plutarchus.praecepta-gerendae-reipublicae-798a-825f 5
οὐ μὴν ἀμελητέον γε διὰ τοῦτο τῆς περὶ τὸν λόγον χάριτος καὶ δυνάμεως ἐν ἀρετῇ θεμένους τὸ σύμπαν , ἀλλὰ τὴν ῥητορικὴν νομίσαντας μὴ δημιουργὸν ἀλλά τοι συνεργὸν εἶναι πειθοῦς , ἐπανορθωτέον τὸ τοῦ Μενάνδρου τρόπος ἔσθʼ ὁ πείθων τοῦ λέγοντος , οὐ λόγος · καὶ γὰρ ὁ τρόπος καὶ ὁ λόγος εἰ μὴ νὴ Δία φήσει τις , ὡς τὸν κυβερνήτην ἄγειν τὸ πλοῖον οὐ τὸ πηδάλιον , καὶ τὸν ἱππέα στρέφειν τὸν ἵππον οὐ τὸν χαλινόν , οὕτω πόλιν πείθειν οὐ λόγῳ , ἀλλὰ τρόπῳ χρωμένην ὥσπερ οἴακι καὶ χαλινῷ τὴν πολιτικὴν ἀρετήν , ὅπερ εὐστροφώτατον ζῷον , ὥς φησι Πλάτων , οἷον ἐκ πρύμνης ἁπτομένην καὶ κατευθύνουσαν . ὅπου γὰρ οἱ μεγάλοι βασιλεῖς ἐκεῖνοι καὶ διογενεῖς , ὡς Ὅμηρός φησιν , ἁλουργίσι καὶ σκήπτροις καὶ δορυφόροις καὶ θεῶν χρησμοῖς ἐξογκοῦσιν ἑαυτούς , καὶ δουλούμενοι τῇ σεμνότητι τοὺς πολλοὺς ὡς κρείττονες , ὅμως ἐβούλοντο μύθων ῥητῆρες εἶναι καὶ οὐκ ἠμέλουν τῆς τοῦ λέγειν χάριτος οὐδʼ ἀγορέων , ἵνα τʼ ἄνδρες ἀριπρεπέες τελέθουσιν οὐδὲ Διὸς Βουλαίου μόνον ἔχρῃζον οὐδʼ Ἄρεος Ἐνυαλίου καὶ Στρατίας Ἀθηνᾶς , ἀλλὰ καὶ τὴν Καλλιόπην παρεκάλουν ἣ δὴ βασιλεῦσιν ἅμʼ αἰδοίοισιν ὀπηδεῖ πραΰνουσα πειθοῖ καὶ κατᾴδουσα τῶν δήμων τὸ αὔθαδες καὶ βίαιον · ἦ που δυνατὸν ἄνθρωπον ἰδιώτην ἐξ ἱματίου καὶ σχήματος δημοτικοῦ πόλιν ἄγειν βουλόμενον ἐξισχῦσαι καὶ κρατῆσαι τῶν πολλῶν , εἰ μὴ λόγον ἔχοι συμπείθοντα καὶ προσαγόμενον ; οἱ μὲν οὖν τὰ πλοῖα κυβερνῶντες ἑτέροις χρῶνται κελευσταῖς , ὁ δὲ πολιτικὸς ἐν ἑαυτῷ μὲν ὀφείλει τὸν κυβερνῶντα νοῦν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ δὲ τὸν ἐγκελευόμενον λόγον , ὅπως μὴ δέηται φωνῆς ἀλλοτρίας μηδʼ ὥσπερ Ἰφικράτης ὑπὸ τῶν περὶ Ἀριστοφῶντα καταρρητορευόμενος λέγῃ βελτίων μὲν ὁ τῶν ἀντιδίκων ὑποκριτὴς δρᾶμα δὲ τοὐμὸν ἄμεινον μηδὲ πολλάκις δέηται τῶν Εὐριπιδείων ἐκείνων εἴθʼ ἦν ἄφωνον σπέρμα δυστήνων βροτῶν · καὶ φεῦ φεῦ , τὸ μὴ τὰ πράγματʼ ἀνθρώποις ἔχειν φωνήν , ἵνʼ ἦσαν μηδὲν οἱ δεινοὶ λέγειν . ταῦτα