότε φημί ἔχω ἐμπειρία · ἐμπειρία γάρ εἰμί ὁμοειδής φαντασία πλῆθος . ὁ δέ ἔννοια ὁ μέν φυσικός γίγνομαι κατά ὁ εἴρω τρόπος καί οὖον τεχνικός , ὁ δέ ἤδη διά ἡμέτερος ἐπιμέλεια καί διδασκαλία . οὗτος δέ καί ἔννοια καλέω μόνος , ἐκεῖνος δέ καί πρόληψις · ὁ δέ λόγος κατά ὅς προσαγορεύω λογικός , ἐκ ὁ πρόληψις συμπληρόω λέγω κατά ὁ πρῶτος ἑβδομάς · οὗτος γάρ εἰμί νόημα φάντασμα διάνοια λογικός ζῷον · ὁ γάρ φάντασμα ἐπειδάν λογικός προσπίπτω Ψυχή , ἐννόημα δήω λαμβάνω ὄνομα παρά ὁ νόος · διόπερ ὁ ἄλλος ἄλογος ζῷον οὖον προσπίπτω φάντασμα · ὅσος δέ καί ὁ θεός καί ἐγώ γε , οὗτος φάντασμα μόνος εἰμί · ὅσος δέ ἐγώ , οὗτος καί φάντασμα κατά γένος καί ἐννόημα κατά εἶδος · ὥσπερ ὁ δηνάριον καί ὁ στατήρ , αὐτός μέν κατά αὐτός ὑπάρχω δηνάριον καί στατήρ , ἐάν δέ εἰς πλοῖον δίδωμι μίσθωσις , τηνικαῦτα πρός ὁ δηνάριον εἰμί καί ναῦλα λέγω . Χρύσιππος φημί διαφέρω ἀλλήλων τέσσαρες οὗτος , φαντασία , φανταστός , φανταστικός , φάντασμα · φαντασία γάρ οὖν εἰμί πάθος ἐν ὁ Ψυχή γίγνομαι καί ἐνδείκνυμι αὐτός τε καί ὁ ποιέω · οἷος ἐπειδάν ὁράω ὁ λευκός ὅς εἰμί πάθος ἐγγίγνομαι διά ὁ ὄψις ἐν ὁ Ψυχή ἐναλλακτικός ὁ πάσχω · εἴρω δέ φαντασία ἐκ ὁ φαίνω αὐτός τε καί ὁ ποιέω ἢ ἀπό ὁ φάος · καθάπερ γάρ ὁ φάος αὐτός δείκνυμι καί ὁ ἄλλος ὁ ἐν αὐτός περιέχω , καί ὁ φαντασία δείκνυμι ἑαυτοῦ καί ὁ ποιέω αὐτός · φανταστός δέ ὁ ποιέω ὁ φαντασία , οἷος ὁ λευκός καί ὁ ψυχρός καί εἰμί τίς ἄλλος διά ὁ αἴσθησις δύναμαι κινέω ὁ ψυχή , φαντάζω εἰμί · φανταστικός δέ εἰμί διάκενος ἑλκυσμός , πάθος ἐν ὁ Ψυχή ἀπό οὐδείς φανταστής γίγνομαι καθάπερ ἐπί ὁ σκιαμαχέω . ὁ γάρ φαντασία ὑπόκειμαι τίς φανταστός , ὁ δέ φανταστικός οὐδείς · φάντασμα δέ εἰμί ἐπί ὅς ἕλκω κατά ὁ φανταστικός διάκενος ἑλκυσμός · οὗτος δέ γίγνομαι ἐπί ὁ μελαγχολικός καί μαίνομαι ὥσπερ ἐπί Ὀρέστης καί ὁ παρά Ὅμηρος Θεοκλύμενος .