plotinus.enneades 4.6.3
νῦν δὲ τούτων εἰρημένων περὶ μνήμης ἐφεξῆς λεκτέον εἰποῦσι πρότερον , ὡς οὐ θαυμαστόν , μᾶλλον δὲ θαυμαστὸν μέν , ἀπιστεῖν δὲ οὐ δεῖ τῇ τοιαύτῃ δυναμει τῆς ψυχῆς , εἰ μηδὲν λαβοῦσα εἰς αὑτὴν ἀντίληψιν ὧν οὐκ ἔσχε ποιεῖται . λόγος γάρ ἐστι πάντων , καὶ λόγος ἔσχατος μὲν τῶν νοητῶν καὶ τῶν ἐν τῷ νοητῷ ἡ ψυχῆς φύσις , πρῶτος δὲ τῶν ἐν τῷ αἰσθητῷ παντί . διὸ δὴ καὶ πρὸς ἄμφω ἔχει , ὑπὸ μὲν τῶν εὐπαθοῦσα καὶ ἀναβιωσκομένη , ὑπὸ δὲ τῶν . τῇ ὁμοιότητι ἀπατωμένη καὶ κατιοῦσα ὥσπερ θελγομένη . ἐν μέσῳ δὲ οὖσα αἰσθάνεται ἀμφοῖν , καὶ τὰ μὲν νοεῖν λέγεται εἰς μνήμην ἐλθοῦσα , εἰ πρὸς αὐτοῖς γίγνοιτο : γινώσκει γὰρ τῷ αὐτά πως εἶναι : γινώσκει γὰρ οὐ τῷ ἐνιζάνειν αὐτά , ἀλλὰ τῷ πως ἔχειν αὐτὰ καὶ ὁρᾶν αὐτὰ καὶ εἶναι αὐτὰ ἀμυδρότερον καὶ γίνεσθαι ἐκ τοῦ ἀμυδροῦ τῷ οἷον ἐγείρεσθαι ἐναργεστέρα καὶ ἐκ δυνάμεως εἰς ἐνέργειαν ἰέναι . τὰ δ̓ αἰσθητὰ τὸν αὐτὸν τρόπον οἷον συναψαμένη καὶ ταῦτα παῤ αὑτῆς οἷον ἐκλάμπειν ποιεῖ καὶ πρὸ ὀμμάτων εἶναι ἐργάζεται ἑτοίμης οὔσης καὶ οἷον ὠδινούσης πρὸς αὐτὰ τῆς δυνάμεως . ὅταν τοίνυν ῥωσθῇ πρὸς ὁτιοῦν τῶν φανέντων , ὥσπερ πρὸς παρὸν διάκειται ἐπὶ πολὺν χρόνον καὶ ὅσῳ μᾶλλον , τόσῳ ἀεί . διὸ καὶ τὰ παιδία μνημονεύειν λέγεται μᾶλλον , ὅτι μὴ ἀφίσταται , ἀλλὰ κεῖται αὐτοῖς πρὸ ὀμμάτων ὡς ἂν ὁρῶσιν οὔπω εἰς πλῆθος , ἀλλὰ πρὸς ὀλίγα : οἷς δὲ ἐπὶ πολλὰ ἡ διάνοια καὶ ἡ δύναμις , ὥσπερ παραθέουσι καὶ οὐ μένουσιν . εἰ δέ γε ἔμενον οἱ τύποι , οὐκ ἂν ἐποίησε τὸ πλῆθος ἧττον μνήμονας . ἔτι , εἰ τύποι μένοντες , οὐδὲν ἔδει σκοπεῖν , ἵνα ἀναμνησθῶμεν , οὐδὲ πρότερον ἐπιλαθομένους ὕστερον ἀναμιμνήσκεσθαι κειμένων . καὶ αἱ εἰς ἀνάληψιν δὲ μελέται δηλοῦσι δυνάμωσιν ψυχῆς τὸ γινόμενον ὑπάρχειν , ὥσπερ χειρῶν ἢ ποδῶν τὰ γυμνάσια εἰς τὸ ποιεῖν ῥᾳδίως , ἃ μὴ ἐν ταῖς χερσὶν ἢ ποσὶ κεῖται , ἀλλὰ πρὸς ἃ τῇ συνεχείᾳ ἡτοίμασται . διὰ τί γὰρ ἅπαξ μὲν ἀκούσας ἢ δεύτερον οὐ μέμνηται , ὅταν δὲ πολλάκις , καὶ ὃ πρότερον ἀκούσας οὐκ ἔσχε πολλῷ ὕστερον χρόνῳ μέμνηται ἤδη ; οὐ γὰρ δὴ τῷ μέρη ἐσχηκέναι πρότερον τοῦ τύπου : ἔδει γὰρ τούτων μεμνῆσθαι : ἀλλ̓ οἷον ἐξαίφνης γίγνεται τοῦτο ἔκ τινος τῆς ὑστέρας ἀκροάσεως ἢ μελέτης . ταῦτα γὰρ μαρτυρεῖ πρόκλησιν τῆς δυνάμεως καθ̓ ἣν μνημονεύομεν τῆς ψυχῆς , ὡς ῥωσθείσης ἢ ἁπλῶς ἢ πρὸς τοῦτο . ὅταν δὲ δὴ οὐ μόνον πρὸς ἃ ἐμελετήσαμεν τὸ τῆς μνήμης ἡμῖν παρῇ , ἀλλ̓ οἵπερ πολλὰ ἀνειλήφασιν ἐκ τοῦ εἰθίσθαι ἀπαγγελίαις χρῆσθαι , ῥᾳδίας ἤδη καὶ τῶν ἄλλων τὰς λεγομένας ἀναλήψεις ποιῶνται , τί ἄν τις ἐπαιτιῷτο τῆς μνήμης ἢ τὴν δύναμιν τὴν ῥωσθεῖσαν εἶναι ; οἱ μὲν γὰρ τύποι μένοντες ἀσθένειαν μᾶλλον ἢ δύναμιν κατηγοροῖεν : τὸ γὰρ ἐντυπώτατον τῷ εἴκειν ἐστὶ τοιοῦτον , καὶ πάθους ὄντος τοῦ τύπου τὸ μᾶλλον πεπονθὸς τοῦτό ἐστι τὸ μνημονεῦον μᾶλλον . τούτου δὲ τοὐναντίον φαίνεται συμβαῖνον : οὐδαμοῦ γὰρ ἡ πρὸς ὁτιοῦν γυμνασία εὐπαθὲς τὸ γυμνασάμενον ποιεῖ : ἐπεὶ καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων οὐ τὸ ἀσθενὲς ὁρᾷ , οἷον ὁ ὀφθαλμός , ἀλλ̓ ὅτῳ δύναμίς ἐστιν εἰς ἐνέργειαν πλείων . διὸ καὶ οἱ γεγηρακότες καὶ πρὸς τὰς αἰσθήσεις ἀσθενέστεροι καὶ πρὸς τὰς μνήμας ὡσαύτως . ἰσχὺς ἄρα τις καὶ ἡ αἴσθησις καὶ ἡ μνήμη . ἔτι τῶν αἰσθήσεων τυπώσεων οὐκ οὐσῶν , πῶς οἷόν τε τὰς μνήμας κατοχὰς τῶν οὐκ ἐντεθέντων οὐδὲ τὴν ἀρχὴν εἶναι ; ἀλλ̓ εἰ δύναμίς τις καὶ παρασκευὴ πρὸς τὸ ἕτοιμον , πῶς οὐχ ἅμα , ἀλλ̓ ὕστερον εἰς ἀναπόλησιν τῶν αὐτῶν ἐρχόμεθα ; ἢ ὅτι τὴν δύναμιν δεῖ οἷον ἐπιστῆσαι καὶ ἑτοιμάσασθαι . τοῦτο γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δυνάμεων ὁρῶμεν , εἰς τὸ ποιῆσαι ὃ δύνανται ἑτοιμαζομένων καὶ τὰ μὲν εὐθύς , τὰ δέ , εἰ συλλέξαιντο ἑαυτάς , ἐργαζομένων . γίνονται δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὐχ οἱ αὐτοὶ μνήμονες καὶ ἀγχίνοι , ὅτι οὐχ ἡ αὐτὴ δύναμις ἑκατέρου , ὥσπερ οὐδ̓ ὁ αὐτὸς πυκτικὸς καὶ δρομικὸς πολλάκις : ἐπικρατοῦσι γὰρ ἄλλαι ἐν ἄλλῳ ἰδέαι . καίτοι οὐκ ἐκώλυε τὸν ἁστινασοῦν ἔχοντα πλεονεξίας ψυχῆς ἀναγινώσκειν τὰ κείμενα , οὐδὲ τὸν ταύτῃ ῥυέντα τὴν τοῦ πάσχειν καὶ ἔχειν τὸ πάθος ἀδυναμίαν κεκτῆσθαι . καὶ τὸ τῆς ψυχῆς δὲ ἀμέγεθες ʽκαὶ ὅλωσ̓ ψυχὴν μαρτυρεῖ δύναμιν εἶναι : καὶ ὅλως τὰ περὶ ψυχὴν πάντα θαυμαστὸν ἄλλον τρόπον ἔχειν , ἢ ὡς ὑπειλήφασιν ὑπὸ τοῦ μὴ ἐξετάζειν ἄνθρωποι , ἢ ὡς πρόχειροι αὐτοῖς ἐπιβολαὶ ἐξ αἰσθητῶν ἐγγίνονται δἰ ὁμοιοτήτων ἀπατῶσαι : οἷον γὰρ ἐν πίναξιν ἢ δέλτοις γεγραμμένων γραμμάτων , οὕτως περὶ τῶν αἰσθήσεων καὶ τοῦ μνημονεύειν διάκεινται , καὶ οὔτε οἱ σῶμα αὐτὴν θεωρούμενοι ὁρῶσιν , ὅσα ἀδύνατα τῇ ὑποθέσει αὐτῶν συμβαίνει , οὔτε οἱ ἀσώματον .
