plutarchus.de-cohibenda-ira-452f-464d 11
πάντων δὲ τῶν παθῶν ἐθισμοῦ δεομένων , οἷον δαμάζοντος καὶ καταθλοῦντος ἀσκήσει τὸ ἄλογον καὶ δυσπειθές , οὐ πρὸς ἄλλο μᾶλλον ἔστιν ἐγγυμνάσασθαι τοῖς οἰκέταις ἢ πρὸς τὸν θυμόν . οὔτε γὰρ φθόνος οὔτε φόβος οὔτε φιλοτιμία τις ἐγγίγνεται πρὸς αὐτούς · ὀργαὶ δὲ συνεχεῖς πολλὰ ποιοῦσαι προσκρούματα καὶ σφάλματα διὰ τὴν ἐξουσίαν ὥσπερ ἐν ὀλισθηρῷ χωρίῳ , μηδενὸς ἐνισταμένου μηδὲ κωλύοντος , ὑποφέρουσιν . οὐ γὰρ ἔστιν ἀναμάρτητον ἐν πάθει τὸ ἀνυπεύθυνον κατασχεῖν , μὴ πολλῇ τὴν ἐξουσίαν ἐμπεριλαβόντα πραότητι μηδὲ πολλὰς ὑπομείναντα φωνὰς γυναικὸς καὶ φίλων ἐγκαλούντων ἀτονίαν καὶ ῥᾳθυμίαν . οἷς μάλιστα παρωξυνόμην καὶ αὐτὸς ἐπὶ τοὺς οἰκέτας ὡς τῷ μὴ κολάζεσθαι διαφθειρομένους . ὀψὲ μέντοι συνεῖδον , ὅτι πρῶτον μὲν ἐκείνους ἀνεξικακίᾳ χείρονας ποιεῖν βέλτιόν ἐστιν ἢ πικρίᾳ καὶ θυμῷ διαστρέφειν ἑαυτὸν εἰς ἑτέρων ἐπανόρθωσιν ἔπειτα πολλοὺς ὁρῶν αὐτῷ τῷ μὴ κολάζεσθαι πολλάκις αἰδουμένους κακοὺς εἶναι καὶ μεταβολῆς ἀρχὴν τὴν συγγνώμην μᾶλλον ἢ τὴν τιμωρίαν λαμβάνοντας , καὶ νὴ Δία δουλεύοντας ἑτέροις ἀπὸ νεύματος καὶ σιωπῇ καὶ προθυμότερον ἢ μετὰ πληγῶν καὶ στιγμάτων ἑτέροις , ἐπειθόμην ἡγεμονικώτερον εἶναι τοῦ θυμοῦ τὸν λογισμόν . οὐ γάρ , ὡς ὁ ποιητὴς εἶπεν ἵνα γὰρ δέος , ἔνθα καὶ αἰδώς · ἀλλὰ τοὐναντίον αἰδουμένοις ὁ σωφρονίζων ἐγγίγνεται φόβος . ἡ δὲ συνεχὴς πληγὴ καὶ ἀπαραίτητος οὐ μετάνοιαν ἐμποιεῖ τοῦ κακουργεῖν ἀλλὰ τοῦ λανθάνειν πρόνοιαν μᾶλλον . τρίτον ἀεὶ μνημονεύων καὶ διανοούμενος πρὸς ἐμαυτόν , ὡς οὔθʼ ὁ τοξεύειν ἡμᾶς διδάξας ἐκώλυσε βάλλειν ἀλλὰ μὴ διαμαρτάνειν , οὔτε τῷ κολάζειν ἐμποδὼν ἔσται τὸ διδάσκειν εὐκαίρως τοῦτο ποιεῖν καὶ μετρίως καὶ ὠφελίμως καὶ πρεπόντως πειρῶμαι τὴν ὀργὴν ἀφαιρεῖν μάλιστα τῷ μὴ παραιρεῖσθαι τῶν κολαζομένων τὴν δικαιολογίαν ἀλλʼ ἀκούειν . ὅ τε γὰρ χρόνος ἐμποιεῖ τῷ πάθει διατριβὴν καὶ μέλλησιν ἐκλύουσαν ἥ τε κρίσις εὑρίσκει καὶ τρόπον πρέποντα καὶ μέγεθος ἁρμόττον κολάσεως · ἔτι δʼ οὐχ ὑπολείπεται πρόφασις τῷ διδόντι δίκην ἀντιτείνειν πρὸς τὴν ἐπανόρθωσιν , ἂν μὴ κατʼ ὀργὴν ἀλλʼ ἐξελεγχθεὶς κολάζηται τὸ τʼ αἴσχιστον οὐ πρόσεστι , φαίνεσθαι δικαιότερα τοῦ δεσπότου λέγοντα τὸν οἰκέτην . ὥσπερ οὖν ὁ Φωκίων μετὰ τὴν Ἀλεξάνδρου τελευτὴν οὐκ ἐῶν προεξανίστασθαι τοὺς Ἀθηναίους οὐδὲ ταχὺ πιστεύειν , εἰ σήμερον εἶπεν ἄνδρες Ἀθηναῖοι τέθνηκε , καὶ αὔριον ἔσται καὶ εἰς τρίτην τεθνηκώς οὕτως οἶμαι δεῖν ὑποβάλλειν ἑαυτῷ τὸν σπεύδοντα διʼ ὀργὴν ἐπὶ τὴν τιμωρίαν , εἰ σήμερον οὗτος ἠδίκηκε , καὶ αὔριον ἔσται καὶ εἰς τρίτην ἠδικηκώς · καὶ δεινὸν οὐδέν , εἰ δώσει δίκην βράδιον , ἀλλʼ εἰ ταχὺ παθὼν ἀεὶ φανεῖται μὴ ἀδικῶν · ὅπερ ἤδη συμβέβηκε πολλάκις . τίς . γὰρ ἡμῶν οὕτω δεινός ἐστιν , ὥστε μαστιγοῦν καὶ κολάζειν δοῦλον , ὅτι πέμπτην ἢ δεκάτην ἡμέραν προσέκαυσε τοὖψον ἢ κατέβαλε τὴν τράπεζαν ἢ βράδιον ὑπήκουσε ; καὶ μὴν ταῦτʼ ἐστὶν ἐφʼ οἷς εὐθὺς γενομένοις καὶ προσφάτοις οὖσι ταραττόμεθα καὶ πικρῶς καὶ ἀπαραιτήτως ἔχομεν . ὡς γὰρ διʼ ὁμίχλης τὰ σώματα , καὶ διʼ ὀργῆς τὰ πράγματα μείζονα φαίνεται . διὸ δεῖ ταχὺ συμμνημονεύειν τῶν ὁμοίων , καὶ τοῦ πάθους ἔξωθεν ὄνταςἀνυπόπτως , ἂν καθαρῷ τῷ λογισμῷ καὶ καθεστῶτι φαίνηται μοχθηρόν , ἐπιστραφῆναι , καὶ μὴ προέσθαι τότε μηδʼ ἀφεῖναι τὴν κόλασιν ὥσπερ σιτίον ἀνορέκτους γεγονότας . οὐδὲν γὰρ οὕτως αἴτιόν ἐστι τοῦ παρούσης ὀργῆς κολάζειν , ὡς τὸ παυσαμένης μὴ κολάζειν ἀλλʼ ἐκλελύσθαι , καὶ ταὐτὸ πεπονθέναι τοῖς ἀργοῖς κωπηλάταις , οἳ γαλήνης ὁρμοῦσιν εἶτα κινδυνεύουσιν ἀνέμῳ πλέοντες . καὶ γὰρ ἡμεῖς τοῦ λογισμοῦ κατεγνωκότες ἀτονίαν καὶ μαλακίαν ἐν τῷ κολάζειν , σπεύδομεν παρόντι τῷ θυμῷ καθάπερ πνεύματι παραβόλως . τροφῇ μὲν γὰρ ὁ πεινῶν κατὰ φύσιν χρῆται τιμωρίᾳ δʼ ὁ μὴ πεινῶν μηδὲ διψῶν αὐτῆς , μηδʼ ὥσπερ ὄψου πρὸς τὸ κολάσαι τοῦ θυμοῦ δεόμενος , ἀλλʼ ὅταν πορρωτάτω τοῦ ὀρέγεσθαι γένηται προσάγων τὸν λογισμὸν ἀναγκαίως . οὐ γάρ , ὡς Ἀριστοτέλης ἱστορεῖ κατʼ αὐτὸν ἐν Τυρρηνίᾳ μαστιγοῦσθαι τοὺς οἰκέτας πρὸς αὐλόν , οὕτω πρὸς ἡδονὴν δεῖ καθάπερ ἀπολαύσματος ὀρέξει τῆς τιμωρίας ἐμφορεῖσθαι καὶ χαίρειν κολάζοντας εἶτα μετανοεῖν · ὧν τὸ μὲν θηριῶδες τὸ δὲ γυναικῶδες · ἀλλὰ καὶ λύπης καὶ ἡδονῆς χωρὶς ἐν τῷ τοῦ λογισμοῦ χρόνῳ τὴν δίκην κομίζεσθαι μὴ ὑπολείποντας τῷ θυμῷ πρόφασιν .
