plutarchus.de-virtute-morali-440d-452d 4
οἱ δὲ θαυμάζοντες ὅπως ἄλογον μέν ἐστι λόγῳ δʼ ὑπήκοον , οὔ μοι δοκοῦσι τοῦ λόγου περινοεῖν τὴν δύναμιν ὅση πέφυκε κἀφʼ ὅσον διέρχεται τῷ κρατεῖν καὶ ἄγειν οὐ σκληραῖς οὐδʼ ἀντιτύποις ἀγωγαῖς ἀλλὰ τυπικαῖς καὶ τὸ ἐνδόσιμον καὶ πειθήνιον ἁπάσης ἀνάγκης καὶ βίας ἐχούσαις ἀνυσιμώτερον . ἐπεὶ καὶ πνεῦμα δήπου καὶ νεῦρα καὶ ὀστᾶ καὶ τὰ λοιπὰ μέρη τοῦ σώματος ἄλογʼ ἐστίν , ἀλλʼ ὅταν ὁρμὴ γένηται , σείσαντος ὥσπερ ἡνίας τοῦ λογισμοῦ , πάντα τέταται καὶ συνῆκται καὶ ὑπακούει · καὶ πόδες τε θεῖν διανοηθέντος εὔτονοι καὶ χεῖρες εἰς ἔργον καθίστανται βαλεῖν ἢ λαβεῖν ὁρμήσαντος ἄριστα δʼ ὁ ποιητὴς τὸ συμπαθοῦν καὶ συγκατασχηματιζόμενον τῷ λόγῳ τοῦ ἀλόγου παρίστησι διὰ τούτων ὣς τῆς τήκετο καλὰ παρήια δάκρυ χεούσης , κλαιούσης ἑὸν ἄνδρα παρήμενον · αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς θυμῷ μὲν γοόωσαν ἑὴν ἐλέαιρε γυναῖκα , ὀφθαλμοὶ δʼ ὡς εἰ κέρα ἕστασαν ἠὲ σίδηρος ἀτρέμας ἐν βλεφάροισι , δόλῳ δʼ ὅ γε δάκρυα ἔκευθεν . οὕτως κατήκοον εἶχε τῆς κρίσεως καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ αἷμα καὶ τὸ δάκρυον . δηλοῦσι δὲ καὶ παρὰ καλαῖς καὶ καλοῖς , ὧν οὐκ ἐᾷ λόγος οὐδὲ νόμος θιγεῖν , αἰδοίων φυγαὶ καὶ ἀναχωρήσεις ἡσυχίαν ἀγόντων καὶ ἀτρεμούντων . ὃ μάλιστα συμβαίνει τοῖς ἐρῶσιν , εἶτʼ ἀκούσασιν ὡς ἀδελφῆς ἐρῶντες ἢ θυγατρὸς ἠγνοήκασιν ἅμα γὰρ ἔπτηξε τὸ ἐπιθυμοῦν ἁψαμένου τοῦ λόγου καὶ τὸ σῶμα τὰ μέρη συνευσχημονοῦντα τῇ κρίσει παρέσχε . σιτίοις γε μὴν πολλάκις καὶ ὄψοις μάλʼ ἡδέως προσενεχθέντες ἂν αἴσθωνται καὶ μάθωσιν αὑτοὺς τῶν μὴ καθαρῶν τι μηδὲ νομίμων ἐδηδοκότας , οὐ τῇ κρίσει μόνον ἐπιτίθεται τὸ λυποῦν καὶ δάκνον , ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα τῇ δόξῃ συνδιατρεπόμενον καὶ ἀναπιμπλάμενον ἔμετοι καὶ ἀνατροπαὶ ναυτιώδεις ἴσχουσι . δέδοικα δὲ μὴ δόξαιμι παντάπασιν ἐπαγωγὰ καὶ νεαρὰ τῷ λόγῳ περαίνειν , ψαλτήρια διεξιὼν καὶ λύρας καὶ πηκτίδας καὶ αὐλοὺς , καὶ ὅσα μουσικῆς προσῳδὰ καὶ προσήγορα μηχανησαμένης ἀνθρωπίνοις πάθεσιν ἄψυχα συνήδεται καὶ συνεπιθρηνεῖ καὶ συνᾴδει καὶ συνακολασταίνει , τὰς κρίσεις ἀναφέροντα καὶ τὰ πάθη καὶ τὰ ἔθη τῶν χρωμένων . καίτοι καὶ Ζήνωνά φασιν εἰς θέατρον ἀνιόντα κιθαρῳδοῦντος Ἀμοιβέως πρὸς τοὺς μαθητὰς ἴωμεν εἰπεῖν ὅπως καταμάθωμεν οἵαν ἔντερα καὶ νεῦρα καὶ ξύλα καὶ ὀστᾶ λόγου καὶ ἀριθμοῦ μετασχόντα καὶ τάξεως ἐμμέλειαν καὶ φωνὴν ἀφίησιν ἀλλὰ ταῦτʼ ἐάσας , ἡδέως ἂν αὐτῶν πυθοίμην , εἰ κύνας καὶ ἵππους καὶ ὄρνιθας οἰκουροὺς ὁρῶντες ἔθει καὶ τροφῇ καὶ διδασκαλίᾳ φωνὰς τε συνετὰς καὶ πρὸς λόγον ὑπηκόους κινήσεις καὶ σχέσεις ἀποδιδόντας καὶ πράξεις τὸ μέτριον καὶ τὸ χρήσιμον ἡμῖν ἐχούσας , Ὁμήρου τʼ ἀκούοντες τὸν Ἀχιλλέα λέγοντος ὀτρύνειν ἵππους τε καὶ ἀνέρας ἐπὶ τὴν μάχην , ἔτι θαυμάζουσι καὶ διαποροῦσιν εἰ τὸ θυμούμενον ἐν ἡμῖν καὶ ἐπιθυμοῦν καὶ λυπούμενον καὶ ἡδόμενον ὑπακούειν τε τῷ φρονοῦντι καὶ πάσχειν ὑπʼ αὐτοῦ καὶ συνδιατίθεσθαι πέφυκεν , οὐκ ἀποικοῦν οὐδʼ , ἀπεσχοινισμένον οὐδὲ πλασσόμενον ἔξωθεν οὐδὲ τυπούμενον ἀνάγκαις τισὶν ἢ πληγαῖς , ἀλλὰ φύσει μὲν ἐξηρτημένον ἀεὶ δʼ ὁμιλοῦν καὶ συντρεφόμενον καὶ ἀναπιμπλάμενον ὑπὸ συνηθείας διὸ καὶ καλῶς ὠνόμασται τὸ ἦθος · ἔστι μὲν γάρ , ὡς τύπῳ εἰπεῖν ; ποιότης τοῦ ἀλόγου τὸ ἦθος · ὠνόμασται δʼ ὅτι τὴν ποιότητα ταύτην καὶ τὴν διαφορὰν ἔθει λαμβάνει τὸ ἄλογον ὑπὸ τοῦ λόγου πλαττόμενον , οὐ βουλομένου τὸ πάθος ἐξαιρεῖν παντάπασιν ʽ οὔτε γὰρ δυνατὸν οὔτʼ ἄμεινον̓ , ἀλλʼ ὅρον τινὰ καὶ τάξιν ἐπιτιθέντος αὐτῷ καὶ τὰς ἠθικὰς , ἀρετάς , οὐκ ἀπαθείας οὔσας ἀλλὰ συμμετρίας παθῶν καὶ μεσότητας , ἐμποιοῦντος · ἐμποιεῖ δὲ τῇ φρονήσει τὴν τοῦ παθητικοῦ δύναμιν εἰς ἕξιν ἀστείαν καθιστάς . τρία γὰρ δὴ ταῦτά φασι περὶ τὴν ψυχὴν ὑπάρχειν , δύναμιν πάθος ἕξιν . ἡ μὲν οὖν δύναμις ἀρχὴ καὶ ὕλη τοῦ πάθους , οἷον ὀργιλότης αἰσχυντηλία θαρραλεότης · τὸ δὲ πάθος κίνησίς τις ἤδη τῆς δυνάμεως , οἷον ὀργὴ αἰδὼς θάρσος ἡ δʼ ἕξις ἰσχὺς καὶ κατασκευὴ τῆς περὶ τὸ ἄλογον δυνάμεως ἐξ ἔθους ἐγγιγνομένη , κακία μὲν ἂν φαύλως δʼ ἂν καλῶς ὑπὸ τοῦ λόγου παιδαγωγηθῇ τὸ πάθος .
Lemmas: ὁ δέ θαυμάζω ὅπως ἄλογος μέν εἰμί λόγος δέ ὑπήκοος , οὐ ἐγώ δοκέω ὁ λόγος περινοέω ὁ δύναμις ὅσος φύω ἀπό ὅσος διέρχομαι ὁ κρατέω καί ἄγω οὐ σκληρός οὐδέ ἀντίτυπος ἀγωγή ἀλλά τυπικός καί ὁ ἐνδόσιμος καί πειθήνιος ἅπας ἀνάγκη καί βία ἔχω ἀνύσιμος . ἐπεί καί πνεῦμα δήπου καί νεῦρον καί ὀστέον καί ὁ λοιπός μέρος ὁ σῶμα ἄλογος εἰμί , ἀλλά ὅταν ὁρμή γίγνομαι , σείω ὥσπερ ἡνία ὁ λογισμός , πᾶς τείνω καί συνάγω καί ὑπακούω · καί πούς τε θέω διανοέω εὔτονος καί χείρ εἰς ἔργον καθίστημι βάλλω ἤ λαμβάνω ὁρμάω ἀγαθός δέ ὁ ποιητής ὁ συμπαθέω καί συγκατασχηματίζομαι ὁ λόγος ὁ ἄλογος παρίστημι διά οὗτος ὡς ὁ τήκω καλός παρήϊον δάκρυον χέω , κλαίω ἑός ἀνήρ πάρημαι · ἀτάρ Ὀδυσσεύς θυμός μέν γοάω ἑός ἐλεαίρω γυνή , ὀφθαλμός δέ ὡς εἰ κέρας ἵστημι ἤ σίδηρος ἀτρέμας ἐν βλέφαρον , δόλος δέ ὁ γε δάκρυον κεύθω . οὕτως κατήκοος ἔχω ὁ κρίσις καί ὁ πνεῦμα καί ὁ αἷμα καί ὁ δάκρυον . δηλόω δέ καί παρά καλός καί καλός , ὅς οὐ ἐάω λόγος οὐδέ νόμος θιγγάνω , αἰδοῖον φυγή καί ἀναχώρησις ἡσυχία ἄγω καί ἀτρεμέω . ὅς μάλα συμβαίνω ὁ ἐράω , εἶτα ἀκούω ὡς ἀδελφή ἐράω ἤ θυγάτηρ ἀγνοέω ἅμα γάρ πτήσσω ὁ ἐπιθυμέω ἅπτω ὁ λόγος καί ὁ σῶμα ὁ μέρος συνευσχημονέω ὁ κρίσις παρέχω . σιτίον γε μήν πολλάκις καί ὄψον μάλα ἡδύς προσφέρω ἐάν αἰσθάνομαι καί μανθάνω ἑαυτοῦ ὁ μή καθαρός τις μηδέ νόμιμος ἐσθίω , οὐ ὁ κρίσις μόνος ἐπιτίθημι ὁ λυπέω καί δάκνω , ἀλλά καί ὁ σῶμα ὁ δόξα συνδιατρέπω καί ἀναπίμπλημι ἔμετος καί ἀνατροπή ναυτιώδης ἴσχω . δείδω δέ μή δοκέω παντάπασι ἐπαγωγός καί νεαρός ὁ λόγος περαίνω , ψαλτήριον διεξέρχομαι καί λύρα καί πηκτίς