plutarchus.de-liberis-educandis-sp-1a-14c 4
καθόλου μὲν εἰπεῖν , ὃ κατὰ τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἐπιστημῶν λέγειν εἰώθαμεν , ταὐτὸ καὶ κατὰ τῆς ἀρετῆς φατέον ἐστίν , ὡς εἰς τὴν παντελῆ δικαιοπραγίαν τρία δεῖ συνδραμεῖν , φύσιν καὶ λόγον καὶ ἔθος . καλῶ δὲ λόγον μὲν τὴν μάθησιν , ἔθος δὲ τὴν ἄσκησιν . εἰσὶ δʼ αἱ μὲν ἀρχαὶ τῆς φύσεως , αἱ δὲ προκοπαὶ τῆς μαθήσεως , αἱ δὲ χρήσεις τῆς μελέτης , αἱ δʼ ἀκρότητες πάντων . καθʼ ὃ δʼ ἂν λειφθῇ τούτων , κατὰ τοῦτʼ ἀνάγκη χωλὴν γίγνεσθαι τὴν ἀρετήν . ἡ μὲν γὰρ φύσις ἄνευ μαθήσεως τυφλόν , ἡ δὲ μάθησις δίχα φύσεως ἐλλιπές , ἡ δʼ ἄσκησις χωρὶς ἀμφοῖν ἀτελές . ὥσπερ δʼ ἐπὶ τῆς γεωργίας πρῶτον μὲν ἀγαθὴν ὑπάρξαι δεῖ τὴν γῆν , εἶτα δὲ τὸν φυτουργὸν ἐπιστήμονα , εἶτα τὰ σπέρματα σπουδαῖα , τὸν αὐτὸν τρόπον γῇ μὲν ἔοικεν ἡ φύσις , γεωργῷ δʼ ὁ παιδεύων , σπέρματι δʼ αἱ τῶν λόγων ὑποθῆκαι καὶ τὰ παραγγέλματα . ταῦτα πάντα διατεινάμενος ἂν εἴποιμʼ ὅτι συνῆλθε καὶ συνέπνευσεν εἰς τὰς τῶν παρʼ ἅπασιν ᾀδομένων ψυχάς , Πυθαγόρου καὶ Σωκράτους καὶ Πλάτωνος καί τῶν ὅσοι δόξης ἀειμνήστου τετυχήκασιν . εὔδαιμον μέν οὖν καὶ θεοφιλές εἴ τῳ ταῦτα πάντα θεῶν τις ἀπέδωκεν . εἰ δέ τις οἴεται τοὺς οὐκ εὖ πεφυκότας μαθήσεως καὶ μελέτης τυχόντας ὀρθῆς πρὸς ἀρετὴν οὐκ ἂν τὴν τῆς φύσεως ἐλάττωσιν εἰς τοὐνδεχόμενον ἀναδραμεῖν , ἴστω πολλοῦ , μᾶλλον δὲ τοῦ παντὸς διαμαρτάνων . φύσεως μὲν γὰρ ἀρετὴν διαφθείρει ῥᾳθυμία , φαυλότητα δʼ ἐπανορθοῖ διδαχή · καὶ τὰ μὲν ῥᾴδια τοὺς ἀμελοῦντας φεύγει , τὰ δὲ χαλεπὰ ταῖς ἐπιμελείαις ἁλίσκεται . καταμάθοις δʼ ἂν ὡς ἀνύσιμον πρᾶγμα καὶ τελεσιουργὸν ἐπιμέλεια καὶ πόνος ἐστίν , ἐπὶ πολλὰ τῶν γιγνομένων ἐπιβλέψας . σταγόνες μὲν γὰρ ὕδατος πέτρας κοιλαίνουσι , σίδηρος δὲ καὶ χαλκὸς ταῖς ἐπαφαῖς τῶν χειρῶν ἐκτρίβονται , οἱ δʼ ἁρμάτειοι τροχοὶ πόνῳ καμφθέντες οὐδʼ ἂν εἴ τι γένοιτο τὴν ἐξ ἀρχῆς δύναιντʼ ἀναλαβεῖν εὐθυωρίαν · τάς γε μὴν καμπύλας τῶν ὑποκριτῶν βακτηρίας ἀπευθύνειν ἀμήχανον , ἀλλὰ τὸ παρὰ φύσιν τῷ πόνῳ τοῦ κατὰ φύσιν ἐγένετο κρεῖττον . καὶ μόνα ἆρα ταῦτα τὴν τῆς ἐπιμελείας ἰσχὺν διαδείκνυσιν ; οὔκ , ἀλλὰ καὶ μυρίʼ ἐπὶ μυρίοις . ἀγαθὴ γῆ πέφυκεν · ἀλλʼ ἀμεληθεῖσα χερσεύεται , καὶ ὅσῳ τῇ φύσει βελτίων ἐστί , τοσούτῳ μᾶλλον ἐξαργηθεῖσα διʼ ἀμέλειαν ἐξαπόλλυται . ἀλλʼ ἔστιτις ἀπόκροτος καὶ τραχυτέρα τοῦ δέοντος · ἀλλὰ γεωργηθεῖσα παραυτίκα γενναίους καρποὺς ἐξήνεγκε . ποῖα δὲ δένδρα οὐκ ὀλιγωρηθέντα μὲν στρεβλὰ φύεται καὶ ἄκαρπα καθίσταται , τυχόντα δʼ ὀρθῆς παιδαγωγίας ἔγκαρπα γίγνεται καὶ τελεσφόρα ; ποία δὲ σώματος ἰσχὺς οὐκ ἐξαμβλοῦται καὶ καταφθίνει διʼ ἀμέλειαν καὶ τρυφὴν καὶ καχεξίαν ; τίς δʼ ἀσθενὴς φύσις οὐ τοῖς γυμνασαμένοις καὶ καταθλήσασι πλεῖστον εἰς ἰσχὺν ἐπέδωκε ; τίνες δʼ ἵπποι καλῶς πωλοδαμνηθέντες δʼ ἀδάμαστοι μείναντες οὐ σκληραύχενες καὶ οὐκ εὐπειθεῖς ἐγένοντο τοῖς ἀναβάταις ; θυμοειδεῖς ἀπέβησαν ; καὶ τί δεῖ τἄλλα θαυμάζειν , ὅπου γε τῶν θηρίων τῶν ἀγριωτάτων ὁρῶμεν πολλὰ καὶ τιθασευόμενα καὶ χειροήθη γιγνόμενα τοῖς πόνοις ; εὖ δὲ καὶ ὁ Θετταλὸς ἐρωτηθείς τίνες εἰσὶν οἱ ἠπιώτατοι Θετταλῶν , ἔφη οἱ παυόμενοι πολεμεῖν καὶ τί δεῖ τὰ πολλὰ λέγειν ; καὶ γὰρ τὸ ἦθος ἔθος ἐστὶ πολυχρόνιον , καὶ τὰς ἠθικὰς ἀρετὰς ἐθικὰς ἄν τις λέγῃ , οὐκ ἄν τι πλημμελεῖν δόξειεν . ἑνὶ δὲ περὶ τούτων ἔτι παραδείγματι χρησάμενος ἀπαλλάξομαι τοῦ ἔτι περὶ αὐτῶν μηκύνειν . Λυκοῦργος γὰρ ὁ τῶν Λακεδαιμονίων νομοθέτης δύο σκύλακας τῶν αὐτῶν γονέων λαβὼν οὐδὲν ὁμοίως ἀλλήλοις ἤγαγεν , ἀλλὰ τὸν μὲν λίχνον ἀπέφηνε καὶ σινάμωρον , τὸν δʼ ἐξιχνεύειν καὶ θηρᾶν δυνατόν . εἶτά ποτε τῶν Λακεδαιμονίων εἰς ταὐτὸ συνειλεγμένων , μεγάλη τοι ῥοπὴ πρὸς ἀρετῆς κύησίν ἐστιν ἄνδρες ἔφησε Λακεδαιμόνιοι καὶ ἔθη καὶ παιδεῖαι καὶ διδασκαλίαι καὶ βίων ἀγωγαί , καὶ ἐγὼ ταῦθʼ ὑμῖν αὐτίκα δὴ μάλα ποιήσω φανερά εἶτα προσαγαγὼν τοὺς δύο σκύλακας διαφῆκε , καταθεὶς εἰς μέσον λοπάδα καὶ λαγωὸν κατευθὺ τῶν σκυλάκων . καὶ ὁ μὲν ἐπὶ τὸν λαγωὸν ᾖξεν , ὁ δʼ ἐπὶ τὴν λοπάδα ὥρμησε . τῶν δὲ Λακεδαιμονίων οὐδέπω συμβαλεῖν ἐχόντων τί ποτʼ αὐτῷ τοῦτο δύναται καὶ τί βουλόμενος τοὺς σκύλακας ἐπεδείκνυεν , οὗτοι γονέων ἔφη τῶν αὐτῶν ἀμφότεροι , διαφόρου δὲ τυχόντες ἀγωγῆς ὁ μὲν λίχνος ὁ δὲ θηρευτὴς ἀποβέβηκε καὶ περὶ μὲν ἐθῶν καὶ βίων ἀρκείτω ταῦτα .
