plutarchus.de-communibus-notitiis-adversus-stoicos-1058e-1086b 31
ἀλλὰ , μὴ δοκῇ ταῦτα λογικωτέραν ἔχειν τὴν ἀπορίαν , ἁψώμεθα τῶν φυσικωτέρων . ἐπεὶ τοίνυν Ζεὺς ἀρχὴ Ζεὺς μέσσα Διὸς δʼ ἐκ πάντα τέτυκται ὡς αὐτοὶ λέγουσι , μάλιστα μὲν ἔδει τὰς περὶ θεῶν ἐννοίας , εἴ τι ταραχῶδες ἢ πλανητὸν ἐγγέγονεν αὐταῖς , ἰωμένους ἀπευθύνειν καὶ κατορθοῦν ἐπὶ τὸ βέλτιστον · εἰ δὲ μή , μεθέντας γʼ ἐᾶν ὡς ἔχουσιν ὑπὸ τοῦ νόμου ἕκαστοι καὶ τῆς συνηθείας πρὸς τὸ θεῖον . οὐ γάρ τι νῦν γε κἀχθὲς ἀλλʼ ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα , κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου φάνη . οἱ δʼ ὥσπερ ἀφʼ ἑστίας ἀρξάμενοι τὰ καθεστῶτα κινεῖν καὶ πάτρια τῆς περὶ θεῶν δόξης οὐδεμίαν , ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν , ἔννοιαν ὑγιᾶ καὶ ἀκέραιον ἀπολελοίπασι . τίς γάρ ἐστιν ἄλλος ἀνθρώπων ἢ γέγονεν , ὃς οὐκ ἄφθαρτον νοεῖ καὶ ἀίδιον τὸ θεῖον ; ἢ τί ἐν ταῖς κοιναῖς προλήψεσι περὶ θεῶν ὁμολογουμένως ἀναπεφώνηται μᾶλλον ἢ τὰ τοιαῦτα τῷ ἔνι τέρπονται μάκαρες θεοὶ ἤματα πάντα καί ἀθανάτων τε θεῶν χαμαὶ ἐρχομένων τʼ ἀν̔θρὡπων καὶ τὸ κεῖνοι γάρ τʼ ἄνοσοι καὶ ἀγήραοι πόνων τʼ ἄπειροι , βαρυβόαν πορθμὸν πεφευγότες Ἀχέροντος ; καὶ ἴσως ἐντύχοι τις ἂν ἔθνεσι βαρβάροις καὶ ἀγρίοις θεὸν μὴ νοοῦσι , θεὸν δὲ νοῶν μὴ νοῶν δʼ ἄφθαρτον μηδʼ ἀίδιον , ἄνθρωπος ; οὐδὲ εἷς γέγονεν . οἱ γοῦν ἄθεοι προσαγορευθέντες οὗτοι , Θεόδωροι καὶ Διαγόραι καὶ Ἵππωνες , οὐκ ἐτόλμησαν εἰπεῖν τὸ θεῖον ὅτι φθαρτόν ἐστιν , ἀλλʼ οὐκ ἐπίστευσαν ὡς ἔστι τι ἄφθαρτον τοῦ μὲν ἀφθάρτου τὴν ὕπαρξιν μὴ ἀπολείποντες τοῦ δὲ θεοῦ τὴν πρόληψιν φυλάττοντες . ἀλλὰ Χρύσιππος καὶ Κλεάνθης , ἐμπεπληκότες , ὡς ἔπος εἰπεῖν , τῷ λόγῳ θεῶν τὸν οὐρανὸν τὴν γῆν τὸν ἀέρα τὴν θάλατταν , οὐδένα τῶν τοσούτων ἄφθαρτον οὐδʼ ἀίδιον ἀπολελοίπασι , πλὴν μόνου τοῦ Διός , εἰς ὃν πάντας καταναλίσκουσι τοὺς ἄλλους · ὥστε καὶ τούτῳ τὸ φθείρειν προσεῖναι τοῦ φθείρεσθαι μὴ ἐπιεικέστερον ἀσθενείᾳ γάρ τινι καὶ τὸ μεταβάλλον εἰς ἕτερον φθείρεται καὶ τὸ τοῖς ἄλλοις εἰς ἑαυτὸ φθειρομένοις τρεφόμενον σῴζεται . ταῦτα δʼ οὐχ ὡς ἄλλα πολλὰ τῶν ἀτόπων συλλογιζόμεθα ἔχειν τὰς ὑποθέσεις αὐτῶν καὶ τοῖς δόγμασιν ἕπεσθαι , ἀλλʼ αὐτοὶ μέγα βοῶντες ἐν τοῖς περὶ Θεῶν καὶ Προνοίας Εἱμαρμένης τε καὶ Φύσεως γράμμασι διαρρήδην λέγουσι τοὺς ἄλλους θεοὺς ἅπαντας εἶναι γεγονότας καὶ φθαρησομένους ὑπὸ πυρός , τηκτοὺς κατʼ αὐτοὺς ὥσπερ κηρίνους ἢ καττιτερίνους ὄντας . ἔστιν οὖν παρὰ τὴν ἔννοιαν , ὡς τὸ ἄνθρωπον ἀθάνατον εἶναι , καὶ τὸ θεὸν θνητὸν εἶναι μᾶλλον δʼ οὐχ ὁρῶ , τίς ἔσται θεοῦ πρὸς ἄνθρωπον διαφορά , εἰ καὶ ὁ θεὸς ζῷον λογικὸν καὶ φθαρτόν ἐστιν . ἢ γὰρ αὖ τὸ σοφὸν τοῦτο καὶ καλὸν ἀντιθῶσι , θνητὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον , οὐ θνητὸν δὲ τὸν θεὸν ἀλλὰ φθαρτόν , ὅρα τὸ συμβαῖνον αὐτοῖς · ἢ γὰρ ἀθάνατον εἶναι φήσουσιν ἅμα τὸν θεὸν καὶ φθαρτόν , ἢ μήτε θνητὸν εἶναι μήτε ἀθάνατον . ὧν οὐκ ἔστιν οὐδὲ πλάττοντας ἐξεπίτηδες ἕτερα παρὰ τὴν κοινὴν ἔννοιαν ὑπερβάλλειν τὴν ἀτοπίαν · λέγω δὲ τοὺς ἄλλους · ἐπεὶ τούτοις γε τῶν ἀτοπωτάτων οὐδὲν ἄρρητον οὐδʼ ἀνεπιχείρητόν ἐστι παρειμένον . ἔτι τοίνυν ἐπαγωνιζόμενος ὁ Κλεάνθης τῇ ἐκπυρώσει , λέγει τὴν σελήνην καὶ τὰ λοιπὰ ἄστρα τὸν ἥλιον ἐξομοιῶσαι πάντα ἑαυτῷ καὶ μεταβαλεῖν εἰς ἑαυτὸν ἀλλʼ ὅτι οἱ ἀστέρες θεοὶ ὄντες πρὸς τὴν ἑαυτῶν φθορὰν συνεργοῦσι τῷ ἡλίῳ , συνεργοῦντὲς τι πρὸς τὴν ἐκπύρωσιν , πολὺς ἂν εἴη γέλως ἡμᾶς περὶ σωτηρίας αὐτοῖς προσεύχεσθαι καὶ σωτῆρας ἀνθρώπων νομίζειν , οἷς κατὰ φύσιν ἔστι τὸ σπεύδειν ἐπὶ τὴν αὑτῶν φθορὰν καὶ ἀναίρεσιν .
Lemmas: ἀλλά , μή δοκέω οὗτος λογικός ἔχω ὁ ἀπορία , ἅπτω ὁ φυσικός . ἐπεί τοίνυν Ζεύς ἀρχή Ζεύς μέσος Ζεύς δέ ἐκ πᾶς τεύχω ὡς αὐτός λέγω , μάλα μέν δέω ὁ περί θεός ἔννοια , εἰ τις ταραχώδης ἤ πλανητός ἐγγίγνομαι αὐτός , ἰάομαι ἀπευθύνω καί κατορθόω ἐπί ὁ ἀγαθός · εἰ δέ μή , μεθίημι γε ἐάω ὡς ἔχω ὑπό ὁ νόμος ἕκαστος καί ὁ συνήθεια πρός ὁ θεῖος . οὐ γάρ τις νῦν γε χθές ἀλλά ἀεί ποτέ ζάω οὗτος , οὐδείς οἶδα ἐκ ὅστις φαίνω . ὁ δέ ὥσπερ ἀπό ἑστία ἄρχω ὁ καθίστημι κινέω καί πάτριος ὁ περί θεός δόξα οὐδείς , ὡς ἁπλῶς λέγω , ἔννοια ὑγιής καί ἀκέραιος ἀπολείπω . τίς γάρ εἰμί ἄλλος ἄνθρωπος ἤ γίγνομαι , ὅς οὐ ἄφθαρτος νοέω καί ἀίδιος ὁ θεῖος ; ἤ τίς ἐν ὁ κοινός πρόληψις περί θεός ὁμολογουμένως ἀναφωνέω μάλα ἤ ὁ τοιοῦτος ὁ ἐν τέρπω μάκαρ θεός ἦμαρ πᾶς καί ἀθάνατος