plutarchus.de-virtute-morali-440d-452d 3
κοινῶς δʼ ἅπαντες οὗτοι τὴν ἀρετὴν τοῦ ἡγεμονικοῦ τῆς ψυχῆς διάθεσίν τινα καὶ δύναμιν γεγενημένην ὑπὸ λόγου , μᾶλλον δὲ λόγον οὖσαν αὐτὴν ὁμολογούμενον καὶ βέβαιον καὶ ἀμετάπτωτον ὑποτίθενται · καὶ νομίζουσιν οὐκ εἶναι τὸ παθητικὸν καὶ ἄλογον διαφορᾷ τινι καὶ φύσει ψυχῆς τοῦ λογικοῦ διακεκριμένον , ἀλλὰ ταὐτὸ τῆς ψυχῆς μέρος , ὃ δὴ καλοῦσι διάνοιαν καὶ ἡγεμονικόν , διʼ ὅλου τρεπόμενον καὶ μεταβάλλον ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς καθʼ ἕξιν ἢ διάθεσιν μεταβολαῖς κακίαν τε γίνεσθαι καὶ ἀρετήν , καὶ μηδὲν ἔχειν ἄλογον ἐν ἑαυτῷ · λέγεσθαι δʼ ἄλογον , ὅταν τῷ πλεονάζοντι τῆς ὁρμῆς ἰσχυρῷ γενομένῳ καὶ κρατήσαντι πρός τι τῶν ἀτόπων παρὰ τὸν αἱροῦντα λόγον ἐκφέρηται · καὶ γὰρ τὸ πάθος εἶναι λόγον πονηρὸν καὶ ἀκόλαστον ἐκ φαύλης καὶ διημαρτημένης κρίσεως σφοδρότητα καὶ ῥώμην προσλαβούσης . ἔοικε δὲ λαθεῖν τούτους ἅπαντας , ᾗ διττὸς ἡμῶν ὡς ἀληθῶς ἕκαστός ἐστι καὶ σύνθετος · τὴν γὰρ ἑτέραν διπλόην οὐ κατεῖδον , ἀλλὰ τὴν ψυχῆς καὶ σώματος μῖξιν ἐμφανεστέραν οὖσαν · ὅτι δʼ αὐτῆς ἔστι τῆς ψυχῆς ἐν ἑαυτῇ σύνθετόν τι καὶ διφυὲς καὶ ἀνόμοιον , ὥσπερ ἑτέρου σώματος τοῦ ἀλόγου πρὸς τὸν λόγον ἀνάγκῃ τινὶ καὶ φύσει συμμιγέντος καὶ συναρμοσθέντος , εἰκὸς μέν ἐστι μηδὲ Πυθαγόραν ἀγνοῆσαι , τεκμαιρομένοις τῇ περὶ μουσικὴν σπουδῇ τοῦ ἀνδρός , ἣν ἐπηγάγετο τῇ ψυχῇ κηλὴσεως ἕνεκα καὶ παραμυθίας , ὡς οὐ πᾶν ἐχούσῃ διδασκαλίας καὶ μαθήματος ὑπήκοον οὐδὲ λόγῳ μεταβλητὸν ἐκ κακίας , ἀλλά τινος ἑτέρας πειθοῦς συνεργοῦ καὶ πλάσεως καὶ τιθασεύσεως δεόμενον , εἰ μὴ παντάπασι μέλλοι φιλοσοφίᾳ δυσμεταχείριστον εἶναι καὶ ἀπειθές . ἐμφανῶς μέντοι καὶ βεβαίως καὶ ἀναμφιδόξως Πλάτων συνεῖδεν , ὅτι τούτου γε τοῦ κόσμου τὸ ἔμψυχον οὐχ ἁπλοῦν οὐδʼ ἀσύνθετον οὐδὲ μονοειδές ἐστιν , ἀλλʼ ἐκ τῆς ταὐτοῦ καὶ τῆς τοῦ ἑτέρου μεμιγμένον δυνάμεως πῆ μὲν ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ κοσμεῖται καὶ περιπολεῖ μιᾷ τάξει κράτος ἐχούσῃ χρώμενον , πῆ δʼ εἴς τε κινήσεις καὶ κύκλους σχιζόμενον ὑπεναντίους καὶ πλανητοὺς ἀρχὴν διαφορᾶς καὶ μεταβολῆς καὶ ἀνομοιότητος ἐνδίδωσι ταῖς περὶ γῆν φθοραῖς καὶ γενέσεσιν ἥ τʼ ἀνθρώπου ψυχὴ μέρος ἤ τι μίμημα τῆς τοῦ παντὸς οὖσα καὶ συνηρμοσμένη κατὰ λόγους καὶ ἀριθμοὺς ἐοικότας ἐκείνοις οὐχ ἁπλῆ τίς ἐστιν οὐδʼ ὁμοιοπαθής , ἀλλʼ ἕτερον μὲν ἔχει