plutarchus.de-virtute-morali-440d-452d 12
καθόλου δὲ τῶν ὄντων αὐτοὶ τέ φασι καὶ δῆλόν ἐστιν , ὅτι τὰ μὲν ἕξει διοικεῖται τὰ δὲ φύσει τὰ δʼ ἀλόγῳ ψυχῇ , τὰ δὲ καὶ λόγον ἐχούσῃ καὶ διάνοιαν · ὧν ὁμοῦ τι πάντων ὁ ἄνθρωπος μετέσχηκε καὶ γέγονεν ἐν πάσαις ταῖς εἰρημέναις διαφοραῖς · καὶ γὰρ ἕξει συνέχεται καὶ φύσει τρέφεται καὶ λόγῳ χρῆται καὶ διανοίᾳ . μέτεστιν οὖν αὐτῷ καὶ τοῦ ἀλόγου , καὶ σύμφυτον ἔχει τὴν τοῦ πάθους ἀρχήν , οὐκ ἐπεισόδιον ἀλλʼ ἀναγκαίαν οὖσαν , οὐδʼ ἀναιρετέαν παντάπασιν ἀλλὰ θεραπείας καὶ παιδαγωγίας δεομένην . ὅθεν οὐ Θρᾴκιον οὐδὲ Λυκούργειον τοῦ λόγου τὸ ἔργον ἐστί , συνεκκόπτειν καὶ συνδιαφθείρειν τὰ ὠφέλιμα τοῖς βλαβεροῖς τοῦ πάθους , ἀλλʼ ᾗπερ ὁ φυτάλμιος θεὸς καὶ ἡμερίδης , τὸ ἄγριον κολοῦσαι καὶ ἀφελεῖν τὴν ἀμετρίαν , εἶτα τιθασεύειν καὶ περιίστασθαι τὸ χρήσιμον . οὔτε γὰρ οἶνον οἱ φοβούμενοι τὸ μεθύειν ἐκχέουσιν οὔτε πάθος οἱ δεδιότες τὸ ταρακτικὸν ἀναιροῦσιν ἀλλὰ κεραννύουσι . καὶ γὰρ καὶ βοῶν καὶ ἵππων τὰ πηδήματα καὶ τοὺς ἀφηνιασμοὺς οὐ τὰς κινήσεις οὐδὲ τὰς ἐνεργείας ἀφαιροῦσι · καὶ τοῖς πάθεσι δεδαμασμένοις χρῆται καὶ χειροήθεσιν ὁ λογισμός , οὐκ ἐκνευρίσας οὐδʼ ἐκτεμὼν παντάπασι τῆς ψυχῆς τὸ ὑπηρετικὸν · ὑφʼ ἅρμασι γὰρ ἵππος ὥς φησι Πίνδαρος ἐν δʼ ἀρότρῳ βοῦς · κάπρῳ δὲ βουλεύοντα φόνον κύνα χρὴ τλάθυμον ἐξευρεῖν . ὧν πολὺ χρησιμώτερα τὰ τῶν παθῶν θρέμματα τῷ λογισμῷ συμπαρόντα καὶ συνεπιτείνοντα ταῖς ἀρεταῖς · ὁ θυμὸς τῇ ἀνδρείᾳ μέτριος ὤν , ἡ μισοπονηρία τῇ δικαιοσύνῃ , καὶ ἡ νέμεσις ἐπὶ τοὺς παρʼ ἀξίαν εὐτυχοῦντας , ὅταν ἅμʼ ἀνοίᾳ καὶ ὕβρει φλεγόμενοι τὴν ψυχὴν ἐπισχέσεως δέωνται . φιλίας δὲ φιλοστοργίαν ἢ φιλανθρωπίας ἔλεον ἢ τὸ συγχαίρειν καὶ συναλγεῖν εὐνοίας ἀληθινῆς οὐδὲ βουλόμενος ἄν τις ἀποσπάσειεν οὐδʼ ἀποτήξειεν . εἰ δʼ οἱ τὸν ἔρωτα τῇ ἐρωτομανίᾳ συνεκβάλλοντες ἁμαρτάνουσιν , οὐδʼ οἱ τὴν ἐπιθυμίαν διὰ τὴν φιλαργυρίαν ψέγοντες κατορθοῦσιν ἀλλʼ ὅμοιόν τι πράττουσι τοῖς τὸ τρέχειν διὰ τὸ προσπταίειν καὶ τὸ βάλλειν διὰ τὸ ὑπερβάλλειν ἀναιροῦσι , καὶ πρὸς τὸ ᾄδειν τὸ παράπαν διὰ τὸ ἀπᾴδειν ἀπεχθῶς ἔχουσιν . οἷον γὰρ ἐν φθόγγοις μουσικὴ τὸ ἐμμελὲς οὐκ ἀναιρέσει βαρύτητος καὶ ὀξύτητος , ἐν δὲ σώμασιν ἰατρικὴ τὸ ὑγιεινὸν οὐ φθορᾷ θερμότητος καὶ ψυχρότητος , ἀλλὰ συμμετρίαις καὶ ποσότησι κραθεισῶν ἀπεργάζεται , τοιοῦτον ἐν ψυχῇ τὸ νικῶν , ἐγγενομένης ὑπὸ λόγου ταῖς παθητικαῖς δυνάμεσι καὶ κινήσεσιν ἐπιεικείας καὶ μετριότητος . οἰδοῦντι γὰρ ἔοικε καὶ φλεγμαίνοντι σώματι τὸ περιαλγοῦν καὶ περιχαρὲς καὶ περίφοβον τῆς ψυχῆς , οὐ τὸ χαῖρον οὐδὲ τὸ λυπούμενον οὐδὲ τὸ φοβούμενον . καὶ καλῶς Ὅμηρος εἰπών τοῦ δʼ ἀγαθοῦ οὔτʼ ἂρ τρέπεται χρὼς οὔτε τι λίην ταρβεῖ τὸν φόβον οὐκ ἀφεῖλεν ἀλλὰ τὸν ἄγαν φόβον , ὅπως ἀνδρεία μὴ ἀπόνοια καὶ θαρραλεότης μὴ θρασύτης γένηται . διὸ καὶ περὶ τὰς ἡδονὰς τὴν ἄγαν ἀφαιρετέον ἐπιθυμίαν καὶ περὶ τὰς ἀμύνας τὴν ἄγαν μισοπονηρίαν οὕτω γὰρ ὁ μὲν οὐκ ἀνάλγητος ἀλλὰ σώφρων , ὁ δὲ δίκαιος οὐκ ὠμὸς οὐδὲ πικρὸς ἔσται . τῶν δὲ παθῶν παντάπασιν ἀναιρεθέντων , εἰ καὶ δυνατόν ἐστιν , ἐν πολλοῖς ἀργότερος ; ὁ λόγος καὶ ἀμβλύτερος , ὥσπερ κυβερνήτης , πνεύματος ἐπιλιπόντος . ταῦτα δʼ ἀμέλει καὶ οἱ νομοθέται συνιδόντες ἐμβάλλουσιν εἰς τὰς πολιτείας καὶ φιλοτιμίαν καὶ ζῆλον πρὸς ἀλλήλους · πρὸς δὲ τοὺς πολεμίους καὶ σάλπιγξι καὶ αὐλοῖς ἐπεγείρουσι καὶ αὔξουσι τὸ θυμοειδὲς καὶ μάχιμον . οὐ γὰρ μόνον ἐν ποιήμασιν , φησιν ὁ Πλάτων , τὸν τεχνίτην καὶ διηκριβωμένον ὁ μουσόληπτος καὶ κατάσχετος ἀποδείκνυσι γελοῖον , ἀλλὰ καὶ περὶ τὰς μάχας τὸ παθητικὸν καὶ τὸ ἐνθουσιῶδες ἀνυπόστατόν ἐστι καὶ ἀήττητον · ὃ καὶ τοὺς θεοὺς Ὅμηρος ἐμποιεῖν φησι τοῖς ἀνθρώποις , ὣς εἰπὼν ἔμπνευσε μένος μέγα ποιμένι λαῶν · καὶ οὐχ ὃ γʼ ἄνευθε θεοῦ τάδε μαίνεται · καθάπερ ὅρμημα τῷ λογισμῷ καὶ ὄχημα τὸ πάθος προστιθέντας . αὐτούς γε μὴν τούτους ὁρᾶν ἔστι πολλάκις μὲν ἐπαίνοις τοὺς νέους παρορμῶντας πολλάκις δὲ νουθεσίαις κολάζοντας · ὧν τῷ μὲν ἕπεται τὸ ἥδεσθαι τῷ δὲ τὸ λυπεῖσθαι · καὶ γὰρ ἡ νουθεσία καὶ ὁ ψόγος ἐμποιεῖ μετάνοιαν καὶ αἰσχύνην , ὧν τὸ μὲν λύπη τῷ γένει τὸ δὲ φόβος ἐστί · καὶ τούτοις μάλιστα χρῶνται πρὸς τὰς ἐπανορθώσεις . ᾗ καὶ Διογένης , ἐπαινουμένου Πλάτωνος , τί δʼ ἐκεῖνος εἶπεν ἔχει σεμνόν , ὃς τοσοῦτον χρόνον φιλοσοφῶν οὐδένα λελύπηκεν οὐ γὰρ οὕτω τὰ μαθήματα φαίη τις ἄν , ὡς ἔλεγε Ξενοκράτης , λαβὰς εἶναι φιλοσοφίας , ὡς τὰ πάθη τῶν νέων , αἰσχύνην ἐπιθυμίαν μετάνοιαν ἡδονὴν λύπην φιλοτιμίαν ὧν ἐμμελῆ καὶ σωτήριον ἁφὴν ἁπτόμενος ὁ λόγος καὶ ὁ νόμος εἰς τὴν προσήκουσαν ὁδὸν ἀνυσίμως καθίστησι τὸν νέον . ὥστε μὴ κακῶς εἰπεῖν τὸν Λάκωνα παιδαγωγόν , ὅτι ποιήσει τὸν παῖδα τοῖς καλοῖς ἣδεσθαι καὶ ἄχθεσθαι τοῖς αἰσχροῖς , οὗ μεῖζον οὐδέν ἐστιν οὐδὲ κάλλιον ἀποφῆναι τέλος ἐλευθέρῳ προσηκούσης ; παιδείας .
Lemmas: καθόλου δέ ὁ εἰμί αὐτός τε φημί καί δῆλος εἰμί , ὅτι ὁ μέν ἕξις διοικέω ὁ δέ φύσις ὁ δέ ἄλογος ψυχή , ὁ δέ καί λόγος ἔχω καί διάνοια · ὅς ὁμοῦ τις πᾶς ὁ ἄνθρωπος μετέχω καί γίγνομαι ἐν πᾶς ὁ λέγω διαφορά · καί γάρ ἕξις συνέχω καί φύσις τρέφω καί λόγος χράω καί διάνοια . μέτειμι οὖν αὐτός καί ὁ ἄλογος , καί σύμφυτος ἔχω ὁ ὁ πάθος ἀρχή , οὐ ἐπεισόδιος ἀλλά ἀναγκαῖος εἰμί , οὐδέ ἀναιρετέον παντάπασι ἀλλά θεραπεία καί παιδαγωγία δέω . ὅθεν οὐ Θρᾴκιος οὐδέ Λυκούργειος ὁ λόγος ὁ ἔργον εἰμί , συνεκκόπτω καί συνδιαφθείρομαι ὁ ὠφέλιμος ὁ βλαβερός ὁ πάθος , ἀλλά ᾗ ὁ φυτάλμιος θεός καί ἡμερίδης , ὁ ἄγριος κολούω καί ἀφαιρέω ὁ ἀμετρία , εἶτα τιθασεύω καί περιίστημι ὁ χρήσιμος . οὔτε γάρ οἶνος ὁ φοβέω ὁ μεθύω ἐκχέω οὔτε πάθος ὁ δείδω ὁ ταρακτικός ἀναιρέω ἀλλά κεράννυμι . καί γάρ καί βοῦς καί ἵππος ὁ πήδημα καί ὁ ἀφηνιασμός οὐ ὁ κίνησις οὐδέ ὁ ἐνέργεια ἀφαιρέω · καί ὁ πάθος δαμάζω χράω καί χειροήθης ὁ λογισμός , οὐ ἐκνευρίζω οὐδέ ἐκτέμνω παντάπασι ὁ ψυχή ὁ ὑπηρετικός · ὑπό ἅρμα γάρ ἵππος ὡς φημί Πίνδαρος ἐν δέ ἄροτρον βοῦς · κάπρος δέ βουλεύω φόνος κύων χρή τλήθυμος ἐξευρίσκω . ὅς πολύς χρήσιμος ὁ ὁ πάθος θρέμμα ὁ λογισμός συμπάρειμι καί συνεπιτείνω ὁ ἀρετή · ὁ θυμός ὁ ἀνδρεία μέτριος εἰμί , ὁ μισοπονηρία ὁ δικαιοσύνη , καί ὁ νέμεσις ἐπί ὁ παρά ἀξία εὐτυχέω , ὅταν ἅμα ἄνοια καί ὕβρις φλέγω ὁ ψυχή ἐπίσχεσις δέω . φιλία δέ φιλοστοργία ἤ φιλανθρωπία ἔλεος ἤ ὁ συγχαίρω καί συναλγέω εὔνοια ἀληθινός οὐδέ βούλομαι ἄν τις ἀποσπάω οὐδέ ἀποτήκω . εἰ δέ ὁ ὁ ἔρως ὁ ἐρωτομανία συνεκβάλλω ἁμαρτάνω , οὐδέ ὁ ὁ ἐπιθυμία διά ὁ φιλαργυρία ψέγω κατορθόω ἀλλά ὅμοιος τις πράσσω ὁ ὁ τρέχω διά ὁ προσπταίω καί ὁ βάλλω διά ὁ ὑπερβάλλω ἀναιρέω , καί πρός ὁ ἀείδω ὁ παράπαν διά ὁ ἀπᾴδω ἀπεχθῶς ἔχω . οἷος γάρ ἐν φθόγγος μουσική ὁ ἐμμελής οὐ ἀναίρεσις βαρύτης καί ὀξύτης , ἐν δέ σῶμα ἰατρικός ὁ ὑγιεινός οὐ φθορά θερμότης καί ψυχρότης , ἀλλά