origenes.contra-celsum 5.37
Δύο τοίνυν νόμων προκειμένων γενικῶς , καὶ τοῦ μὲν ὄντος τῆς φύσεως νόμου , ὃν θεὸς ἂν νομοθετήσαι , ἑτέρου δὲ τοῦ ἐν ταῖς πόλεσι γραπτοῦ , καλὸν ὅπου μὲν μὴ ἐναντιοῦται ὁ γραπτὸς νόμος τῷ τοῦ θεοῦ μὴ λυπεῖν τοὺς πολίτας προφάσει ξένων νόμων · ἔνθα δὲ τὰ ἐναντία τῷ γραπτῷ νόμῳ προστάσσει ὁ τῆς φύσεως τουτέστι τοῦ θεοῦ , ὅρα εἰ μὴ ὁ λόγος αἱρεῖ μακρὰν μὲν χαίρειν εἰπεῖν τοῖς γεγραμμένοις καὶ τῷ βουλήματι τῶν νομοθετῶν , ἐπιδιδόναι δὲ ἑαυτὸν τῷ θεῷ νομοθέτῃ καὶ κατὰ τὸν τούτου λόγον αἱρεῖσθαι βιοῦν , κἂν μετὰ κινδύνων καὶ μυρίων πόνων καὶ θανάτων καὶ ἀδοξίας τοῦτο δέῃ ποιεῖν . καὶ γὰρ ἄτοπον , τῶν ἀρεσκόντων τῷ θεῷ ἑτέρων ὄντων παρὰ τὰ ἀρέσκοντά τισι τῶν ἐν ταῖς πόλεσι νόμων , καὶ ἀμηχάνου τυγχάνοντος ἀρέσκειν θεῷ καὶ τοῖς πρεσβεύουσι τοὺς τοιούσδε νόμους , καταφρονεῖν μὲν πράξεων , δι᾿ ὧν ἀρέσει τις τῷ τῶν ὅλων δημιουργῷ , αἱρεῖσθαι δὲ ἐκείνας , ἐξ ὧν ἀπάρεστος μέν τις ἔσται τῷ θεῷ , ἀρεστὸς δὲ τοῖς οὐ νόμοις νόμοις καὶ τοῖς τούτων φίλοις . εἴπερ δὲ εὔλογον ἐπὶ τῶν ἄλλων τὸν τῆς φύσεως προτιμᾶν νόμον , ὄντα νόμον τοῦ θεοῦ , παρὰ τὸν γεγραμμένον καὶ ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ἐναντίως τῷ νόμῳ τοῦ θεοῦ νενομοθετημένον . πῶς οὐχὶ τοῦτο μᾶλλον ἐν τοῖς περὶ θεοῦ νόμοις ποιητέον ; καὶ οὔτε ὡς Αἰθίοπες , [ ὡς ] οἱ τὰ περὶ τὴν Μερόην οἰκοῦντες , Δία καὶ Διόνυσον , ὡς ἐκείνοις ἀρέσκει , μόνους προσκυνήσομεν , ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὅλως Αἰθιοπικοὺς θεοὺς Αἰθιοπικῶς τιμήσομεν · οὔθ᾿ ὡς οἱ Ἀράβιοι τὴν Οὐρανίαν καὶ τὸν Διόνυσον μόνους ἡγησόμεθα θεοὺς , ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὅλως θεοὺς . ἐν οἷς τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄῤῥεν δεδόξασται ( ὡς θήλειαν γὰρ Ἀράβιοι τὴν Οὐρανίαν προσκυνοῦσι καὶ ὡς ἄῤῥενα τὸν Διόνυσον ) · ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὡς πάντες Αἰγύπτιοι θεοὺς νομίσομεν Ὄσιριν καὶ Ἶσιν . οὐδὲ τούτοις συγκατατάξομεν κατὰ τὰ τοῖς Σαΐταις ( δοκοῦντα ) τὴν Ἀθηνᾶν . εἰ δὲ καὶ Ναυκρατίταις ἄλλα μὲν ἔδοξε σέβειν τοῖς πρεσβυτέροις . τὸν Σάραπιν δὲ τοῖς χθὲς καὶ πρώην ἀρξαμένοις . τὸν οὐ πώποτε γενόμενον θεὸν , προσκυνεῖν · οὐ παρὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς νέον τὸν οὐ πρότερον ὄντα θεὸν οὐδὲ γνωσθέντα τοῖς ἀνθρώποις φήσομεν εἶναι . ὁ γὰρ τοῦ θεοῦ υἱὸς , ὁ „ πρωτότοκος πάσης κτίσεως , “ εἰ καὶ νεωστὶ ἐνηνθρωπηκέναι ἔδοξεν . ἀλλ᾿ οὔτι γε διὰ τοῦτο νέος ἐστί . πρεσβύτατον γὰρ αὐτὸν πάντων τῶν δημιουργημάτων ἴσασιν οἱ θεῖοι λόγοι , καὶ αὐτῷ τὸν θεὸν περὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου δημιουργίας εἰρηκέναι · „ ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν . “
Lemmas: δύο τοίνυν νόμος πρόκειμαι γενικός , καί ὁ μέν εἰμί ὁ φύσις νόμος , ὅς θεός ἄν νομοθετέω , ἕτερος δέ ὁ ἐν ὁ πόλις γραπτός , καλός ὅπου μέν μή ἐναντιόομαι ὁ γραπτός νόμος ὁ ὁ θεός μή λυπέω ὁ πολίτης πρόφασις ξένος νόμος · ἔνθα δέ ὁ ἐναντίος ὁ γραπτός νόμος προστάσσω ὁ ὁ φύσις τουτέστι ὁ θεός , ὁράω εἰ μή ὁ λόγος αἱρέω μακρός μέν χαίρω λέγω ὁ γράφω καί ὁ βούλημα ὁ νομοθέτης , ἐπιδίδωμι δέ ἑαυτοῦ ὁ θεός νομοθέτης καί κατά ὁ οὗτος λόγος αἱρέω βιόω , ἐάν μετά κίνδυνος καί μυρίος πόνος καί θάνατος καί ἀδοξία οὗτος δέω ποιέω . καί γάρ ἄτοπος , ὁ ἀρέσκω ὁ θεός ἕτερος εἰμί παρά ὁ ἀρέσκω τις ὁ ἐν ὁ πόλις νόμος , καί ἀμήχανος τυγχάνω ἀρέσκω θεός καί ὁ πρεσβεύω ὁ τοιόσδε νόμος , καταφρονέω μέν πρᾶξις , διά ὅς ἀρέσκω τις ὁ ὁ ὅλος δημιουργός , αἱρέω δέ ἐκεῖνος , ἐκ ὅς ἀπαρεστός μέν τις εἰμί ὁ θεός , ἀρεστός δέ ὁ οὐ νόμος νόμος καί ὁ οὗτος φίλος . εἴπερ δέ εὔλογος ἐπί ὁ ἄλλος ὁ ὁ φύσις προτιμάω νόμος , εἰμί νόμος ὁ θεός , παρά ὁ γράφω καί ὑπό ὁ ἄνθρωπος ἐναντίος ὁ νόμος ὁ θεός νομοθετέω . πῶς οὐ οὗτος μάλα ἐν ὁ περί θεός νόμος ποιέω ; καί οὔτε ὡς Αἰθίοψ , [ ὡς ] ὁ ὁ περί ὁ Μερόη οἰκέω , Ζεύς καί Διόνυσος , ὡς ἐκεῖνος ἀρέσκω , μόνος προσκυνέω , ἀλλά οὐδέ ὅλος Αἰθιοπικός θεός Αἰθιοπικός τιμάω · οὔτε ὡς ὁ Ἄραψ ὁ Οὐρανία καί ὁ Διόνυσος μόνος ἡγέομαι θεός , ἀλλά οὐδέ ὅλος θεός . ἐν ὅς ὁ θῆλυς καί ὁ ἄρσην δοξάζω ( ὡς θῆλυς γάρ Ἄραψ ὁ Οὐρανία προσκυνέω καί ὡς ἄρσην ὁ Διόνυσος ) · ἀλλά οὐδέ ὡς πᾶς Αἰγύπτιος θεός νομίζω Ὄσιρις καί Ἶσις . οὐδέ οὗτος συγκατατάσσω κατά ὁ ὁ Σαΐτης ( δοκέω ) ὁ Ἀθήνη . εἰ δέ καί Ναυκρατίτης ἄλλος μέν δοκέω σέβω ὁ πρέσβυς . ὁ Σάραπις δέ ὁ χθές καί πρῴην ἄρχω . ὁ οὐ πώποτε γίγνομαι θεός , προσκυνέω · οὐ παρά οὗτος καί ἐγώ νέος ὁ οὐ πρότερος εἰμί θεός οὐδέ γιγνώσκω ὁ ἄνθρωπος φημί εἰμί . ὁ γάρ ὁ θεός υἱός , ὁ „ πρωτότοκος πᾶς κτίσις , “ εἰ καί νεωστί ἐνανθρωπόη δοκέω . ἀλλά οὔτι γε διά οὗτος νέος εἰμί . πρέσβυς γάρ αὐτός πᾶς ὁ δημιούργημα οἶδα ὁ θεῖος λόγος , καί αὐτός ὁ θεός περί ὁ ὁ ἄνθρωπος δημιουργία λέγω · „ ποιέω ἄνθρωπος κατά εἰκών καί ὁμοίωσις ἡμέτερος . “