μὲν γὰρ ἴσως Ἀλκαμένει καὶ Νησιώτῃ καὶ Ἰκτίνῳ καὶ πᾶσι τοῖς βαναύσοις καὶ χειρώναξι τὸ δύνασθαι λέγειν ἀπομνυμένοις δοτέον ἀποδιδράσκειν · ὥσπερ Ἀθήνησιν ἀρχιτεκτόνων ποτὲ δυεῖν ἐξεταζομένων πρὸς δημόσιον ἔργον ὁ μὲν αἱμύλος καὶ κομψὸς εἰπεῖν λόγον τινὰ διελθὼν περὶ · τῆς κατασκευῆς μεμελετημένον ἐκίνησε τὸν δῆμον , ὁ δὲ βελτίων τῇ τέχνῃ λέγειν δʼ ἀδύνατος , παρελθὼν εἰς μέσον εἶπεν ἄνδρες Ἀθηναῖοι , ὡς οὗτος εἴρηκεν , ἐγὼ ποιήσω τὴν γὰρ Ἐργάνην οὗτοι μόνον θεραπεύουσιν , ὥς φησι Σοφοκλῆς , οἱ παρʼ ἄκμονι τυπάδι βαρείᾳ καὶ πληγαῖς ὑπακούουσαν ὕλην ἄψυχον δημιουργοῦντες · ὁ δὲ τῆς Πολιάδος Ἀθηνᾶς καὶ τῆς Βουλαίας Θέμιδος ἣ τʼ ἀνδρῶν ἀγορὰς ἠμὲν λύει ἠδὲ καθίζει προφήτης , ἑνὶ χρώμενος ὀργάνῳ τῷ λόγῳ τὰ μὲν πλάττων καὶ συναρμόττων , τὰ δʼ ἀντιστατοῦντα πρὸς τὸ ἔργον ὥσπερ ὄζους τινὰς ἐν ξύλῳ καὶ διπλόας ἐν σιδήρῳ μαλάσσων καὶ καταλεαίνων , κοσμεῖ τὴν πόλιν . διὰ τοῦτʼ ἦν ἡ κατὰ Περικλέα πολιτεία , λόγῳ μέν ὥς φησι Θουκυδίδης δημοκρατία , ἔργῳ δʼ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχὴ διὰ τὴν τοῦ λόγου δύναμιν . ἐπεὶ καὶ Κίμων ἀγαθὸς ἦν καὶ Ἐφιάλτης καὶ Θουκυδίδης , ἀλλʼ ἐρωτηθεὶς οὗτος ὑπʼ Ἀρχιδάμου τοῦ βασιλέως τῶν Σπαρτιατῶν πότερον αὐτὸς ἢ Περικλῆς παλαίει βέλτιον οὐκ ἂν εἰδείη τις εἶπεν · ὅταν γὰρ ἐγὼ καταβάλω παλαίων , ἐκεῖνος λέγων μὴ πεπτωκέναι , νικᾷ καὶ πείθει τοὺς θεωμένους . τοῦτο δʼ οὐκ αὐτῷ μόνον ἐκείνῳ δόξαν ἀλλὰ καὶ τῇ πόλει σωτηρίαν ἔφερε · πειθομένη γὰρ αὐτῷ τὴν ὑπάρχουσαν εὐδαιμονίαν ἔσῳζε , τῶν δʼ ἐκτὸς ἀπείχετο . Νικίας δὲ τὴν αὐτὴν προαίρεσιν ἔχων , πειθοῦς δὲ τοιαύτης ἐνδεὴς ὢν καὶ καθάπερ ἀμβλεῖ χαλινῷ τῷ λόγῳ πειρώμενος ἀποστρέφειν τὸν δῆμον , οὐ κατέσχεν οὐδʼ ἐκράτησεν , ἀλλʼ ᾤχετο βίᾳ φερόμενος εἰς Σικελίαν καὶ συνεκτραχηλιζόμενος . τὸν μὲν οὖν λύκον οὔ φασι τῶν ὤτων κρατεῖν , δῆμον δὲ καὶ πόλιν ἐκ τῶν ὤτων ἄγειν δεῖ μά λιστα , μή , καθάπερ ἔνιοι τῶν ἀγυμνάστων περὶ λόγον λαβὰς ἀμούσους καὶ ἀτέχνους ζητοῦντες ἐν τοῖς πολλοῖς τῆς γαστρὸς ἕλκουσιν εὐωχοῦντες ἢ τοῦ βαλλαντίου διδόντες , ἢ πυρρίχας τινὰς ἢ μονομάχων θεάματα παρασκευάζοντες ἀεὶ δημαγωγοῦσι , μᾶλλον δὲ δημοκοποῦσι . δημαγωγία γὰρ ἡ διὰ λόγου πειθομένων ἐστίν , αἱ δὲ τοιαῦται τιθασεύσεις τῶν ὄχλων οὐδὲν ἀλόγων ζῴων ἄγρας καὶ βουκολήσεως διαφέρουσιν .
Lemmas: οὐ μήν ἀμελητέος γε διά οὗτος ὁ περί ὁ λόγος χάρις καί δύναμις ἐν ἀρετή τίθημι ὁ σύμπας , ἀλλά ὁ ῥητορική νομίζω μή δημιουργός ἀλλά τοι συνεργός εἰμί πειθώ , ἐπανορθωτέος ὁ ὁ Μένανδρος τρόπος εἰμί ὁ πείθω ὁ λέγω , οὐ λόγος · καί γάρ ὁ τρόπος καί ὁ λόγος εἰ μή νή Ζεύς φημί τις , ὡς ὁ κυβερνήτης ἄγω ὁ πλοῖον οὐ ὁ πηδάλιον , καί ὁ ἱππεύς στρέφω ὁ ἵππος οὐ ὁ χαλινός , οὕτως πόλις πείθω οὐ λόγος , ἀλλά τρόπος χράω ὥσπερ οἴαξ καί χαλινός ὁ πολιτικός ἀρετή , ὅς εὔστροφος ζῷον , ὡς φημί Πλάτων , οἷος ἐκ πρύμνα ἅπτω καί κατευθύνω . ὅπου γάρ ὁ μέγας βασιλεύς ἐκεῖνος καί διογενής , ὡς Ὅμηρος φημί , ἁλουργίς καί σκῆπτρον καί δορυφόρος καί θεός χρησμός ἐξογκέω ἑαυτοῦ , καί δουλόω ὁ σεμνότης ὁ πολύς ὡς κρατύς , ὅμως βούλομαι μῦθος ῥητήρ εἰμί καί οὐ ἀμελέω ὁ ὁ λέγω χάρις οὐδέ ἀγορά , ἵνα τε ἀνήρ ἀριπρεπής τελέθω οὐδέ Ζεύς Βουλαῖος μόνος χρῄζω οὐδέ Ἄρης Ἐνυάλιος καί Στρατίη Ἀθήνη , ἀλλά καί ὁ Καλλιόπη παρακαλέω ἤ δή βασιλεύς ἅμα αἰδοῖος ὀπαδέω πραύνω πειθώ καί κατᾴδω ὁ δῆμος ὁ αὔθαδες καί βίαιος · ἦ που δυνατός ἄνθρωπος ἰδιώτης ἐκ ἱμάτιον καί σχῆμα δημοτικός πόλις ἄγω βούλομαι ἐξισχύω καί κρατέω ὁ πολύς , εἰ μή λόγος ἔχω συμπείθω καί προσάγω ; ὁ μέν οὖν ὁ πλοῖον κυβερνάω ἕτερος χράω κελευστής , ὁ δέ πολιτικός ἐν ἑαυτοῦ μέν ὀφείλω ὁ κυβερνάω νόος ἔχω ἐν ἑαυτοῦ δέ ὁ ἐγκελεύω λόγος , ὅπως μή δέω φωνή ἀλλότριος μηδέ ὥσπερ Ἰφικράτης ὑπό ὁ περί Ἀριστοφῶν καταρρητορεύω λέγω ἀγαθός μέν ὁ ὁ ἀντίδικος ὑποκριτής δρᾶμα δέ ἐμός ἀγαθός μηδέ πολλάκις δέω ὁ Εὐριπίδειος ἐκεῖνος εἴτε εἰμί ἄφωνος σπέρμα δύστηνος βροτός · καί φεῦ φεῦ , ὁ μή ὁ πρᾶγμα ἄνθρωπος ἔχω φωνή , ἵνα εἰμί μηδείς ὁ δεινός λέγω . οὗτος μέν γάρ ἴσως Ἀλκαμένης καί Νησιώτης καί Ἴκτινος καί πᾶς ὁ βάναυσος καί χειρῶναξ ὁ δύναμαι λέγω ἀπόμνυμι δίδωμι ἀποδιδράσκω · ὥσπερ Ἀθήνησι ἀρχιτέκτων ποτέ δύο ἐξετάζω πρός δημόσιος ἔργον ὁ μέν αἱμύλος καί κομψός λέγω λόγος τις διέρχομαι περί · ὁ κατασκευή μελετάω κινέω ὁ δῆμος , ὁ δέ ἀγαθός ὁ τέχνη λέγω δέ ἀδύνατος , παρέρχομαι εἰς μέσος λέγω ἀνήρ Ἀθηναῖος , ὡς οὗτος λέγω , ἐγώ ποιέω ὁ γάρ Ἐργάνη οὗτος μόνος θεραπεύω , ὡς φημί Σοφοκλῆς , ὁ παρά ἄκμων τυπάς βαρύς καί πληγή ὑπακούω ὕλη ἄψυχος δημιουργέω · ὁ δέ ὁ Πολιάς Ἀθήνη καί ὁ Βουλαία Θέμις ὅς τε ἀνήρ ἀγορά ἠμέν λύω ἠδέ καθίζω προφήτης , εἷς χράω ὄργανον ὁ λόγος ὁ μέν πλήσσω καί συναρμόζω , ὁ δέ ἀντιστατέω πρός ὁ ἔργον ὥσπερ ὄζος τις ἐν ξύλον καί διπλόη ἐν σίδηρος μαλάσσω καί καταλεαίνω , κοσμέω ὁ πόλις . διά οὗτος εἰμί ὁ κατά Περικλῆς πολιτεία , λόγος μέν ὡς φημί Θουκυδίδης δημοκρατία , ἔργον δέ ὑπό ὁ πρῶτος ἀνήρ ἀρχή διά ὁ ὁ λόγος δύναμις . ἐπεί καί Κίμων ἀγαθός εἰμί καί Ἐφιάλτης καί Θουκυδίδης , ἀλλά ἐρωτάω οὗτος ὑπό Ἀρχίδαμος ὁ βασιλεύς ὁ Σπαρτιάτης πότερος αὐτός ἤ Περικλῆς παλαίω ἀγαθός οὐ ἄν οἶδα τις λέγω · ὅταν γάρ ἐγώ καταβάλλω παλαίω , ἐκεῖνος λέγω μή πίπτω , νικάω καί πείθω ὁ θεάομαι . οὗτος δέ οὐ αὐτός μόνος ἐκεῖνος δόξα ἀλλά καί ὁ πόλις σωτηρία φέρω · πείθω γάρ αὐτός ὁ ὑπάρχω εὐδαιμονία σῴζω , ὁ δέ ἐκτός ἀπέχω . Νικίας δέ ὁ αὐτός προαίρεσις ἔχω , πειθώ δέ τοιοῦτος ἐνδεής εἰμί καί καθά ἀμβλύς χαλινός ὁ λόγος πειράω ἀποστρέφω ὁ δῆμος , οὐ κατέχω οὐδέ κρατέω , ἀλλά οἴχομαι βία φέρω εἰς Σικελία καί συνεκτραχηλίζομαι . ὁ μέν οὖν λύκος οὐ φημί ὁ οὖς κρατέω , δῆμος δέ καί πόλις ἐκ ὁ οὖς ἄγω δέω μά λίστα , μή , καθά ἔνιοι ὁ ἀγύμναστος περί λόγος λαβή ἄμουσος καί ἄτεχνος ζητέω ἐν ὁ πολύς ὁ γαστήρ ἕλκω εὐωχέω ἤ ὁ βαλλάντιον δίδωμι , ἤ πυρρίχη τις ἤ μονόμαχος θέαμα παρασκευάζω ἀεί δημαγωγέω , μάλα δέ δημοκοπέω . δημαγωγία γάρ ὁ διά λόγος πείθω εἰμί , ὁ δέ τοιοῦτος τιθάσευσις ὁ ὄχλος οὐδείς ἄλογος ζῷον ἄγρα καί βουκόλησις διαφέρω .