Lemmas: καθόλου μέν λέγω , ὅς κατά ὁ τέχνη καί ὁ ἐπιστήμη λέγω εἴωθα , αὐτός καί κατά ὁ ἀρετή φημί εἰμί , ὡς εἰς ὁ παντελής δικαιοπραγία τρεῖς δέω συντρέχω , φύσις καί λόγος καί ἔθος . καλέω δέ λόγος μέν ὁ μάθησις , ἔθος δέ ὁ ἄσκησις . εἰμί δέ ὁ μέν ἀρχή ὁ φύσις , ὁ δέ προκοπή ὁ μάθησις , ὁ δέ χρῆσις ὁ μελέτη , ὁ δέ ἀκρότης πᾶς . κατά ὅς δέ ἄν λείπω οὗτος , κατά οὗτος ἀνάγκη χωλός γίγνομαι ὁ ἀρετή . ὁ μέν γάρ φύσις ἄνευ μάθησις τυφλός , ὁ δέ μάθησις δίχα φύσις ἐλλιπής , ὁ δέ ἄσκησις χωρίς ἄμφω ἀτελής . ὥσπερ δέ ἐπί ὁ γεωργία πρῶτος μέν ἀγαθός ὑπάρχω δέω ὁ γῆ , εἶτα δέ ὁ φυτουργός ἐπιστήμων , εἶτα ὁ σπέρμα σπουδαῖος , ὁ αὐτός τρόπος γῆ μέν ἔοικα ὁ φύσις , γεωργός δέ ὁ παιδεύω , σπέρμα δέ ὁ ὁ λόγος ὑποθήκη καί ὁ παράγγελμα . οὗτος πᾶς διατείνω ἄν λέγω ὅτι συνέρχομαι καί συμπνέω εἰς ὁ ὁ παρά ἅπας ἀείδω ψυχή , Πυθαγόρας καί Σωκράτης καί Πλάτων καί ὁ ὅσος δόξα ἀείμνηστος τυγχάνω . εὐδαίμων μέν οὖν καί θεοφιλής εἰ τις οὗτος πᾶς θεός τις ἀποδίδωμι . εἰ δέ τις οἴομαι ὁ οὐ εὖ φύω μάθησις καί μελέτη τυγχάνω ὀρθός πρός ἀρετή οὐ ἄν ὁ ὁ φύσις ἐλάττωσις εἰς ἐνδέχομαι ἀνατρέχω , οἶδα πολύς , μάλα δέ ὁ πᾶς διαμαρτάνω . φύσις μέν γάρ ἀρετή διαφθείρω ῥαθυμία , φαυλότης δέ ἐπανορθόω διδαχή · καί ὁ μέν ῥᾴδιος ὁ ἀμελέω φεύγω , ὁ δέ χαλεπός ὁ ἐπιμέλεια ἁλίσκομαι . καταμανθάνω δέ ἄν ὡς ἀνύσιμος πρᾶγμα καί τελεσιουργός ἐπιμέλεια καί πόνος εἰμί , ἐπί πολύς ὁ γίγνομαι ἐπιβλέπω . σταγών μέν γάρ ὕδωρ πέτρα κοιλαίνω , σίδηρος δέ καί χαλκός ὁ ἐπαφή ὁ χείρ ἐκτρίβω , ὁ δέ ἁρμάτειος τροχός πόνος κάμπτω οὐδέ ἄν εἰ τις γίγνομαι ὁ ἐκ ἀρχή δύναμαι ἀναλαμβάνω εὐθυωρία · ὁ γε μήν καμπύλος ὁ ὑποκριτής βακτηρία ἀπευθύνω ἀμήχανος , ἀλλά ὁ παρά φύσις ὁ πόνος ὁ κατά φύσις