Lemmas: πᾶς δέ ὁ πάθος ἐθισμός δέω , οἷος δαμάζω καί καταθλέω ἄσκησις ὁ ἄλογος καί δυσπειθής , οὐ πρός ἄλλος μάλα εἰμί ἐγγυμνάζω ὁ οἰκέτης ἤ πρός ὁ θυμός . οὔτε γάρ φθόνος οὔτε φόβος οὔτε φιλοτιμία τις ἐγγίγνομαι πρός αὐτός · ὀργή δέ συνεχής πολύς ποιέω πρόσκρουμα καί σφάλμα διά ὁ ἐξουσία ὥσπερ ἐν ὀλισθηρός χωρίον , μηδείς ἐνίστημι μηδέ κωλύω , ὑποφέρω . οὐ γάρ εἰμί ἀναμάρτητος ἐν πάθος ὁ ἀνυπεύθυνος κατέχω , μή πολύς ὁ ἐξουσία ἐμπεριλαμβάνω πραότης μηδέ πολύς ὑπομένω φωνή γυνή καί φίλος ἐγκαλέω ἀτονία καί ῥαθυμία . ὅς μάλα παροξύνω καί αὐτός ἐπί ὁ οἰκέτης ὡς ὁ μή κολάζω διαφθείρω . ὀψέ μέντοι συνοράω , ὅτι πρῶτος μέν ἐκεῖνος ἀνεξικακία κακός ποιέω ἀγαθός εἰμί ἤ πικρία καί θυμός διαστρέφω ἑαυτοῦ εἰς ἕτερος ἐπανόρθωσις ἔπειτα πολύς ὁράω αὐτός ὁ μή κολάζω πολλάκις αἰδέομαι κακός εἰμί καί μεταβολή ἀρχή ὁ συγγνώμη μάλα ἤ ὁ τιμωρία λαμβάνω , καί νή Ζεύς δουλεύω ἕτερος ἀπό νεῦμα καί σιωπή καί πρόθυμος ἤ μετά πληγή καί στίγμα ἕτερος , πείθω ἡγεμονικός εἰμί ὁ θυμός ὁ λογισμός . οὐ γάρ , ὡς ὁ ποιητής λέγω ἵνα γάρ δέος , ἔνθα καί αἰδώς · ἀλλά ἐναντίος αἰδέομαι ὁ σωφρονίζω ἐγγίγνομαι φόβος . ὁ δέ συνεχής πληγή καί ἀπαραίτητος οὐ μετάνοια ἐμποιέω ὁ κακουργέω ἀλλά ὁ λανθάνω πρόνοια μάλα . τρίτος ἀεί μνημονεύω καί διανοέω πρός ἐμαυτοῦ , ὡς οὔτε ὁ τοξεύω ἐγώ διδάσκω κωλύω βάλλω ἀλλά μή διαμαρτάνω , οὔτε ὁ κολάζω ἐμποδών εἰμί ὁ διδάσκω εὔκαιρος οὗτος ποιέω καί μέτριος καί ὠφέλιμος καί πρεπόντως πειράω ὁ ὀργή ἀφαιρέω μάλα ὁ μή παραιρέω ὁ κολάζω ὁ δικαιολογία ἀλλά ἀκούω . ὁ τε γάρ χρόνος ἐμποιέω ὁ πάθος διατριβή καί μέλλησις ἐκλύω ὁ τε κρίσις εὑρίσκω καί τρόπος πρέπω καί μέγεθος ἁρμόζω κόλασις · ἔτι δέ οὐ ὑπολείπω πρόφασις