nicephorus-gregoras.historia-romana 23.1.3
( Γ . ) Διονυσίου τοίνυν ἐκείνου τοῦ πάνυ μεμνήσομαι πρῶτον , διττὴν εἶναι τὴν τῶν θεολόγων παράδοσιν λέγοντος , τὴν μὲν ἀπόῤῥητον καὶ μυστικὴν , τὴν δὲ φιλόσοφον καὶ ἀποδεικτικήν · καὶ « συμπλέκεται τῷ ῥητῷ τὸ ἄῤῥητον · καὶ τὸ μὲν πείθει καὶ καταδεῖται τῶν λεγομένων τὴν ἀλήθειαν · τὸ δὲ δρᾷ καὶ ἐνιδρύει τῷ θεῷ ταῖς ἀδιδάκτοις μυσταγωγίαις . » Περὶ δὲ τοῦ ἀγενήτου λέγων ὁ μέγας κατ' Ἀρειανῶν ὁ Ἀθανάσιος , « ἐρωτησάτωσαν , » φάσκει , « τοὺς Ἕλληνας , ἵνα ἀκούσαντες πόσα σημαινόμενα ἡ λέξις ἔχει μάθωσιν ὅτι οὐδὲ περὶ ὧν λέγουσιν ἐπίστανται καλῶς ἐρωτᾷν . » καὶ πολὺν ἑξῆς ὁ θεῖος ἐκεῖνος ἀνὴρ ποιεῖται λόγον , ᾧ τοῖς ἐθέλουσιν ἐντυχεῖν ἐξέσται μαθεῖν τελεώτερον . ἡμῖν γὰρ ἥκιστ' ἐν τῷ παρόντι σχολὴν ἄγουσι , διὰ τὴν ἐς τὰ πρόσω σπουδὴν , βραχέα τῶν θείων ἐκείνων ἀνδρῶν ἐνταυθοῖ προτιθέναι δέδοκται , καὶ ὅσα πρὸς τὸν σκοπὸν ἀφοσιοῦσθαι χρεών · τὰ δ' ἑξῆς τοῖς βουλομένοις παρήκαμεν , ἐξουσίας ἀφθόνου διηνεκῶς ἠνεῳγμένης ἅπασι . συνῳδὰ τοιγαροῦν καὶ ὁ μέγας ἐκείνοις Βασίλειος φάσκει , ὡς « ἡ τῆς διαλεκτικῆς δύναμις τεῖχός ἐστι τοῖς δόγμασιν , οὐκ ἐῶσα αὐτὰ εὐδιάρπαστα εἶναι καὶ εὐάλωτα τοῖς βουλομένοις . » τὰ παραπλήσια δὲ καὶ ὁ θεῖος διέξεισι τούτοις Χρυσόστομος , « πρὸς μὲν βίου , » λέγων , « κατάστασιν ἀρίστην βίος ἕτερος εἰς τὸν ἴσον ἂν ἐναγάγοι ζῆλον . ὅταν δὲ περὶ δόγματα νοσῇ ἡ ψυχὴ τὰ νόθα , πολλὴ τοῦ λόγου ἐνταῦθα ἡ χρεία , οὐ πρὸς τὴν τῶν οἰκείων ἀσφάλειαν μόνον , ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ἔξωθεν πολέμους . εἰ μὲν γάρ τις ἔχει τὴν μάχαιραν τοῦ πνεύματος καὶ θυρεὸν πίστεως τοιοῦτον , ὡς δύνασθαι θαυματουργεῖν κἀκ τῶν τεραστίων τὸ τῶν ἀναισχύντων ἐμφράττειν στόμα , οὐδὲν ἂν δέοιτο τῆς ἀπὸ τοῦ λόγου βοηθείας · μᾶλλον δὲ οὐδὲ τότε ἄχρηστος ἡ τούτου φύσις . » ἀλλὰ καὶ ὁ θαυμάσιος τάδε διέξεισι Μάξιμος . « δίχα λογικῆς , » φησὶ , « δυνάμεως ἐπιστημονικὴ γνῶσις οὐκ ἔστι · καὶ γνώσεως χωρὶς οὐ συνίσταται πίστις , ἀφ' ἧς τὸ καλὸν γέννημα πρόεισιν ἡ ἐλπίς . » καὶ ἐπὶ τούτοις ὁ θεῖος ἐκ Δαμάσκου φησὶ Ἰωάννης · « ὡς εἰ καὶ παρὰ τῶν ἔξωθεν χρήσιμόν τι καρπώσασθαι δυνηθείημεν , οὐ τῶν ἀπηγορευμένων ἐστί . γενώμεθα δόκιμοι τραπεζῖται , τὸ μὲν γνήσιον καὶ καθαρὸν