τὸ νοερὸν καὶ λογιστικόν , ᾧ κρατεῖν τοῦ ἀνθρώπου κατὰ φύσιν καὶ ἄρχειν προσῆκόν ἐστιν · ἕτερον δὲ τὸ παθητικὸν καὶ ἄλογον καὶ πολυπλανὲς καὶ ἄτακτον ἐξ ἑαυτοῦ δεόμενον . οὗ πάλιν διχῆ μεριζομένου , τὸ μὲν ἀεὶ σώματι βουλόμενον συνεῖναι καὶ σῶμα θεραπεύειν πεφυκὸς ἐπιθυμητικὸν κέκληται , τὸ δʼ ἔστι μὲν τούτῳ προστιθέμενον , ἔστι δʼ ᾗ τῷ λογισμῷ παρέχον ἰσχὺν ἐπὶ τοῦτο καὶ δύναμιν , θυμοειδές . ἀποδείκνυσι δὲ τὴν διαφορὰν μάλιστα τῇ τοῦ λογιζομένου καὶ φρονοῦντος ἀντιβάσει πρὸς τὸ ἐπιθυμοῦν καὶ θυμούμενον , ὡς τὸ ἕτερον εἶναι πολλάκις ἀπειθοῦν τε καὶ δυσμαχοῦν πρὸς τὸ βέλτιστον . ταύταις ἐχρήσατο ταῖς ἀρχαῖς ἐπὶ πλέον Ἀριστοτέλης , ὡς δῆλόν ἐστιν ἐξ ὧν ἔγραψεν ὕστερον δὲ τὸ μὲν θυμοειδὲς τῷ ἐπιθυμητικῷ προσένειμεν , ὡς ἐπιθυμίαν τινὰ τὸν θυμὸν ὄντα καὶ ὄρεξιν ἀντιλυπήσεως . τῷ μέντοι παθητικῷ καὶ ἀλόγῳ μέχρι παντὸς ὡς διαφέροντι τοῦ λογιστικοῦ χρώμενος διετέλεσεν , οὐχ ὅτι παντελῶς ἄλογόν ἐστιν ὥσπερ τὸ αἰσθητικὸν ἢ τὸ θρεπτικὸν καὶ φυτικὸν τῆς ψυχῆς μέρος · ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὅλως ἀνήκοα λόγου καὶ κωφὰ τρόπον τινὰ τῆς σαρκὸς ἐκβεβλάστηκε καὶ περὶ τὸ σῶμα παντελῶς καταπέφυκε · τὸ δὲ παθητικὸν οἰκείου λόγου στέρεται καὶ ἄμοιρόν ἐστιν , ἄλλως δὲ τοῦ λογιζομένου καὶ φρονοῦντος εἰσακούειν καὶ τρέπεσθαι πρὸς ἐκεῖνο καὶ ὑπείκειν καὶ κατασχηματίζεσθαι πέφυκεν , ἐὰν μὴ τέλεον ᾗ διεφθαρμένον ὑφʼ ἡδονῆς ἀμαθοῦς καὶ ἀκολάστου διαίτης .
Lemmas: κοινός δέ ἅπας οὗτος ὁ ἀρετή ὁ ἡγεμονικός ὁ ψυχή διάθεσις τις καί δύναμις γίγνομαι ὑπό λόγος , μάλα δέ λόγος εἰμί αὐτός ὁμολογέω καί βέβαιος καί ἀμετάπτωτος ὑποτίθημι · καί νομίζω οὐ εἰμί ὁ παθητικός καί ἄλογος διαφορά τις καί φύσις ψυχή ὁ λογικός διακρίνω , ἀλλά αὐτός ὁ ψυχή μέρος , ὅς δή καλέω διάνοια καί ἡγεμονικός , διά ὅλος τρέπω καί μεταβάλλω ἐν τε ὁ πάθος καί ὁ κατά ἕξις ἤ διάθεσις μεταβολή κακία τε γίγνομαι καί ἀρετή , καί μηδείς ἔχω ἄλογος ἐν ἑαυτοῦ · λέγω δέ ἄλογος , ὅταν ὁ πλεονάζω ὁ ὁρμή ἰσχυρός γίγνομαι καί κρατέω πρός τις ὁ ἄτοπος παρά ὁ αἱρέω λόγος ἐκφέρω · καί γάρ ὁ πάθος εἰμί λόγος πονηρός καί ἀκόλαστος ἐκ φαῦλος καί διαμαρτάνω κρίσις σφοδρότης καί ῥώμη προσλαμβάνω . ἔοικα δέ λανθάνω οὗτος ἅπας , ᾗ δισσός ἐγώ ὡς ἀληθής ἕκαστος εἰμί καί σύνθετος · ὁ γάρ ἕτερος διπλόη οὐ καθοράω , ἀλλά ὁ ψυχή καί σῶμα μίξις ἐμφανής εἰμί · ὅτι δέ αὐτός εἰμί ὁ ψυχή ἐν ἑαυτοῦ σύνθετος τις καί διφυής καί ἀνόμοιος , ὥσπερ ἕτερος σῶμα ὁ ἄλογος πρός ὁ λόγος ἀνάγκη τις καί φύσις συμμείγνυμι καί συναρμόζω , ἔοικα μέν εἰμί μηδέ Πυθαγόρας ἀγνοέω , τεκμαίρομαι ὁ περί μουσική σπουδή ὁ ἀνήρ , ὅς ἐπάγω ὁ ψυχή κήλησις ἕνεκα καί παραμυθία , ὡς οὐ πᾶς ἔχω διδασκαλία καί μάθημα ὑπήκοος οὐδέ λόγος μεταβλητός ἐκ κακία , ἀλλά τις ἕτερος πειθώ συνεργός καί πλάσις καί τιθάσευσις δέω , εἰ μή παντάπασι μέλλω φιλοσοφία δυσμεταχείριστος εἰμί καί ἀπειθής . ἐμφανής μέντοι καί βέβαιος καί ἀναμφιδόξως Πλάτων συνοράω , ὅτι οὗτος γε ὁ κόσμος ὁ ἔμψυχος οὐ ἁπλόος οὐδέ ἀσύνθετος οὐδέ μονοειδής εἰμί , ἀλλά ἐκ ὁ αὐτός καί ὁ ὁ ἕτερος μείγνυμι δύναμις πῇ μέν ἀεί κατά αὐτός κοσμέω καί περιπολέω εἷς τάξις κράτος ἔχω χράω , πῇ δέ εἰς τε κίνησις καί κύκλος σχίζω ὑπεναντίος καί πλανητός ἀρχή διαφορά καί μεταβολή καί ἀνομοιότης ἐνδίδωμι ὁ περί γῆ φθορά καί γένεσις ὁ τε ἄνθρωπος ψυχή μέρος ἤ τίς μίμημα ὁ ὁ πᾶς εἰμί καί συναρμόζω κατά λόγος καί ἀριθμός ἔοικα ἐκεῖνος οὐ ἁπλόος τίς εἰμί οὐδέ ὁμοιοπαθής , ἀλλά ἕτερος μέν ἔχω ὁ νοερός καί λογιστικός , ὅς κρατέω ὁ ἄνθρωπος κατά φύσις καί ἄρχω προσήκω εἰμί · ἕτερος δέ ὁ παθητικός καί ἄλογος καί πολυπλανής καί ἄτακτος ἐκ ἑαυτοῦ δέω . ὅς πάλιν διχῆ μερίζω , ὁ μέν ἀεί σῶμα βούλομαι σύνειμι καί σῶμα θεραπεύω φύω ἐπιθυμητικός καλέω , ὁ δέ εἰμί μέν οὗτος προστίθημι , εἰμί δέ ᾗ ὁ λογισμός παρέχω ἰσχύς ἐπί οὗτος καί δύναμις , θυμοειδής . ἀποδείκνυμι δέ ὁ διαφορά μάλα ὁ ὁ λογίζομαι καί φρονέω ἀντίβασις πρός ὁ ἐπιθυμέω καί θυμόω , ὡς ὁ ἕτερος εἰμί πολλάκις ἀπειθέω τε καί δυσμαχέω πρός ὁ ἀγαθός . οὗτος χράω ὁ ἀρχή ἐπί πολύς Ἀριστοτέλης , ὡς δῆλος εἰμί ἐκ ὅς γράφω ὕστερον δέ ὁ μέν θυμοειδής ὁ ἐπιθυμητικός προσνέμω , ὡς ἐπιθυμία τις ὁ θυμός εἰμί καί ὄρεξις ἀντιλύπησις . ὁ μέντοι παθητικός καί ἄλογος μέχρι πᾶς ὡς διαφέρω ὁ λογιστικός χράω διατελέω , οὐ ὅτι παντελής ἄλογος εἰμί ὥσπερ ὁ αἰσθητικός ἤ ὁ θρεπτικός καί φυτικός ὁ ψυχή μέρος · ἀλλά οὗτος μέν ὅλος ἀνήκοος λόγος καί κωφός τρόπος τις ὁ σάρξ ἐκβλαστάνω καί περί ὁ σῶμα παντελής καταφύζω · ὁ δέ παθητικός οἰκεῖος λόγος στέρομαι καί ἄμοιρος εἰμί , ἄλλος δέ ὁ λογίζομαι καί φρονέω εἰσακούω καί τρέπω πρός ἐκεῖνος καί ὑπείκω καί κατασχηματίζω φύω , ἐάν μή τέλειος εἰμί διαφθείρω ὑπό ἡδονή ἀμαθής καί ἀκόλαστος δίαιτα .