ὁ δίδωμι δίκη ἀντιτείνω πρός ὁ ἐπανόρθωσις , ἐάν μή κατά ὀργή ἀλλά ἐξελέγχω κολάζω ὁ τε αἰσχρός οὐ πρόσειμι , φαίνω δίκαιος ὁ δεσπότης λέγω ὁ οἰκέτης . ὥσπερ οὖν ὁ Φωκίων μετά ὁ Ἀλέξανδρος τελευτή οὐ ἐάω προεξανίσταμαι ὁ Ἀθηναῖος οὐδέ ταχύς πιστεύω , εἰ σήμερον λέγω ἀνήρ Ἀθηναῖος θνῄσκω , καί αὔριον εἰμί καί εἰς τρίτος θνῄσκω οὕτως οἴομαι δέω ὑποβάλλω ἑαυτοῦ ὁ σπεύδω διά ὀργή ἐπί ὁ τιμωρία , εἰ σήμερον οὗτος ἀδικέω , καί αὔριον εἰμί καί εἰς τρίτος ἀδικέω · καί δεινός οὐδείς , εἰ δίδωμι δίκη βραδύς , ἀλλά εἰ ταχύς πάσχω ἀεί φαίνω μή ἀδικέω · ὅς ἤδη συμβαίνω πολλάκις . τίς . γάρ ἐγώ οὕτως δεινός εἰμί , ὥστε μαστιγόω καί κολάζω δοῦλος , ὅτι πέμπτος ἤ δέκατος ἡμέρα προσκαίω ὄψον ἤ καταβάλλω ὁ τράπεζα ἤ βραδύς ὑπακούω ; καί μήν οὗτος εἰμί ἐπί ὅς εὐθύς γίγνομαι καί πρόσφατος εἰμί ταράσσω καί πικρός καί ἀπαραίτητος ἔχω . ὡς γάρ διά ὁμίχλη ὁ σῶμα , καί διά ὀργή ὁ πρᾶγμα μέγας φαίνω . διό δέω ταχύς συμμνημονεύω ὁ ὅμοιος , καί ὁ πάθος ἔξωθεν ὄνταςἀνυπόπτως , ἐάν καθαρός ὁ λογισμός καί καθίστημι φαίνω μοχθηρός , ἐπιστρέφω , καί μή προίημι τότε μηδέ ἀφίημι ὁ κόλασις ὥσπερ σιτίον ἀνόρεκτος γίγνομαι . οὐδείς γάρ οὕτως αἴτιος εἰμί ὁ πάρειμι ὀργή κολάζω , ὡς ὁ παύω μή κολάζω ἀλλά ἐκλύω , καί αὐτός πάσχω ὁ ἀργός κωπηλάτης , ὅς γαλήνη ὁρμάω εἶτα κινδυνεύω ἄνεμος πλέω . καί γάρ ἐγώ ὁ λογισμός καταγιγνώσκω ἀτονία καί μαλακία ἐν ὁ κολάζω , σπεύδω πάρειμι ὁ θυμός καθά πνεῦμα παράβολος . τροφή μέν γάρ ὁ πεινάω κατά φύσις χράω τιμωρία δέ ὁ μή πεινάω μηδέ διψάω αὐτός , μηδέ ὥσπερ ὄψον πρός ὁ κολάζω ὁ θυμός δέω , ἀλλά ὅταν πόρρω ὁ ὀρέγω γίγνομαι προσάγω ὁ λογισμός ἀναγκαῖος . οὐ γάρ , ὡς Ἀριστοτέλης ἱστορέω κατά αὐτός ἐν Τυρρηνία μαστιγόω ὁ οἰκέτης πρός αὐλός , οὕτως πρός ἡδονή δέω καθά ἀπόλαυσμα ὄρεξις ὁ τιμωρία ἐμφορέω καί χαίρω κολάζω εἶτα μετανοέω · ὅς ὁ μέν θηριώδης ὁ δέ γυναικώδης · ἀλλά καί λύπη καί ἡδονή χωρίς ἐν ὁ ὁ λογισμός χρόνος ὁ δίκη κομίζω μή ὑπολείπω ὁ θυμός πρόφασις .