χρυσίον σωρεύοντες , τὸ δὲ κίβδηλον παραιτούμενοι . λάβωμεν λόγους καλλίστους · θεοὺς δὲ γελοίους καὶ μύθους ἀλλοτρίους τοῖς κυσὶν ἀποῤῥίψωμεν . πλείστην γὰρ ἐξ αὐτῶν κατ' αὐτῶν ἰσχὺν κτήσασθαι δυνηθείημεν . » Καὶ τί δεῖ μέτροις ἀριθμητικοῖς πειρᾶσθαι συγκλείειν τὰ καὶ αὐτοὺς σχεδὸν ἀριθμητικοὺς παραιτούμενα νόμους ; ὅσα τε δηλαδὴ διεξίασιν , οὓς διελάβομεν καὶ ὧν ἐμνήσθημεν , ἕτερα · καὶ ὅσαπερ οὐδαμῆ διελάβομεν . οἷς γὰρ οὐκ ἀπέχρησε τὰ κεκομισμένα , τούτοις οὐδ' ὅλας βίβλων ἁμάξας κομίζων τις σύνεσιν κομιεῖσθαι παρασκευάσει · ἢ μᾶλλον , ᾧ μὴ σύνεσιν ἀπέχρησε τοῖς λογισμοῖς ἐνθεῖναι , ἄφυκτον ἀνάγκην εἶναι τοὺς Ἑλλάδι χρωμένους φωνῇ , καὶ τοῖς τῶν συλλαβῶν καὶ στοιχείων ταύτης εὑρεταῖς ἀναφέρειν τὴν μίμησιν , καὶ τάς γε τῶν ἀμφισβητουμένων ἀνατιθέναι κρίσεις καὶ λύσεις , καθάπερ στάθμαις καὶ κανόσι τέκτονες καὶ λιθουργοὶ , τῷ ποτ' ἂν τῶν πάντων οὗτος ἑτέρῳ πεισθείη ; οἶμαι τῶν πάντων ἥκιστ' ἄν ποτ' οὐδενί . τὸν γὰρ τοῖς θείοις ἐκκλησίας φωστῆρσι τοῦτο δρῶσιν οὐχ ἑπόμενον λόγοις οὐδείς ποτε πείσειεν ἂν , οὐ βαρβάρων , οὐχ Ἑλλήνων , οὐκ ἀγγέλων , οὐκ ἀνθρώπων , οὐκ ἀσόφων , οὐ σοφῶν τῶν ὄντων οὐδενός . πάρεστι τοίνυν σκοποῦσιν ὀρθῶς , οἷς ἐμπάθειά τις ἀχλύος δίκην ἥκιστα ἐνοχλεῖ τῇ ψυχῇ , μηδὲ νοῦ βραδυτὴς τὸ θαῤῥοῦν ἀμβλύνει τῆς γνώμης , ἀδεκάστους φέρειν τὰς ψήφους .
Lemmas: ( Γ . ) Διονύσιος τοίνυν ἐκεῖνος ὁ πάνυ μιμνήσκω πρῶτος , δισσός εἰμί ὁ ὁ θεολόγος παράδοσις λέγω , ὁ μέν ἀπόρρητος καί μυστικός , ὁ δέ φιλόσοφος καί ἀποδεικτικός · καί « συμπλέκω ὁ ῥητός ὁ ἄρρητος · καί ὁ μέν πείθω καί καταδέω ὁ λέγω ὁ ἀλήθεια · ὁ δέ δράω καί ἐνιδρύω ὁ θεός ὁ ἀδίδακτος μυσταγωγία . » περι δέ ὁ ἀγένητος λέγω ὁ μέγας κατά Ἀρειανός ὁ Ἀθανάσιος , « ἐρωτάω , » φάσκω , « ὁ Ἕλλην , ἵνα ἀκούω πόσος σημαίνω ὁ λέξις ἔχω μανθάνω ὅτι οὐδέ περί ὅς λέγω ἐπίσταμαι καλῶς ἐρωτάω . » καί πολύς ἑξῆς ὁ θεῖος ἐκεῖνος ἀνήρ ποιέω λόγος , ὅς ὁ ἐθέλω ἐντυγχάνω ἔξεστι μανθάνω τέλειος . ἐγώ γάρ ἥκιστος ἐν ὁ πάρειμι σχολή ἄγω , διά ὁ εἰς ὁ πρόσω σπουδή , βραχύς ὁ θεῖον ἐκεῖνος ἀνήρ ἐνταυθοῖ προτίθημι δοκέω , καί ὅσος πρός ὁ σκοπός ἀφοσιόω χρέος · ὁ δέ ἑξῆς ὁ βούλομαι παρήκω , ἐξουσία ἄφθονος διηνεκής φέρω ἅπας . συνῳδός τοιγάρ καί ὁ μέγας ἐκεῖνος Βασίλειος