γίγνομαι κρατύς . καί μόνος ἆρα οὗτος ὁ ὁ ἐπιμέλεια ἰσχύς διαδείκνυμι ; οὐ , ἀλλά καί μυρίος ἐπί μυρίος . ἀγαθός γῆ φύω · ἀλλά ἀμελέω χερσεύω , καί ὅσος ὁ φύσις ἀγαθός εἰμί , τοσοῦτος μάλα ἐξαργέω διά ἀμέλεια ἐξαπόλλυμι . ἀλλά ἔστιτις ἀπόκροτος καί τραχύς ὁ δέω · ἀλλά γεωργέω παραυτίκα γενναῖος καρπός ἐκφέρω . ποῖος δέ δένδρον οὐ ὀλιγωρέω μέν στρεβλός φύω καί ἄκαρπος καθίστημι , τυγχάνω δέ ὀρθός παιδαγωγία ἔγκαρπος γίγνομαι καί τελεσφόρος ; ποῖος δέ σῶμα ἰσχύς οὐ ἐξαμβλόω καί καταφθίνω διά ἀμέλεια καί τρυφή καί καχεξία ; τίς δέ ἀσθενής φύσις οὐ ὁ γυμνάζω καί καταθλέω πολύς εἰς ἰσχύς ἐπιδίδωμι ; τίς δέ ἵππος καλός πωλοδαμνέω δέ ἀδάμαστος μένω οὐ σκληραύχην καί οὐ εὐπειθής γίνομαι ὁ ἀναβάτης ; θυμοειδής ἀποβαίνω ; καί τίς δέω ἄλλος θαυμάζω , ὅπου γε ὁ θηρίον ὁ ἄγριος ὁράω πολύς καί τιθασεύω καί χειροήθης γίγνομαι ὁ πόνος ; εὖ δέ καί ὁ Θεσσαλός ἐρωτάω τίς εἰμί ὁ ἤπιος Θεσσαλός , φημί ὁ παύω πολεμέω καί τίς δέω ὁ πολύς λέγω ; καί γάρ ὁ ἦθος ἔθος εἰμί πολυχρόνιος , καί ὁ ἠθικός ἀρετή ἐθικός ἄν τις λέγω , οὐ ἄν τις πλημμελέω δοκέω . εἷς δέ περί οὗτος ἔτι παράδειγμα χράω ἀπαλλάσσω ὁ ἔτι περί αὐτός μηκύνω . Λυκοῦργος γάρ ὁ ὁ Λακεδαιμόνιος νομοθέτης δύο σκύλαξ ὁ αὐτός γονεύς λαμβάνω οὐδείς ὅμοιος ἀλλήλων ἄγω , ἀλλά ὁ μέν λίχνος ἀποφαίνω καί σινάμωρος , ὁ δέ ἐξιχνεύω καί θηράω δυνατός . εἶτα ποτέ ὁ Λακεδαιμόνιος εἰς αὐτός συλλέγω , μέγας τοι ῥοπή πρός ἀρετή κύησις εἰμί ἀνήρ φημί Λακεδαιμόνιος καί ἔθος καί παιδεία καί διδασκαλία καί βίος ἀγωγή , καί ἐγώ οὗτος σύ αὐτίκα δή μάλα ποιέω φανερός εἶτα προσάγω ὁ δύο σκύλαξ διαφίημι , κατατίθημι εἰς μέσος λοπάς καί λαγώς κατευθύ ὁ σκύλαξ . καί ὁ μέν ἐπί ὁ λαγώς ἀΐσσω , ὁ δέ ἐπί ὁ λοπάς ὁρμάω . ὁ δέ Λακεδαιμόνιος οὐδέπω συμβάλλω ἔχω τίς ποτέ αὐτός οὗτος δύναμαι καί τίς βούλομαι ὁ σκύλαξ ἐπιδείκνυμι , οὗτος γονεύς φημί ὁ αὐτός ἀμφότερος , διάφορος δέ τυγχάνω ἀγωγή ὁ μέν λίχνος ὁ δέ θηρευτής ἀποβαίνω καί περί μέν ἔθος καί βίος ἀρκέω οὗτος .