nicephorus-gregoras.historia-romana 22.4.9
( Θ . ) « Τὸ μὲν οὖν τὰ ζητούμενα ὡς ὁμολογούμενα τίθεσθαι , πολλὴν , » ἔφην , « ἀμαθίαν τοῦ δρῶντος κατηγορεῖ , καὶ ἅμα πολύν τε ὀφλισκάνει τὸν τῆς αἰσχύνης ἔλεγχον καὶ μεσημβρινῆς ἀκτῖνος περιφανέστερον . ἡλίου γὰρ τὴν μὲν οὐσίαν αὐτῷ οὐρανίῳ ἐγκαθιδρύων ἐδάφει τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ κατιέναι συγχωρεῖς πρὸς ἡμᾶς , ἀνούσιον καθ' ἑαυτὴν , οὐσίαν μὲν τὸν ἡλίου δίσκον ἀποφαινόμενος · ἐνέργειαν δὲ ἀνούσιον , ἐκείνου τὸ φῶς . ἐχρῆν οὖν σοι δεικνύειν πρότερον μὲν , εἰ καὶ τοῖς σοφοῖς διδασκάλοις τῆς ἐκκλησίας , οἳ σὺν ἐπιστήμῃ λέγουσιν ἃ λέγουσι , νομίζεταί τε καὶ συνδοκεῖ τὰ τοιαῦτα · εἶναι δηλαδὴ τὸν μὲν δίσκον οὐσίαν ἡλίου · τὸ δὲ φῶς , ἀνούσιον ἐνέργειαν καὶ δύναμιν καὶ συμβεβηκὸς εἰς ἡμᾶς ἐνεργοῦν ἰδίᾳ , καὶ χωρὶς ὑποκειμένης οὐσίας συγκατιούσης ἄχρις ἡμῶν · ἔπειτα δεικνύειν καὶ εἰ δυνατὸν , ἐκ τῶν αἰσθητῶν καὶ ὑλικῶν οὐσιῶν ἀκριβεῖς καταλήψεις δύνασθαι γίνεσθαι τῶν ἀσωμάτων καὶ νοητῶν , καὶ ἅμα τῆς τούτων ἁπάντων ἐπέκεινα θείας οὐσίας , ἣν ὑπὲρ πᾶν ὄνομά τε καὶ νόημα τῶν ἁγίων ἀκούομεν εἶναι · τὰ δ' ἐν τῷ παντὶ θεωρούμενα θαύματα τῶν θεολογικῶν ὀνομάτων τὴν ὕλην διδόναι , δι' ὧν σοφὸν , δυνατὸν , ἀγαθὸν , ἅγιον , μακάριόν τε καὶ ἀΐδιον , κριτὴν καὶ σωτῆρα , καὶ τὰ τοιαῦτα , κατονομάζομεν · ἅπερ πάντα , ποιότητά τινα βραχεῖαν τοῦ θείου μύρου ἐνδεικνύντα , ἡ πᾶσα κτίσις , διὰ τῶν ἐνθεωρουμένων θαυμάτων , σκεύους τινὸς μυρεψικοῦ δίκην , ἐν ἑαυτῇ ἀπεμάξατο . καὶ ὁ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα ὢν ἡμῖν πολυώνυμος γίνεται , κατὰ τὰς τῶν εὐεργεσιῶν ποικιλίας ὀνομαζόμενος · φῶς μὲν , ὅταν ἐξαφανίζῃ τῆς ἀγνοίας τὸν ζόφον · ζωὴ δ' , ὅταν ἀθανασίαν χαρίζηται . σὺ δ' οὔθ' ἣν παράγεις ἡμῖν ἐκ τῶν φαινομένων ἀπόδειξιν συνορᾷν ἔχεις , οὔθ' ἃ βούλει γνωρίζειν ἡμῖν ὑπὲρ αἴσθησιν οἶδας . ἀλλὰ καὶ ταῦτα βλέπων ἀγνοεῖς · κἀκεῖνα , μὴ βλέπων , οὐκ ἄν ποτε γνοίης · πῶς γὰρ , δι' ἀγνοίας ἄγνοιαν καὶ δι' ἀπάτης ἀπάτην