καί αὐλός , καί ὅσος μουσική προσῳδός καί προσήγορος μηχανάομαι ἀνθρώπινος πάθος ἄψυχος συνήδομαι καί συνεπιθρηνέω καί συνᾴδω καί συνακολασταίνω , ὁ κρίσις ἀναφέρω καί ὁ πάθος καί ὁ ἔθος ὁ χράω . καίτοι καί Ζήνων φημί εἰς θέατρον ἀνέρχομαι κιθαρῳδέω Ἀμοιβεύς πρός ὁ μαθητής ἔρχομαι λέγω ὅπως καταμανθάνω οἷος ἔντερον καί νεῦρον καί ξύλον καί ὀστέον λόγος καί ἀριθμός μετέχω καί τάξις ἐμμέλεια καί φωνή ἀφίημι ἀλλά οὗτος ἐάω , ἡδύς ἄν αὐτός πυνθάνομαι , εἰ κύων καί ἵππος καί ὄρνις οἰκουρός ὁράω ἔθος καί τροφή καί διδασκαλία φωνή τε συνετός καί πρός λόγος ὑπήκοος κίνησις καί σχέσις ἀποδίδωμι καί πρᾶξις ὁ μέτριος καί ὁ χρήσιμος ἐγώ ἔχω , Ὅμηρος τε ἀκούω ὁ Ἀχιλλεύς λέγω ὀτρύνω ἵππος τε καί ἀνήρ ἐπί ὁ μάχη , ἔτι θαυμάζω καί διαπορέω εἰ ὁ θυμόω ἐν ἐγώ καί ἐπιθυμέω καί λυπέω καί ἥδομαι ὑπακούω τε ὁ φρονέω καί πάσχω ὑπό αὐτός καί συνδιατίθημι φύω , οὐ ἀποικέω οὐδέ , ἀποσχοινίζω οὐδέ πλάσσω ἔξωθεν οὐδέ τυπόω ἀνάγκη τις ἤ πληγή , ἀλλά φύσις μέν ἐξαρτάω ἀεί δέ ὁμιλέω καί συντρέφω καί ἀναπίμπλημι ὑπό συνήθεια διό καί καλός ὀνομάζω ὁ ἦθος · εἰμί μέν γάρ , ὡς τύπος λέγω ; ποιότης ὁ ἄλογος ὁ ἦθος · ὀνομάζω δέ ὅτι ὁ ποιότης οὗτος καί ὁ διαφορά ἔθος λαμβάνω ὁ ἄλογος ὑπό ὁ λόγος πλήσσω , οὐ βούλομαι ὁ πάθος ἐξαιρέω παντάπασι ʽ οὔτε γάρ δυνατός οὔτε ἀγαθός , ἀλλά ὅρος τις καί τάξις ἐπιτίθημι αὐτός καί ὁ ἠθικός , ἀρετή , οὐ ἀπάθεια εἰμί ἀλλά συμμετρία πάθος καί μεσότης , ἐμποιέω · ἐμποιέω δέ ὁ φρόνησις ὁ ὁ παθητικός δύναμις εἰς ἕξις ἀστεῖος καθίστημι . τρεῖς γάρ δή οὗτος φημί περί ὁ ψυχή ὑπάρχω , δύναμις πάθος ἕξις . ὁ μέν οὖν δύναμις ἀρχή καί ὕλη ὁ πάθος , οἷος ὀργιλότης αἰσχυντηλία θαρσαλεότης · ὁ δέ πάθος κίνησις τις ἤδη ὁ δύναμις , οἷος ὀργή αἰδώς θάρσος ὁ δέ ἕξις ἰσχύς καί κατασκευή ὁ περί ὁ ἄλογος δύναμις ἐκ ἔθος ἐγγίγνομαι , κακία μέν ἐάν φαῦλος δέ ἐάν καλός ὑπό ὁ λόγος παιδαγωγέω ὁ πάθος .