τε θεός χαμαί ἔρχομαι τε ἄνθρωπος καί ὁ ἐκεῖνος γάρ τε ἄνοσος καί ἀγήραος πόνος τε ἄπειρος , βαρυβόας πορθμός φεύγω Ἀχέρων ; καί ἴσως ἐντυγχάνω τις ἄν ἔθνος βάρβαρος καί ἄγριος θεός μή νοέω , θεός δέ νοέω μή νοέω δέ ἄφθαρτος μηδέ ἀίδιος , ἄνθρωπος ; οὐδέ εἷς γίγνομαι . ὁ γοῦν ἄθεος προσαγορεύω οὗτος , Θεόδωρος καί Διαγόρας καί Ἵππων , οὐ τολμάω λέγω ὁ θεῖος ὅτι φθαρτός εἰμί , ἀλλά οὐ πιστεύω ὡς εἰμί τις ἄφθαρτος ὁ μέν ἄφθαρτος ὁ ὕπαρξις μή ἀπολείπω ὁ δέ θεός ὁ πρόληψις φυλάσσω . ἀλλά Χρύσιππος καί Κλεάνθης , ἐμπίμπλημι , ὡς ἔπος λέγω , ὁ λόγος θεός ὁ οὐρανός ὁ γῆ ὁ ἀήρ ὁ θάλασσα , οὐδείς ὁ τοσοῦτος ἄφθαρτος οὐδέ ἀίδιος ἀπολείπω , πλήν μόνος ὁ Ζεύς , εἰς ὅς πᾶς καταναλίσκω ὁ ἄλλος · ὥστε καί οὗτος ὁ φθείρω πρόσειμι ὁ φθείρω μή ἐπιεικής ἀσθένεια γάρ τις καί ὁ μεταβάλλω εἰς ἕτερος φθείρω καί ὁ ὁ ἄλλος εἰς ἑαυτοῦ φθείρω τρέφω σῴζω . οὗτος δέ οὐ ὡς ἄλλος πολύς ὁ ἄτοπος συλλογίζομαι ἔχω ὁ ὑπόθεσις αὐτός καί ὁ δόγμα ἕπομαι , ἀλλά αὐτός μέγας βοάω ἐν ὁ περί θεός καί Πρόνοια Εἱμαρμένη τε καί Φύσις γράμμα διαρρήδην λέγω ὁ ἄλλος θεός ἅπας εἰμί γίγνομαι καί φθείρω ὑπό πῦρ , τηκτός κατά αὐτός ὥσπερ κήρινος ἤ κασσιτέρινος εἰμί . εἰμί οὖν παρά ὁ ἔννοια , ὡς ὁ ἄνθρωπος ἀθάνατος εἰμί , καί ὁ θεός θνητός εἰμί μάλα δέ οὐ ὁράω , τίς εἰμί θεός πρός ἄνθρωπος διαφορά , εἰ καί ὁ θεός ζῷον λογικός καί φθαρτός εἰμί . ἤ γάρ αὖ ὁ σοφός οὗτος καί καλός ἀντιτίθημι , θνητός εἰμί ὁ ἄνθρωπος , οὐ θνητός δέ ὁ θεός ἀλλά φθαρτός , ὁράω ὁ συμβαίνω αὐτός · ἤ γάρ ἀθάνατος εἰμί φημί ἅμα ὁ θεός καί φθαρτός , ἤ μήτε θνητός εἰμί μήτε ἀθάνατος . ὅς οὐ εἰμί οὐδέ πλήσσω ἐξεπίτηδες ἕτερος παρά ὁ κοινός ἔννοια ὑπερβάλλω ὁ ἀτοπία · λέγω δέ ὁ ἄλλος · ἐπεί οὗτος γε ὁ ἄτοπος οὐδείς ἄρρητος οὐδέ ἀνεπιχείρητος εἰμί παρίημι . ἔτι τοίνυν ἐπαγωνίζομαι ὁ Κλεάνθης ὁ ἐκπύρωσις , λέγω ὁ σελήνη καί ὁ λοιπός ἄστρον ὁ ἥλιος ἐξομοιόω πᾶς ἑαυτοῦ καί μεταβάλλω εἰς ἑαυτοῦ ἀλλά ὅτι ὁ ἀστήρ θεός εἰμί πρός ὁ ἑαυτοῦ φθορά συνεργέω ὁ ἥλιος , συνεργέω τις πρός ὁ ἐκπύρωσις , πολύς ἄν εἰμί γέλως ἐγώ περί σωτηρία αὐτός προσεύχομαι καί σωτήρ ἄνθρωπος νομίζω , ὅς κατά φύσις εἰμί ὁ σπεύδω ἐπί ὁ ἑαυτοῦ φθορά καί ἀναίρεσις .