κατασκευάζειν πειρώμενος ; ἡδέως δ' ἄν σε ἐροίμην , πῶς τῶν ἁγίων διαῤῥήδην ταῦτα λεγόντων καὶ διδασκόντων διὰ παντὸς οὐ συνῆκας αὐτός ; δυοῖν γὰρ ἕποιτ' ἂν θάτερον · ἢ γὰρ οὐκ ἀναγνοὺς ὅλως ἀπὸ κοιλίας φωνεῖς τήμερον , καὶ ὡς παίζοντος σοῦ καταφρονοῦμεν · ἢ λοιπὸν ἀναγνόντι σοι δυοῖν αὖθις ἕπεται θάτερον · ἢ γὰρ οὐκ ἔγνως , ὃ τῶν ἀσυνέτων ἐστὶ τεκμήριον · ἢ γνοὺς ἑκὼν βλασφημεῖς , τῷ σῷ διδασκάλῳ πειθόμενος ἀπραγμόνως , ὡς ἔοικε , Παλαμᾷ . διὸ καὶ πᾶσαν αὐτῷ βλασφημίας ἔννοιαν ἐπιῤῥίπτων τὸν Ἐνδυμίωνος ὕπνον καθεύδεις αὐτὸς , κουφοτέραν σοι διὰ τοῦτο τὴν δίκην , ἐνταῦθα μὲν τῆς τῶν ἀνθρώπων αἰσχύνης ποιεῖσθαι νομίζων , ἐς δὲ τὸ μέλλον τῆς ἀθανάτου κολάσεως · ὥσπερ ἂν εἰ τῆς ἐκείνου θελήσεως ἐξηρτῆσθαι τὰ πράγματα πέπρωται , καὶ τὸ μένειν ἀθάνατον δύνασθαι δρᾷν τὸ κακόν · μὴ συνιεὶς , ὡς ῥᾷον ἀναλαβεῖν τὴν εὐσέβειαν ἅπερ ἠδίκηται , ἢ τὴν ἀσέβειαν ἔχειν ἅπερ ἠδίκησε . σὺ μὲν οὖν οὐκ οἶδ' ὃ κρίνεις βέλτιον σαυτῷ καὶ κουφότερον εἰς κακίαν , εἴτε τὴν ἀκούσιον ἄγνοιαν τῶν κακῶν , εἴτε τὸν τοῦ ἀκουσίου σχηματισμόν . Ἐγὼ δ' οὐκ οἶδ' αὖθις , ᾧ τὴν χείρω δίκην ἐπιῤῥίψω , τῆς τοῦ κακοῦ διανομῆς παραπλησίως ἐφ' ἑκάτερον σχιζομένης . εἰ μὲν γὰρ ἀγνοῶν ἀμωσγέπως ἀπείχου θεολογίας , ἥττω σοι πάντως τῆς καταδίκης τὴν ψῆφον ὁ τῆς ἀληθείας παρείχετο λόγος . οὐ γὰρ θέλων ἐνόσεις ἂν , ἀλλὰ νοσῶν ἤθελες ἄν . νῦν δ' εἰς τὴν θατέρου χώραν καὶ τοῦτο παραδυόμενον μείζω διὰ τὴν ἀναίδειαν τὴν τῆς κακίας κομίζεται ψῆφον . Καὶ ἵνα τὰ πλείω τῶν ἐνταῦθα λέγεσθαι ὀφειλόντων ἐάσω διὰ τὸ μῆκος , ἑνὸς καὶ δυοῖν μνησθήσομαι . ὁ θεῖος τοίνυν ἐκ Δαμασκοῦ τάδε φησὶν Ἰωάννης · “ ὥσπερ ὁ ἥλιος εἷς μέν ἐστιν , ἔχει δὲ οὐσίας δύο , τοῦ τε φωτὸς , ὃ γεγένηται πρότερον , καὶ τοῦ τῇ κτίσει ἐφυστερίζοντος σώματος · δι' ὅλου τε τοῦ σώματος τὸ φῶς ἀδιαιρέτως ἥνωται , καὶ τοῦ σώματος ἐφ' ἑαυτοῦ μένοντος , πάσης τῆς γῆς ἐφαπλοῦται τοῖς πέρασιν · οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς , φῶς ἐκ φωτὸς ἄναρχον ὂν καὶ ἀπρόσιτον , ἐν τῷ χρονικῷ καὶ κτιστῷ γενόμενος σώματι , εἷς ἐστι δικαιοσύνης ἥλιος . ” ὁρᾶς πῶς ἑνὸς ὀνόματος δύο φησὶ τὰς ὑποκειμένας οὐσίας ὑπάρχειν , τὴν μὲν σῶμα , τὴν δ' ἀσώματον , ὥσπερ δὴ καὶ τὸν δικαιοσύνης ἥλιον Χριστόν · εἰκονίζων μὲν ἐκεῖθεν , ὅσον ἐφικτόν · ὀνομάζων δ' ἀνὰ μέρος ἑκάτερά τ' ἐκεῖνα καὶ τοῦτον , ἥλιον , κατὰ τοὺς τῆς ὁμωνυμίας τρόπους · καὶ δεικνὺς διπλᾶς καὶ τὰς οὐσίας εἶναι κἀνταῦθα κἀκεῖ , καὶ οὐ τὸ μὲν οὐσίαν , τὸ δ' οὔ · οὐδὲ τὸ μὲν ἀνυπόστατον ἐνέργειαν , τὸ δ' ὑφιστάμενον μὲν , ἀνενέργητον δὲ καθ' ἑαυτὸ , διϊσταμένης ἰδίᾳ τῆς ἐνεργείας ἀπείροις τοῖς τοπικοῖς διαστήμασιν . Ὅρα δὴ καὶ τὸν μέγαν ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριον , φάσκοντα , ὡς “ τοῖς μὲν ἀϊδίοις αὐτός ἐστι φῶς ὁ θεὸς , καὶ οὐκ ἄλλος . Τί γὰρ ἔδει φωτὸς δευτέρου τοῖς τὸ μέγιστον ἔχουσι · τοῖς κάτω δὲ καὶ περὶ ἡμᾶς πρώτην ἐκλάμπει τὴν τοῦ φωτὸς τούτου δύναμιν . καὶ γὰρ ἔπρεπε τῷ μεγάλῳ φωτὶ τῆς δημιουργίας ἐκ φωτὸς ἄρξασθαι , ᾧ λύει τὸ σκότος καὶ τὴν ἐπέχουσαν τέως ἀκοσμίαν καὶ ἀταξίαν · καὶ τοῦτο οὐκ ὀργανικὸν ἀπ' ἀρχῆς ἀναδείξας , οὐδ' ἡλιακὸν , ὡς ὁ ἐμὸς λόγος , ἀλλ' ἀσώματον καὶ ἀνήλιον · ἔπειτα δὲ καὶ ἡλίῳ δοθὲν , καταφωτίζειν πᾶσαν τὴν οἰκουμένην . ἐπειδὴ γὰρ τοῖς ἄλλοις τὴν ὕλην προϋποστήσας εἰδοποίησεν ὕστερον , ἑκάστῳ τάξιν καὶ σχῆμα καὶ μέγεθος περιθεὶς , ἵνα θαυματουργήσῃ τι μεῖζον , ἐνταῦθα τῆς ὕλης τὸ εἶδος προὐστήσατο . εἶδος γὰρ ἡλίου τὸ φῶς . μετὰ δὲ τοῦτο τὴν ὕλην ἐπάγει , τὸν ὀφθαλμὸν τῆς ἡμέρας δημιουργήσας τοῦτον τὸν ἥλιον . ” ἰδοὺ καὶ οὗτος ἕτερον φάσκει τὸ φῶς τοῦ ἡλίου , καὶ πρὸ τοῦ ἡλιακοῦ μὲν σκεύους καθ' ἑαυτὸ ὑφιστάμενον , ἔπειτα δὲ καὶ ἡλίῳ δοθέν · ἥλιον μὲν ὀνομάζων τὸ σκεῦος , τὸ δὲ φῶς εἶδος αὐθυπόστατον τοῦ ἡλίου , εἴτ' οὖν οὐσίαν ἀσώματον καὶ ψυχὴν ἐκείνου τοῦ σώματος . οὐ γὰρ ἂν ἐνήργει καθ' ἑαυτὸ , μὴ ὂν αὐθυπόστατον · οὐδ' ἂν αὐθυπόστατον ἦν , μὴ ὂν οὐσία . ὡς γὰρ πᾶσαν οὐσίαν αὐθυπόστατον εἶναι ὁρίζονται πρᾶγμα , οὕτω δὴ καὶ ἅπαν αὐθυπόστατον πρᾶγμα , οὐσίαν . ἐπεὶ οὖν τὸ εἶδος ἐνταυθοῖ τοῦ ἡλίου , εἴτ' οὖν τὸ φῶς , ὁ ἅγιος καὶ πρὸ τῆς ὕλης ( δηλαδὴ τοῦ σκεύους ) δείκνυσιν ἔχειν ἔνεργον τὴν φωτιστικὴν ὑπόστασιν καὶ ὕπαρξιν οἴκοθεν , μηδαμῆ τῆς ὕλης ταύτης δεηθὲν , τὴν δ' ὕλην μᾶλλον τοῦ φωτιστικοῦ δεηθεῖσαν εἴδους , ἵν' , ὡς εἰπεῖν , οὐσιωθῇ ψυχωθεῖσα · μᾶλλον ἂν εἴη τουτὶ τὸ φωτιστικὸν εἶδος ἡ οὐσία , ἢ τὸ ἡλιακὸν σκεῦος ἐκεῖνο , ὃ ὕλην εἶναί φησιν , οἷον ἀνείδεόν τε καὶ ἀνυπόστατον . εἶναι τοίνυν διὰ ταῦτα δεῖ καὶ τὸ θεῖον οὐσίαν αὐθυπόστατον καὶ ἀνενδεᾶ παντάπασι . τὸ γὰρ ἄλλου δεόμενον ὕστερον εἶναι πέφυκεν οὗ δεῖται , κἀκείνῳ δουλεύειν ἐξ ἀνάγκης , οὗ ἐστιν ἐνδεές . καὶ δεήσεται λοιπὸν θατέρου θάτερον . τῇ δὲ κυρίως ἀρχῇ γνήσιον τὸ ἀνενδεὲς , καὶ κυρίως εἶναι ἀνάγκη , καὶ πρότερον τοῦ ἐνδεοῦς . δεῖ γὰρ τὴν ἀρχὴν αὐτὸ τοῦτο εἶναι μόνον , ἀρχὴν , καὶ μὴ δεῖσθαι μηδενός . Φησὶ γὰρ καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος · “ μόνη ἁπλῆ καὶ μονοειδὴς καὶ ἀνενδεὴς καὶ ἄτρεπτος ἡ δημιουργικὴ τῶν ὅλων οὐσία τῆς ἁγίας Τριάδος . πᾶσα δὲ κτίσις σύνθετός ἐστιν ἐξ οὐσίας καὶ συμβεβηκότος καὶ ἐπιδεὴς ἀεὶ τῆς θείας προνοίας , ὡς οὐκ ἐλευθέρα τροπῆς . χρὴ οὖν μήτε συμβεβηκὸς ἐπὶ θεοῦ λέγειν , μήτε ποιότητα . τῶν γὰρ συνθέτων ταῦτα , πάντα δ' ὅσα ἔχει θεὸς , φύσει ἔχει καὶ οὐκ ἐπίκτητα . ” εἴτ' οὖν οὐσίαν εἴποιμεν τὴν ἐνέργειαν ταύτην ἐπὶ θεοῦ , τῆς οὐσίας ἐκείνης διάφορον , εἴτε ποιότητα συμβεβηκυῖαν οὐσιωδῶς κατὰ σὲ , τὸ σφαλερὸν ἀνίατον . οὔτε γὰρ δύο οὐσίας δύναταί τις τῶν εὐσεβῶν θεϊκὰς ὀνομάσαι , καὶ δύο ποιητικὰς ἀρχὰς ( ὡς ἄνω που δεδειχότες ἔφθημεν ἐν πολλαῖς διδασκάλων ἁγίαις γραφαῖς ) οὔτε τῆς θείας οὐσίας ἐκείνης ποιότης ποτὲ νοηθῆναι δύναται διάφορος , ἢ καὶ οὐσιώδης . τὸ γὰρ οὐσιῶδες , μέρος οὐσίας φασὶν οἵ τε τῆς ἐκκλησίας σοφοὶ διδάσκαλοι , ὡς ἀνωτέρω δέδεικται , καὶ οἱ θύραθεν τῆς ἐπιστήμης τῶν λόγων εὑρεταὶ καὶ κανόνες καὶ στάθμαι . οὗ γὰρ ἀφαιρεθέντος κολοβοῦται τὸ ὅλον , μέρος ἀνάγκη τοῦτ' εἶναι τοῦ ὅλου . εἰ οὖν