συμμετρία καί ποσότης κεράννυμι ἀπεργάζομαι , τοιοῦτος ἐν ψυχή ὁ νικάω , ἐγγίγνομαι ὑπό λόγος ὁ παθητικός δύναμις καί κίνησις ἐπιείκεια καί μετριότης . οἰδέω γάρ ἔοικα καί φλεγμαίνω σῶμα ὁ περιαλγέω καί περιχαρής καί περίφοβος ὁ ψυχή , οὐ ὁ χαίρω οὐδέ ὁ λυπέω οὐδέ ὁ φοβέω . καί καλός Ὅμηρος λέγω ὁ δέ ἀγαθός οὔτε ἄρα τρέπω χρώς οὔτε τις λίαν ταρβέω ὁ φόβος οὐ ἀφαιρέω ἀλλά ὁ ἄγαν φόβος , ὅπως ἀνδρεία μή ἀπόνοια καί θαρσαλεότης μή θρασύτης γίγνομαι . διό καί περί ὁ ἡδονή ὁ ἄγαν ἀφαιρετέος ἐπιθυμία καί περί ὁ ἀμύνω ὁ ἄγαν μισοπονηρία οὕτως γάρ ὁ μέν οὐ ἀνάλγητος ἀλλά σώφρων , ὁ δέ δίκαιος οὐ ὠμός οὐδέ πικρός εἰμί . ὁ δέ πάθος παντάπασι ἀναιρέω , εἰ καί δυνατός εἰμί , ἐν πολύς ἀργός ; ὁ λόγος καί ἀμβλύς , ὥσπερ κυβερνήτης , πνεῦμα ἐπιλείπω . οὗτος δέ ἀμέλει καί ὁ νομοθέτης συνοράω ἐμβάλλω εἰς ὁ πολιτεία καί φιλοτιμία καί ζῆλος πρός ἀλλήλων · πρός δέ ὁ πολέμιος καί σάλπιγξ καί αὐλός ἐπεγείρω καί αὐξάνω ὁ θυμοειδής καί μάχιμος . οὐ γάρ μόνος ἐν ποίημα , φημί ὁ Πλάτων , ὁ τεχνίτης καί διακριβόω ὁ μουσόληπτος καί κατάσχετος ἀποδείκνυμι γέλοιος , ἀλλά καί περί ὁ μάχη ὁ παθητικός καί ὁ ἐνθουσιώδης ἀνυπόστατος εἰμί καί ἀήσσητος · ὁ καί ὁ θεός Ὅμηρος ἐμποιέω φημί ὁ ἄνθρωπος , ὡς λέγω ἐμπνέω μένος μέγας ποιμήν λαός · καί οὐ ὁ γε ἄνευθε θεός ὅδε μαίνομαι · καθά ὅρμημα ὁ λογισμός καί ὄχημα ὁ πάθος προστίθημι . αὐτός γε μήν οὗτος ὁράω εἰμί πολλάκις μέν ἔπαινος ὁ νέος παρορμάω πολλάκις δέ νουθεσία κολάζω · ὅς ὁ μέν ἕπομαι ὁ ἥδομαι ὁ δέ ὁ λυπέω · καί γάρ ὁ νουθεσία καί ὁ ψόγος ἐμποιέω μετάνοια καί αἰσχύνη , ὅς ὁ μέν λύπη ὁ γένος ὁ δέ φόβος εἰμί · καί οὗτος μάλα χράω πρός ὁ ἐπανόρθωσις . ᾟ καί Διογένης , ἐπαινέω Πλάτων , τίς δέ ἐκεῖνος λέγω ἔχω σεμνός , ὅς τοσοῦτος χρόνος φιλοσοφέω οὐδείς λυπέω οὐ γάρ οὕτως ὁ μάθημα φημί τις ἄν , ὡς λέγω Ξενοκράτης , λαβή εἰμί φιλοσοφία , ὡς ὁ πάθος ὁ νέος , αἰσχύνη ἐπιθυμία μετάνοια ἡδονή λύπη φιλοτιμία ὅς ἐμμελής καί σωτήριος ἁφή ἅπτω ὁ λόγος καί ὁ νόμος εἰς ὁ προσήκω ὁδός ἀνύσιμος καθίστημι ὁ νέος . ὥστε μή κακός λέγω ὁ Λάκων παιδαγωγός , ὅτι ποιέω ὁ παῖς ὁ καλός ἥδομαι καί ἄχθομαι ὁ αἰσχρός , ὅς μέγας οὐδείς εἰμί οὐδέ καλός ἀποφαίνω τέλος ἐλεύθερος προσήκω ; παιδεία .