Lemmas: νῦν δέ οὗτος λέγω περί μνήμη ἐφεξῆς λεκτέος λέγω πρότερος , ὡς οὐ θαυμαστός , μάλα δέ θαυμαστός μέν , ἀπιστέω δέ οὐ δέω ὁ τοιοῦτος δύναμις ὁ ψυχή , εἰ μηδείς λαμβάνω εἰς ἑαυτοῦ ἀντίληψις ὅς οὐ ἔχω ποιέω . λόγος γάρ εἰμί πᾶς , καί λόγος ἔσχατος μέν ὁ νοητός καί ὁ ἐν ὁ νοητός ὁ ψυχή φύσις , πρῶτος δέ ὁ ἐν ὁ αἰσθητός πᾶς . διό δή καί πρός ἄμφω ἔχω , ὑπό μέν ὁ εὐπαθέω καί ἀναβιώσκομαι , ὑπό δέ ὁ . ὁ ὁμοιότης ἀπατάω καί κατέρχομαι ὥσπερ θέλγω . ἐν μέσος δέ εἰμί αἰσθάνομαι ἄμφω , καί ὁ μέν νοέω λέγω εἰς μνήμη ἔρχομαι , εἰ πρός αὐτός γίγνομαι : γιγνώσκω γάρ ὁ αὐτός πως εἰμί : γιγνώσκω γάρ οὐ ὁ ἐνιζάνω αὐτός , ἀλλά ὁ πως ἔχω αὐτός καί ὁράω αὐτός καί εἰμί αὐτός ἀμυδρός καί γίγνομαι ἐκ ὁ ἀμυδρός ὁ οἷος ἐγείρω ἐναργής καί ἐκ δύναμις εἰς ἐνέργεια ἔρχομαι . ὁ δέ αἰσθητός ὁ αὐτός τρόπος οἷος συνάπτω καί οὗτος παρά ἑαυτοῦ οἷος ἐκλάμπω ποιέω καί πρό ὄμμα εἰμί ἐργάζομαι ἑτοῖμος εἰμί καί οἷος ὠδίνω πρός αὐτός ὁ δύναμις . ὅταν τοίνυν ῥώννυμι πρός ὁστισοῦν ὁ φαίνω , ὥσπερ πρός πάρειμι διάκειμαι ἐπί πολύς χρόνος καί ὅσος μάλα , τόσος ἀεί . διό καί ὁ παιδίον μνημονεύω λέγω μάλα , ὅτι μή ἀφίστημι , ἀλλά κεῖμαι αὐτός πρό ὄμμα ὡς ἄν ὁράω οὔπω εἰς πλῆθος , ἀλλά πρός ὀλίγος : ὅς δέ ἐπί πολύς ὁ διάνοια καί ὁ δύναμις , ὥσπερ παραθέω καί οὐ μένω . εἰ δέ γε μένω ὁ τύπος , οὐ ἄν ποιέω ὁ πλῆθος ἥσσων μνήμων . ἔτι , εἰ τύπος μένω , οὐδείς δέω σκοπέω , ἵνα ἀναμιμνῄσκω , οὐδέ πρότερος ἐπιλανθάνομαι ὕστερον ἀναμιμνῄσκω κεῖμαι . καί ὁ εἰς ἀνάληψις δέ μελέτη δηλόω δυνάμωσις ψυχή ὁ γίγνομαι ὑπάρχω , ὥσπερ χείρ ἤ πούς ὁ γυμνάσιον εἰς ὁ ποιέω ῥᾴδιος , ὅς μή ἐν ὁ χείρ ἤ πούς κεῖμαι , ἀλλά πρός ὅς ὁ συνέχεια ἑτοιμάζω . διά τίς γάρ ἅπαξ μέν ἀκούω ἤ δεύτερος οὐ μιμνῄσκω , ὅταν δέ πολλάκις , καί ὅς πρότερος ἀκούω οὐ ἔχω πολύς ὕστερον χρόνος μιμνῄσκω ἤδη ; οὐ γάρ δή ὁ μέρος