plutarchus.platonicae-quaestiones-999c-1011e 8.4
ἐκεῖνο δὲ μᾶλλον ἄν τις ὑπίδοιτο , μὴ παρὰ τὸ εἰκὸς ὁ ἥλιος καὶ ἀτόπως λέγηται μετὰ τῆς σελήνης καὶ τῶν πλανήτων εἰς διορισμὸν χρόνου γεγονέναι . καὶ γὰρ ἄλλως μέγα τοῦ ἡλίου τὸ ἀξίωμα καὶ ὑπʼ αὐτοῦ Πλάτωνος ἐν Πολιτείᾳ βασιλεὺς ἀνηγόρευται παντὸς τοῦ αἰσθητοῦ καὶ κύριος , ὥσπερ τοῦ νοητοῦ τἀγαθόν · ἐκείνου γὰρ ἔκγονος λέγεται , παρέχων τοῖς ὁρατοῖς μετὰ τοῦ φαίνεσθαι τὸ γίγνεσθαι , καθάπερ ἀπʼ ἐκείνου τὸ εἶναι καὶ τὸ γιγνώσκεσθαι τοῖς νοητοῖς ὑπάρχει . τὸν δὴ τοιαύτην φύσιν ἔχοντα καὶ δύναμιν τηλικαύτην θεὸν ὄργανον χρόνου γεγονέναι καὶ μέτρον ἐναργὲς τῆς πρὸς ἀλλήλας βραδυτῆτι καὶ τάχει τῶν ὀκτὼ σφαιρῶν διαφορᾶς οὐ πάνυ δοκεῖ πρεπῶδες οὐδʼ ἄλλως εὔλογον εἶναι . ῥητέον οὖν τοὺς ὑπὸ τούτων ταραττομένους δἰ ἄγνοιαν οἴεσθαι τὸν χρόνον μέτρον εἶναι κινήσεως καὶ ἀριθμὸν κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ὡς Ἀριστοτέλης εἶπεν , ἤ τὸ ἐν κινήσει ποσόν ὡς Σπεύσιππος , ἢ διάστημα κινήσεως ἄλλο δʼ οὐδὲν ὡς ἔνιοι τῶν Στωικῶν ἀπὸ συμβεβηκότος ὁριζόμενοι τὴν δʼ οὐσίαν αὐτοῦ καὶ τὴν δύναμιν οὐ συνορῶντες , ἣν ὅ τε Πίνδαρος ἔοικεν οὐ φαύλως ὑπονοῶν εἰπεῖν ἄνακτα τὸν πάντων ὑπερβάλλοντα χρόνον μακάρων ὅ τε Πυθαγόρας , ἐρωτηθεὶς τί χρόνος ἐστί , τὴν τούτου ψυχὴν εἰπεῖν . οὐ γὰρ πάθος οὐδὲ συμβεβηκὸς ἧς ἔτυχε κινήσεως ὁ χρόνος ἐστίν , αἰτία δὲ καὶ δύναμις καὶ ἀρχὴ τῆς πάντα συνεχούσης τὰ γιγνόμενα συμμετρίας καὶ τάξεως , ἣν ἡ τοῦ ὅλου φύσις ἔμψυχος οὖσα κινεῖται · μᾶλλον δὲ κίνησις οὖσα καὶ τάξις αὐτὴ καὶ συμμετρία χρόνος καλεῖται · πάντα γὰρ διʼ ἀψόφου βαίνων κελεύθου κατὰ δίκην τὰ θνήτʼ ἄγει καὶ γὰρ ἡ ψυχῆς οὐσία κατὰ τοὺς παλαιοὺς ἀριθμὸς ἦν αὐτὸς ἑαυτόν κινῶν διὸ δὴ καὶ Πλάτων ἔφη χρόνον ἅμα μετʼ οὐρανοῦ γεγονέναι κίνησιν δὲ καὶ πρὸ τῆς τοῦ οὐρανοῦ γενέσεως . χρόνος δʼ οὐκ ἦν · οὐδὲ γὰρ τάξις οὐδὲ μέτρον οὐδὲν οὐδὲ διορισμός , ἀλλὰ κίνησις ἀόριστος ὥσπερ ἄμορφος ὕλη χρόνου καὶ ἀσχημάτιστος · ἐπικλύσασα δʼ ἐν χρόᾳ καὶ καταβαλοῦσα τὴν μὲν ὕλην σχήμασι τὴν δὲ κίνησιν περιόδοις , τὴν μὲν κόσμον ἅμα τὴν δὲ χρόνον ἐποίησεν . εἰκόνες δʼ εἰσὶν ἄμφω τοῦ θεοῦ , τῆς μὲν οὐσίας ὁ κόσμος τῆς δʼ ἀιδιότητος ὁ χρόνος ἐν κινήσει , καθάπερ ἐν γενέσει θεὸς ὁ κόσμος . ὅθεν ὁμοῦ γεγονότας φησὶν ὁμοῦ καὶ λυθήσεσθαι πάλιν , ἄν τις αὐτοὺς καταλαμβάνῃ λύσις · οὐ γὰρ οἷὸν τʼ εἶναι χωρὶς χρόνου τὸ γενητὸν ὥσπερ οὐδὲ τὸ νοητὸν αἰῶνος , εἰ μέλλει τὸ μὲν ἀεὶ μένειν τὸ δὲ μηδέποτε διαλύεσθαι γιγνόμενον . οὕτως οὖν ἀναγκαίαν πρὸς τὸν οὐρανὸν ἔχων συμπλοκὴν καὶ συναρμογὴν ὁ χρόνος οὐχ ἁπλῶς ἐστι κίνησις , ἀλλʼ ὥσπερ εἴρηται κίνησις ἐν τάξει μέτρον ἐχούσῃ καὶ πέρατα καὶ περιόδους · ὧν ὁ ἥλιος ἐπιστάτης ὢν καὶ σκοπὸς ὁρίζειν καὶ βραβεύειν καὶ ἀναδεικνύναι καὶ ἀναφαίνειν μεταβολὰς καὶ ὥρας , αἳ πάντα φέρουσι καθʼ Ἡράκλειτον , οὐδὲ φαύλων οὐδὲ μικρῶν ἀλλὰ τῶν μεγίστων καὶ κυριωτάτων τῷ ἡγεμόνι καὶ πρώτῳ θεῷ γίγνεται συνεργός .
Lemmas: ἐκεῖνος δέ μάλα ἄν τις ὑπειδόμην , μή παρά ὁ ἔοικα ὁ ἥλιος καί ἄτοπος λέγω μετά ὁ σελήνη καί ὁ πλάνης εἰς διορισμός χρόνος γίγνομαι . καί γάρ ἄλλος μέγας ὁ ἥλιος ὁ ἀξίωμα καί ὑπό αὐτός Πλάτων ἐν Πολιτεία βασιλεύς ἀναγορεύω πᾶς ὁ αἰσθητός καί κύριος , ὥσπερ ὁ νοητός ἀγαθός · ἐκεῖνος γάρ ἔκγονος λέγω , παρέχω ὁ ὁρατός μετά ὁ φαίνω ὁ γίγνομαι , καθά ἀπό ἐκεῖνος ὁ εἰμί καί ὁ γιγνώσκω ὁ νοητός ὑπάρχω . ὁ δή τοιοῦτος φύσις ἔχω καί δύναμις τηλικοῦτος θεός ὄργανον χρόνος γίγνομαι καί μέτρον ἐναργής ὁ πρός ἀλλήλων βραδυτής καί τάχος ὁ ὀκτώ σφαῖρα διαφορά οὐ πάνυ δοκέω πρεπώδης οὐδέ ἄλλος εὔλογος εἰμί . λέγω οὖν ὁ ὑπό οὗτος ταράσσω διά ἄγνοια οἴομαι ὁ χρόνος μέτρον εἰμί κίνησις καί ἀριθμός κατά ὁ πρότερος καί