φάσκω , ὡς « ὁ ὁ διαλεκτική δύναμις τεῖχος εἰμί ὁ δόγμα , οὐ ἐάω αὐτός εὐδιάρπαστος εἰμί καί εὐάλωτος ὁ βούλομαι . » ὁ παραπλήσιος δέ καί ὁ θεῖος διέξειμι οὗτος Χρυσόστομος , « πρός μέν βίος , » λέγω , « κατάστασις ἀγαθός βίος ἕτερος εἰς ὁ ἴσος εἄν ἐνάγω ζῆλος . ὅταν δέ περί δόγμα νοσέω ὁ ψυχή ὁ νόθος , πολύς ὁ λόγος ἐνταῦθα ὁ χρεία , οὖον πρός ὁ ὁ οἰκέω ἀσφάλεια μόνος , ἀλλά καί πρός ὁ ἔξωθεν πόλεμος . εἰμί μέν γάρ τις ἔχω ὁ μάχαιρα ὁ πνεῦμα καί θυρεός πίστις τοιοῦτος , ὡς δύναμαι θαυματουργέω ἐκ ὁ τεράστιος ὁ ὁ ἀναίσχυντος ἐμφράσσω στόμα , οὐδείς εἄν δήω ὁ ἀπό ὁ λόγος βοήθεια · μᾶλλον δέ οὐδέ τότε ἄχρηστος ὁ οὗτος φύσις . » ἀλλά καί ὁ θαυμάσιος ὅδε διέξειμι Μάξιμος . « δίχα λογικός , » φημί , « δύναμις ἐπιστημονικός γνῶσις οὐ εἰμί · καί γνῶσις Χωρὶς οὖον συνίστημι πίστις , ἀπό ὅς ὁ καλός γέννημα πρόειμι ὁ ἐλπίς . » καί ἐπί οὗτος ὁ θεῖος ἐκ Δαμάσκου φημί Ἰωάννης · « ὡς εἰμί καί παρά ὁ ἔξωθεν χρήσιμος τίς καρπόω δύναμαι , οὖον ὁ ἀπαγορεύω εἰμί . γίγνομαι δόκιμος τραπεζίτης , ὁ μέν γνήσιος καί καθαρός χρυσίον σωρεύω , ὁ δέ κίβδηλος παραιτέομαι . λαμβάνω λόγος καλός · θεός δέ γελοῖος καί μῦθος ἀλλότριος ὁ κύων ἀπορρίπτω . πλεῖστος γάρ ἐκ αὐτός κατά αὐτός ἰσχύς κτάομαι δύναμαι . » καί τίς δεῖ μέτρον ἀριθμητικός πειράω σύν-κλείω2 ὁ καί αὐτός σχεδόν ἀριθμητικός παραιτέομαι νόμος ; ὅσος τε δηλαδή διεξέρχομαι , ὅς διαλαμβάνω καί ὅς μιμνήσκω , ἕτερος · καί ὅσος οὐδαμῆ διαλαμβάνω . ὅς γάρ οὐ ἀποχράω ὁ κομίζω , οὗτος οὐδέ ὅλος Βίβλος ἅμαξα κομίζω τις σύνεσις κομίζω παρασκευάζω · ἢ μᾶλλον , ὅς μή σύνεσις ἀποχράω ὁ λογισμός ἐντίθημι , ἄφυκτος ἀνάγκη εἰμί ὁ Ἑλλάς χράω φωνή , καί ὁ ὁ συλλαβή καί στοιχεῖον οὗτος εὑρετής ἀναφέρω ὁ μίμησις , καί ὁ γε ὁ ἀμφισβητέω ἀνατίθημι κρίσις καί λύω , καθάπερ στάθμη καί κανών τέκτων καί λιθουργός , ὁ πρός εἄν ὁ πᾶς οὗτος ἕτερος πείθω ; οἴομαι ὁ πᾶς ἥκιστος ἄν πρός οὐδείς . ὁ γάρ ὁ θεῖον ἐκκλησία φωστήρ οὗτος δράω οὐ ἕπω λόγος οὐδείς ποτός πείθω εἄν , οὖον βάρβαρος , οὐ Ἕλλην , οὐ ἄγγελος , οὐ ἄνθρωπος , οὐ ἄσοφος , οὖον σοφός ὁ εἰμί οὐδείς . πάρειμι τοίνυν σκοπέω ὀρθῶς , ὅς ἐμπάθεια τις ἀχλύς δίκη ἥκιστος ἐνοχλέω ὁ Ψυχή , μηδέ νόος βραδυτής ὁ θαρσέω ἀμβλύνω ὁ γνώμη , ἀδέκαστος φέρω ὁ ψῆφος .