plotinus.enneades 3.6.4
περὶ δὲ τοῦ λεγομένου παθητικοῦ τῆς ψυχῆς ἐπισκεπτέον . ἤδη μὲν οὖν εἴρηται τρόπον τινὰ καὶ περὶ τούτου ἐν οἷς περὶ τῶν παθῶν ἁπάντων ἐλέγετο τῶν περὶ τὸ θυμοειδὲς καὶ τὸ ἐπιθυμοῦν γιγνομένων ὅπως ἕκαστα : οὐ μὴν ἀλλ̓ ἔτι λεκτέον περὶ αὐτοῦ πρῶτον λαβόντας , ὅ τι ποτὲ τὸ παθητικὸν τῆς ψυχῆς λέγεται εἶναι . λέγεται δὴ πάντως περὶ ὃ τὰ πάθη δοκεῖ συνίστασθαι : ταῦτα δέ ἐστιν οἷς ἕπεται ἡδονὴ καὶ λύπη . τῶν δὲ παθῶν τὰ μὲν ἐπὶ δόξαις συνίσταται , ὡς ὅταν δοξάσας τις μέλλειν τελευτᾶν ἴσχῃ φόβον , ἢ οἰηθεὶς ἀγαθὸν αὑτῷ τι ἔσεσθαι ἡσθῇ , τῆς μὲν δόξης ἐν ἄλλῳ , τοῦ δὲ πάθους κινηθέντος ἐν ἄλλῳ : τὰ δέ ἐστιν ὡς ἡγησάμενα αὐτὰ ἀπροαιρέτως ἐμποιεῖν ἐν τῷ πεφυκότι δοξάζειν τὴν δόξαν . ἡ μὲν δὴ δόξα ὅτι ἄτρεπτον ἐᾷ ἐπὶ τῷ δοξάζειν εἴρηται : ὁ δ̓ ἐκτὸς τῆς δόξης φόβος ἐλθὼν ἄνωθεν αὖ ἀπὸ τῆς δόξης οἷον σύνεσίν τινα παρασχὼν τῷ λεγομένῳ τῆς ψυχῆς φοβεῖσθαι . τί ποτε ποιεῖ τοῦτο τὸ φοβεῖσθαι ; ταραχὴν καὶ ἔκπληξίν , φασιν , ἐπὶ προσδοκωμένῳ κακῷ . ὅτι μὲν οὖν ἡ φαντασία ἐν ψυχῇ , ἥ τε πρώτη , ἣν δὴ καλοῦμεν δόξαν , ἥ τε ἀπὸ ταύτης οὐκέτι δόξα , ἀλλὰ περὶ τὸ κάτω ἀμυδρὰ οἷον δόξα καὶ ἀνεπίκριτος φαντασία , οἵα τῇ λεγομένῃ φύσει ἐνυπάρχει ἐνέργεια καθ̓ ἃ ποιεῖ ἕκαστον , ὥς φασιν , ἀφαντάστως , δῆλον ἄν τῳ γένοιτο . τὸ δ̓ ἀπὸ τούτων ἤδη αἰσθητὴ ἡ ταραχὴ περὶ τὸ σῶμα γινομένη ὅ τε τρόμος καὶ ὁ σεισμὸς τοῦ σώματος καὶ τὸ ὠχρὸν καὶ ἡ ἀδυναμία τοῦ λέγειν . οὐ γὰρ δὴ ἐν τῷ ψυχικῷ μέρει ταῦτα : ἢ σωματικὸν φήσομεν αὐτὸ εἶναι , αὐτό γε εἴπερ ἦν παθὸν ταῦτα : οὐδ̓ ἂν ἔτι εἰς τὸ σῶμα ταῦτα ἀφίκετο τοῦ πέμποντος οὐκέτι ἐνεργοῦντος τὸ πέμπειν διὰ τὸ κατέχεσθαι τῷ πάθει καὶ ἐξίστασθαι ἑαυτοῦ . ἀλλ̓ ἔστι μὲν τοῦτο τὸ τῆς ψυχῆς μέρος τὸ παθητικὸν οὐ σῶμα μέν , εἶδος δέ τι . ἐν ὕλῃ μέντοι καὶ τὸ ἐπιθυμοῦν καὶ τό γε θρεπτικόν τε καὶ αὐξητικὸν καὶ γεννητικόν , ὅ ἐστι ῥίζα καὶ ἀρχὴ τοῦ ἐπιθυμοῦντος καὶ παθητικοῦ εἴδους . εἴδει δὲ οὐδενὶ δεῖ παρεῖναι ταραχὴν ἢ ὅλως πάθος , ἀλλ̓ ἑστηκέναι μὲν αὐτό , τὴν δὲ ὕλην αὐτοῦ ἐν τῷ πάθει γίγνεσθαι , ὅταν γίγνηται , ἐκείνου τῇ παρουσίᾳ τοῦ κινοῦντος . οὐ γὰρ δὴ τὸ φυτικόν , ὅταν φύῃ , φύεται , οὐδ̓ ὅταν αὔξῃ , αὔξεται , οὐδ̓ ὅλως , ὅταν κινῇ , κινεῖται ἐκείνην τὴν κίνησιν ἣν κινεῖ , ἀλλ̓ ἢ οὐδ̓ ὅλως , ἢ ἄλλος τρόπος κινήσεως ἢ ἐνεργείας . αὐτὴν μὲν οὖν δεῖ τὴν τοῦ εἴδους φύσιν ἐνέργειαν εἶναι καὶ τῇ παρουσίᾳ ποιεῖν , οἷον εἰ ἡ ἁρμονία ἐξ αὑτῆς τὰς χορδὰς ἐκίνει . ἔσται τοίνυν τὸ παθητικὸν πάθους μὲν αἴτιον ἢ παῤ αὐτοῦ γενομένου τοῦ κινήματος ἐκ τῆς φαντασίας τῆς αἰσθητικῆς ἢ καὶ ἄνευ φαντασίας : ἐπισκεπτέον δὲ τοῦτο , εἰ τῆς δόξης ἄνωθεν ἀρξάσης : αὐτὸ δὲ μένον ἐν ἁρμονίας εἴδει . τὰ δὲ αἴτια τοῦ κινῆσαι ἀνάλογον τῷ μουσικῷ : τὰ δὲ πληγέντα διὰ πάθους πρὸς τὰς χορδὰς ἂν τὸν λόγον ἔχοι . καὶ γὰρ κἀκεῖ οὐχ ἡ ἁρμονία πέπονθεν , ἀλλ̓ ἡ χορδή : οὐ μὴν ἐκινήθη ἂν ἡ χορδὴ , εἰ καὶ ὁ μουσικὸς ἐβούλετο , μὴ τῆς ἁρμονίας τοῦτο λεγούσης .
Lemmas: περί δέ ὁ λέγω παθητικός ὁ ψυχή ἐπισκοπέω . ἤδη μέν οὖν λέγω τρόπος τις καί περί οὗτος ἐν ὅς περί ὁ πάθος ἅπας λέγω ὁ περί ὁ θυμοειδής καί ὁ ἐπιθυμέω γίγνομαι ὅπως ἕκαστος : οὐ μήν ἀλλά ἔτι λεκτέος περί αὐτός πρῶτος λαμβάνω , ὅς τις ποτέ ὁ παθητικός ὁ ψυχή λέγω εἰμί . λέγω δή πάντως περί ὅς ὁ πάθος δοκέω συνίστημι : οὗτος δέ εἰμί ὅς ἕπομαι ἡδονή καί λύπη . ὁ δέ πάθος ὁ μέν ἐπί δόξα συνίστημι , ὡς ὅταν δοξάζω τις μέλλω τελευτάω ἴσχω φόβος , ἤ οἴομαι ἀγαθός ἑαυτοῦ τις εἰμί ἥδομαι , ὁ μέν δόξα ἐν ἄλλος , ὁ δέ πάθος κινέω ἐν ἄλλος : ὁ δέ εἰμί ὡς ἡγέομαι αὐτός ἀπροαίρετος ἐμποιέω ἐν ὁ φύω δοξάζω ὁ δόξα . ὁ μέν δή δόξα ὅτι ἄτρεπτος ἐάω ἐπί ὁ δοξάζω λέγω : ὁ δέ ἐκτός ὁ δόξα φόβος ἔρχομαι ἄνωθεν αὖ ἀπό ὁ δόξα οἷος σύνεσις τις παρέχω ὁ λέγω ὁ ψυχή φοβέω . τίς ποτέ ποιέω οὗτος ὁ φοβέω ; ταραχή καί ἔκπληξις , φημί , ἐπί προσδοκάω κακός . ὅτι μέν οὖν ὁ φαντασία ἐν ψυχή , ὁ τε πρῶτος , ὅς δή καλέω δόξα , ὁ τε ἀπό οὗτος οὐκέτι δόξα , ἀλλά περί ὁ κάτω ἀμυδρός οἷος δόξα καί ἀνεπίκριτος φαντασία , οἷος ὁ λέγω φύσις ἐν-ὑπάρχω ἐνέργεια κατά ὅς ποιέω ἕκαστος , ὡς φημί , ἀφάνταστος , δῆλος ἄν τις γίγνομαι . ὁ δέ ἀπό οὗτος ἤδη αἰσθητός ὁ ταραχή περί ὁ σῶμα γίγνομαι ὁ τε τρόμος καί ὁ σεισμός ὁ σῶμα καί ὁ ὠχρός καί ὁ ἀδυναμία ὁ λέγω . οὐ γάρ δή ἐν ὁ ψυχικός μέρος οὗτος : ἤ σωματικός φημί αὐτός εἰμί , αὐτός γε εἴπερ εἰμί πάσχω οὗτος : οὐδέ ἄν ἔτι εἰς ὁ σῶμα οὗτος ἀφικνέομαι ὁ πέμπω οὐκέτι ἐνεργέω ὁ πέμπω διά ὁ κατέχω ὁ πάθος καί ἐξίστημι ἑαυτοῦ . ἀλλά εἰμί μέν οὗτος ὁ ὁ ψυχή μέρος ὁ παθητικός οὐ σῶμα μέν , εἶδος δέ τις . ἐν ὕλη μέντοι καί ὁ ἐπιθυμέω καί ὁ γε θρεπτικός τε καί αὐξητικός καί γεννητικός , ὅς εἰμί ῥίζα καί ἀρχή ὁ ἐπιθυμέω καί παθητικός εἶδος . εἶδος δέ οὐδείς δέω πάρειμι ταραχή ἤ ὅλος πάθος , ἀλλά ἵστημι μέν αὐτός , ὁ δέ ὕλη αὐτός ἐν ὁ πάθος γίγνομαι , ὅταν γίγνομαι , ἐκεῖνος ὁ παρουσία ὁ κινέω . οὐ γάρ δή ὁ φυτικός , ὅταν φύω , φύω , οὐδέ ὅταν αὐξάνω , αὐξάνω , οὐδέ ὅλος , ὅταν κινέω , κινέω ἐκεῖνος ὁ κίνησις ὅς κινέω , ἀλλά ἤ οὐδέ ὅλος , ἤ ἄλλος τρόπος κίνησις ἤ ἐνέργεια . αὐτός μέν οὖν δέω ὁ ὁ εἶδος φύσις ἐνέργεια εἰμί καί ὁ παρουσία ποιέω , οἷος εἰ ὁ ἁρμονία ἐκ ἑαυτοῦ ὁ χορδή κινέω . εἰμί τοίνυν ὁ παθητικός πάθος μέν αἴτιος ἤ παρά αὐτός γίγνομαι ὁ κίνημα ἐκ ὁ φαντασία ὁ αἰσθητικός ἤ καί ἄνευ φαντασία : ἐπισκοπέω δέ οὗτος , εἰ ὁ δόξα ἄνωθεν ἄρχω : αὐτός δέ μένω ἐν ἁρμονία εἶδος . ὁ δέ αἴτιος ὁ κινέω ἀνάλογος ὁ μουσικός : ὁ δέ πλήσσω διά πάθος πρός ὁ χορδή ἄν ὁ λόγος ἔχω . καί γάρ ἐκεῖ οὐ ὁ ἁρμονία πάσχω , ἀλλά ὁ χορδή : οὐ μήν κινέω ἄν ὁ χορδή , εἰ καί ὁ μουσικός βούλομαι , μή ὁ ἁρμονία οὗτος λέγω .