ὕστερον ὡς Ἀριστοτέλης λέγω , ἤ ὁ ἐν κίνησις ποσός ὡς Σπεύσιππος , ἤ διάστημα κίνησις ἄλλος δέ οὐδείς ὡς ἔνιοι ὁ Στωϊκός ἀπό συμβαίνω ὁρίζω ὁ δέ οὐσία αὐτός καί ὁ δύναμις οὐ συνοράω , ὅς ὁ τε Πίνδαρος ἔοικα οὐ φαῦλος ὑπονοέω λέγω ἄναξ ὁ πᾶς ὑπερβάλλω χρόνος μάκαρ ὁ τε Πυθαγόρας , ἐρωτάω τίς χρόνος εἰμί , ὁ οὗτος ψυχή λέγω . οὐ γάρ πάθος οὐδέ συμβαίνω ὅς τυγχάνω κίνησις ὁ χρόνος εἰμί , αἰτία δέ καί δύναμις καί ἀρχή ὁ πᾶς συνέχω ὁ γίγνομαι συμμετρία καί τάξις , ὅς ὁ ὁ ὅλος φύσις ἔμψυχος εἰμί κινέω · μάλα δέ κίνησις εἰμί καί τάξις αὐτός καί συμμετρία χρόνος καλέω · πᾶς γάρ διά ἄψοφος βαίνω κέλευθος κατά δίκη ὁ θνητός ἄγω καί γάρ ὁ ψυχή οὐσία κατά ὁ παλαιός ἀριθμός εἰμί αὐτός ἑαυτοῦ κινέω διό δή καί Πλάτων φημί χρόνος ἅμα μετά οὐρανός γίγνομαι κίνησις δέ καί πρό ὁ ὁ οὐρανός γένεσις . χρόνος δέ οὐ εἰμί · οὐδέ γάρ τάξις οὐδέ μέτρον οὐδείς οὐδέ διορισμός , ἀλλά κίνησις ἀόριστος ὥσπερ ἄμορφος ὕλη χρόνος καί ἀσχημάτιστος · ἐπικλύζω δέ ἐν χροιά καί καταβάλλω ὁ μέν ὕλη σχῆμα ὁ δέ κίνησις περίοδος , ὁ μέν κόσμος ἅμα ὁ δέ χρόνος ποιέω . εἰκών δέ εἰμί ἄμφω ὁ θεός , ὁ μέν οὐσία ὁ κόσμος ὁ δέ ἀιδιότης ὁ χρόνος ἐν κίνησις , καθά ἐν γένεσις θεός ὁ κόσμος . ὅθεν ὁμοῦ γίγνομαι φημί ὁμοῦ καί λύω πάλιν , ἐάν τις αὐτός καταλαμβάνω λύσις · οὐ γάρ οἷος τε ἔρχομαι χωρίς χρόνος ὁ γενητός ὥσπερ οὐδέ ὁ νοητός αἰών , εἰ μέλλω ὁ μέν ἀεί μένω ὁ δέ μηδέποτε διαλύω γίγνομαι . οὕτως οὖν ἀναγκαῖος πρός ὁ οὐρανός ἔχω συμπλοκή καί συναρμογή ὁ χρόνος οὐ ἁπλῶς εἰμί κίνησις , ἀλλά ὥσπερ λέγω κίνησις ἐν τάξις μέτρον ἔχω καί πέρας καί περίοδος · ὅς ὁ ἥλιος ἐπιστάτης εἰμί καί σκοπός ὁρίζω καί βραβεύω καί ἀναδείκνυμι καί ἀναφαίνω μεταβολή καί ὥρα , ὅς πᾶς φέρω κατά Ἡράκλειτος , οὐδέ φαῦλος οὐδέ μικρός ἀλλά ὁ μέγας καί κύριος ὁ ἡγεμών καί πρῶτος θεός γίγνομαι συνεργός .