ἔχω πρότερος ὁ τύπος : δέω γάρ οὗτος μιμνῄσκω : ἀλλά οἷος ἐξαίφνης γίγνομαι οὗτος ἐκ τις ὁ ὕστερος ἀκρόασις ἤ μελέτη . οὗτος γάρ μαρτυρέω πρόκλησις ὁ δύναμις κατά ὅς μνημονεύω ὁ ψυχή , ὡς ῥώννυμι ἤ ἁπλῶς ἤ πρός οὗτος . ὅταν δέ δή οὐ μόνος πρός ὅς μελετάω ὁ ὁ μνήμη ἐγώ παρέρχομαι , ἀλλά ὅς πολύς ἀναλαμβάνω ἐκ ὁ ἐθίζω ἀπαγγελία χράω , ῥᾴδιος ἤδη καί ὁ ἄλλος ὁ λέγω ἀνάληψις ποιέω , τίς ἄν τις ἐπαιτιάομαι ὁ μνήμη ἤ ὁ δύναμις ὁ ῥώννυμι εἰμί ; ὁ μέν γάρ τύπος μένω ἀσθένεια μάλα ἤ δύναμις κατηγορέω : ὁ γάρ ἔντυπος ὁ εἴκω εἰμί τοιοῦτος , καί πάθος εἰμί ὁ τύπος ὁ μάλα πάσχω οὗτος εἰμί ὁ μνημονεύω μάλα . οὗτος δέ ἐναντίος φαίνω συμβαίνω : οὐδαμοῦ γάρ ὁ πρός ὁστισοῦν γυμνασία εὐπαθής ὁ γυμνάζω ποιέω : ἐπεί καί ἐπί ὁ αἴσθησις οὐ ὁ ἀσθενής ὁράω , οἷος ὁ ὀφθαλμός , ἀλλά ὅστις δύναμις εἰμί εἰς ἐνέργεια πολύς . διό καί ὁ γηράσκω καί πρός ὁ αἴσθησις ἀσθενής καί πρός ὁ μνήμη ὡσαύτως . ἰσχύς ἄρα τις καί ὁ αἴσθησις καί ὁ μνήμη . ἔτι ὁ αἴσθησις τύπωσις οὐ εἰμί , πῶς οἷος τε ὁ μνήμη κατοχή ὁ οὐ ἐντίθημι οὐδέ ὁ ἀρχή εἰμί ; ἀλλά εἰ δύναμις τις καί παρασκευή πρός ὁ ἑτοῖμος , πῶς οὐ ἅμα , ἀλλά ὕστερον εἰς ἀναπόλησις ὁ αὐτός ἔρχομαι ; ἤ ὅτι ὁ δύναμις δέω οἷος ἐφίστημι καί ἑτοιμάζω . οὗτος γάρ καί ἐπί ὁ ἄλλος δύναμις ὁράω , εἰς ὁ ποιέω ὅς δύναμαι ἑτοιμάζω καί ὁ μέν εὐθύς , ὁ δέ , εἰ συλλέγω ἑαυτοῦ , ἐργάζομαι . γίγνομαι δέ ὡς ἐπί ὁ πολύς οὐ ὁ αὐτός μνήμων καί ἀγχίνοος , ὅτι οὐ ὁ αὐτός δύναμις ἑκάτερος , ὥσπερ οὐδέ ὁ αὐτός πυκτικός καί δρομικός πολλάκις : ἐπικρατέω γάρ ἄλλος ἐν ἄλλος ἰδέα . καίτοι οὐ κωλύω ὁ ὅστις ἔχω πλεονεξία ψυχή ἀναγιγνώσκω ὁ κεῖμαι , οὐδέ ὁ ταύτῃ ῥέω ὁ ὁ πάσχω καί ἔχω ὁ πάθος ἀδυναμία κτάομαι . καί ὁ ὁ ψυχή δέ ἀμεγέθης ὅς ὁλάω ψυχή μαρτυρέω δύναμις εἰμί : καί ὅλος ὁ περί ψυχή πᾶς θαυμαστός ἄλλος τρόπος ἔχω , ἤ ὡς ὑπολαμβάνω ὑπό ὁ μή ἐξετάζω ἄνθρωπος , ἤ ὡς πρόχειρος αὐτός ἐπιβολή ἐκ αἰσθητός ἐγγίγνομαι διά ὁμοιότης ἀπατάω : οἷος γάρ ἐν πίναξ ἤ δέλτος γράφω γράμμα , οὕτως περί ὁ αἴσθησις καί ὁ μνημονεύω διάκειμαι , καί οὔτε ὁ σῶμα αὐτός θεωρέω ὁράω , ὅσος ἀδύνατος ὁ ὑπόθεσις αὐτός συμβαίνω , οὔτε ὁ ἀσώματος .