ἡ ἐνέργεια αὐτὴ μέρος ἐστὶ τῆς οὐσίας κατὰ σὲ , ὡς οὐσιώδης , εἰπὲ πῶς ἄλλο παρὰ τὴν οὐσίαν , ἢ πῶς μέρος τοῦ ἀμεροῦς ; εἰ δὲ ποιότης διάφορος , πῶς χωρὶς ὑποκειμένου δύναται νοηθῆναι ἢ φανῆναι ; οὐδὲ γὰρ ἄνευ ὑποκειμένου σχοίη ποτ' ἂν ὕπαρξιν · τὸ δὲ μὴ ὑπάρχον πῶς θεός ; ὁρᾷς πῶς διὰ τῆς ἐνεργείας ταύτης εἰς ἀθεΐαν ὁ Παλαμᾶς ἐλαύνει τοὺς νῦν ἀμαθεῖς τῆς ἐκκλησίας προστάτας ; Ἔπειτα πῶς διάφορον ; “ οὐδὲν τῷ θεῷ τὸ παράπαν ἐξ ἀϊδίου συνθεωρεῖται κατ' οὐσίαν διάφορον , οὐκ αἰὼν , οὐ χρόνος , οὐδέ τι τῶν τούτοις ἐνδιαιτωμένων . οὐ γὰρ συμβαίνουσιν ἀλλήλοις ποτὲ τὸ κυρίως εἶναι καὶ οὐ κυρίως . ” καὶ πάλιν · “ ἐπὶ θεοῦ τὸ ὢν καὶ τὸ ἀγαθὸς καὶ τὸ θεὸς καὶ τὸ δημιουργὸς καὶ τὸ ὑπερούσιος καὶ τὸ ἄπειρος καὶ τὸ ἀθάνατος καὶ τὰ τοιαῦτα οὐ λέγομεν οὐσιώδεις διαφορὰς , ἵνα μὴ σύνθετον αὐτὸν ἐκ τούτων δογματίσωμεν , ἀλλὰ προσηγορίας τινῶν μὲν ἐμφατικὰς τῶν θεωρουμένων περὶ αὐτὸν , οὐδενὸς δὲ τῶν κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ καὶ φύσιν δηλωτικάς . τινὰ μὲν γὰρ πρέποντα τῇ θείᾳ φύσει σημαίνουσιν , οὐκ αὐτὴν δὲ τὴν φύσιν μηνύουσιν , ὅπερ ἴδιον τῶν οὐσιωδέων καὶ συστατικῶν διαφορῶν . ” καὶ πάλιν · “ πᾶσα οὐσία , τὸν ἴδιον ὅρον ἑαυτῇ συνεισάγουσα , τουτέστιν ὁριζομένη , ἀρχὴ πέφυκεν εἶναι τῆς ἐπιθεωρουμένης αὐτῇ κατὰ δύναμιν κινήσεως , πᾶσα δὲ οὐσιώδης πρὸς ἐνέργειαν κίνησις μεσότης ἐστὶ μετεπινοουμένη μὲν τῆς οὐσίας , προεπινοουμένη δὲ τῆς ἐνεργείας . καὶ πᾶσα ἐνέργεια , τῷ καθ' ἑαυτὴν λόγῳ φυσικῶς περιγραφομένη , τέλος ἐστὶ τῆς πρὸ αὐτῆς κατ' ἐπίνοιαν θεωρουμένης οὐσιώδους κινήσεως . ὁ δὲ θεὸς οὔτε ἀρχή ἐστιν , οὔτε μεσότης , οὔτε τέλος . ταῦτα γὰρ τῶν χρόνῳ διαιρετῶν εἰσι γνωρίσματα · εἴποι δ' ἄν τις , ὅτι καὶ τῶν αἰῶνι συνορωμένων . ὁ γὰρ χρόνος , μετρουμένην ἔχων τὴν κίνησιν , ἀριθμῷ περιγράφεται · ὁ δὲ αἰὼν , συνεπινοουμένην ἔχων τῇ ὑπάρξει τὴν πότε κατηγορίαν , πάσχει διάστασιν , ὡς ἀρχὴν τοῦ εἶναι λαβών . εἰ δὲ χρόνος καὶ αἰὼν οὐκ ἄναρχα , πολλῷ μᾶλλον τὰ ἐν τούτοις περιεχόμενα . ὁ θεὸς τοίνυν , οὔτε οὐσία ὢν , ἵνα μὴ ἀρχὴ νομισθείη · οὔτε δύναμις , ἵνα μὴ μεσότης · οὔτε ἐνέργεια , ἵνα μὴ τέλος · ἔστιν οὐσιοποιὸς καὶ ὑπερούσιος ὀντότης , καὶ δυναμοποιὸς καὶ ὑπερδύναμος πανσθένεια , καὶ πάσης ἐνεργείας δραστικὴ καὶ ἀτελεύτητος ἕξις καὶ , συντόμως εἰπεῖν , πάσης οὐσίας καὶ δυνάμεως καὶ ἐνεργείας ἀρχῆς τε καὶ μεσότητος καὶ τέλους ποιητική . ” ὁρᾷς ὅπως οὔτε κατ' οὐσίαν διάφορον , οὔτε καθ' οἷον δή τινα τρόπον , ποιότητα συγχωροῦσιν οἱ θεῖοι πατέρες ἐπὶ τῆς θείας δογματίζειν ἐκείνης οὐσίας ; “ ὥσπερ γὰρ ἡ μονὰς οὐκ ἂν , ” φησὶ , “ τμηθείη εἰς μονάδας δύο ( ἡ γὰρ εἰς ταῦτα διαιρουμένη οὐκ ἂν εἴη μονὰς , ἀλλὰ δυάς ) , οὕτω ἡ ἑνὰς , κατὰ τὴν ἄκραν ἕνωσιν , οὐκ ἂν εἰς δύο διαιρεθείη φύσεις . οὐ γὰρ ἁπλοῦς ἔσται , φησὶν , ὁ τῶν ὅλων θεὸς ἔτι τὴν φύσιν , εἴπερ ἐστὶν ἑτέρα παρ' αὐτὸν ἡ ἐν αὐτῷ ζωή . εἴη δ' ἂν καὶ μείζων αὐτοῦ , καὶ ἐν ἀμείνοσιν ἀσυγκρίτως , ὁ ὡς οὐκ ἔχοντι δοὺς τὴν ζωὴν , εἴπερ ὅλως ἁλοίη λαβών . ” Ἀλλ' ὁ ὑμέτερος διδάσκαλος Παλαμᾶς ( δεῖ γὰρ ἐκείνῳ περιγράφειν τὰς τῶν τοιούτων αἰτίας κακῶν , οὐ μόνοις ὑμῖν ἐκείνῳ μαθητευθεῖσιν ἐγκαλεῖν ) οὐ μεθ' ὑποστολῆς τινος , οὐδ' αἰνιγματωδῶς πως , ἀλλ' ἀναιδῶς καὶ διαῤῥήδην , κυρίως θεότητας δογματίζει τὴν ἐνέργειαν , καὶ ἅμα ζωὴν καὶ σοφίαν καὶ βούλησιν καὶ φρόνησιν καὶ ἰσχὺν , καὶ τὰ τοιαῦτα , καὶ ἀσυγκρίτως ἀμείνω τῆς οὐσίας ἕκαστα , διάφορά τε ὄντα τῆς οὐσίας καὶ ἀλλήλων . περὶ ὧν καὶ ὁ θεῖος ἔφθη προειρηκὼς Ἀθανάσιος · “ ὡς οἱ ἀσεβεῖς οὐ θέλουσι λόγον καὶ σοφίαν καὶ βουλὴν ζῶσαν εἶναι τὸν υἱὸν , περὶ δὲ τὸν θεὸν φρόνησιν καὶ βούλησιν καὶ σοφίαν , ὡς ἕξιν συμβαίνουσαν καὶ ἀποσυμβαίνουσαν . ” καὶ αὖθις ὁ μέγας ἔφησε Μάξιμος · “ μὴ ἕξεις καὶ ἐπιτηδειότητας ζητήσῃς ἐπὶ τῆς ἁπλῆς καὶ ἀπείρου οὐσίας τῆς ἁγίας τριάδος , ἵνα μὴ σύνθετον αὐτὴν δογματίσῃς , ὥσπερ τὰ κτίσματα . πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ θεὸς , φύσει ἔχει καὶ οὐκ ἐπίκτητα . ” καὶ πάλιν · “ ὁ θεὸς οὐ ποιοτήτων , ἀλλ' οὐσιῶν πεποιωμένων , ἐστὶ δημιουργός . ” ὁρᾷς ὡς ἕξεις καὶ διαθέσεις καὶ ποιότητας πάσας ἀλλοτριοῦσι παντάπασι τῆς θείας οὐσίας , διὰ τὸ μὴ εἶναι καθ' ἑαυτὴν οὐδεμίαν συνθέσεως ἄνευ . ἀλλ' ὁ σὸς Παλαμᾶς οὐ βούλεται τοῦτο , οὐδὲ δύναται γινώσκειν , ὡς τὰ ἑκτὰ πάντα καὶ αἱ ἕξεις αὐταὶ ληπταὶ τοῖς ἔχουσι ποιήμασίν εἰσι , δεκτικοῖς οὖσι τῶν ἔξωθεν ἐπιγινομένων . καὶ εἰ μὴ λάβοι τις , οὐδ' ἕξει . “ τί γὰρ ἔχεις , ” φησὶν , “ ὃ οὐκ ἔλαβες ; ” ὥσθ' ὃ ἔχει τις , ἀλλότριόν τέ ἐστι καὶ ἐπείσακτον · ὥσπερ καὶ τὰ ἔξωθεν οὑτωσί πως ἐπεισιόντα ταῦτα νοήματα τύποι γίνονται καὶ αὐτὰ καὶ παθήματα ταῖς ὑποκειμέναις ψυχαῖς , παθηταῖς οὔσαις φύσει . ἐπὶ θεοῦ δὲ τὸ ἔχειν τὰ πρὸς ἡμᾶς ὀνομαζόμενα τίμιά τε καὶ ἀγαθὰ , καταχρηστικῶς λέγεται , οὐ κυρίως . ἀπαθὴς γάρ . ἢ λεγέτω μοί τις παρελθών · πόθεν καὶ παρὰ τίνος ἔχει λαβὼν πρεσβυτέρου καὶ μείζονος , ἢ τελειοτέρου ; ἦν μὲν γὰρ αὐτὸς ἀεὶ φύσει πάντα τἀγαθά · παρωνόμασται δ' αὐτὰ πρὸς τῶν ἀνθρώπων ὕστερον , ἀφ' οὗ πρὸς ἔννοιαν τῶν ἐνταῦθα καλῶν καὶ τιμίων ἐληλύθεσαν , καὶ διαιρεῖν ἐκ τῆς χείρονος ἔγνωσαν μοίρας . καὶ οὐρανὸς γὰρ , σφαιρικός τε καὶ ἀεικίνητος καὶ πρὶν ἀνθρώπους εἶναι ὑπάρχων , ὅμως ἔγνωσται καὶ προσωνόμασται πρὸς ἀνθρώπων ὕστερον , ἃ πρότερον αὐτὸς ἦν . “ οἰκτίρμων γὰρ , ” φησὶ , “ καὶ ἐλεήμων ὁ κύριος , μακρόθυμος καὶ πολυέλεος . ” τί τοίνυν ; ταῦτα λέγουσιν ἐνεργείας ἔχειν τὴν σημασίαν , ἢ φύσεως ; οὐκ ἄν τις ἄλλο τι παρὰ τὴν ἐνέργειαν εἴποι . πότε τοίνυν ἐνεργήσας τοὺς οἰκτιρμοὺς ὁ θεὸς καὶ τὸν ἔλεον ἔσχεν ἐκ τῆς ἐνεργείας τοὔνομα ; ἆρα πρὸ τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ; καὶ τίς ὁ τοῦ ἐλέους δεόμενος ; ἀλλὰ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν πάντως · ἡ δ' ἁμαρτία μετὰ τὸν ἄνθρωπον . οὐκοῦν μετὰ τὸν ἄνθρωπον καὶ ἡ τοῦ ἐλεεῖν ἐνέργεια καὶ τοῦ ἐλέου τὸ ὄνομα . Καὶ ὁμοίως ὁ μέγας φησὶν Ἀθανάσιος · “ οὐχ αἱ λέξεις τὴν φύσιν παραιροῦνται · ἀλλὰ μᾶλλον ἡ φύσις τὰς λέξεις εἰς ἑαυτὴν ἕλκουσα μεταβάλλει . καὶ γὰρ οὐ πρότεραι τῶν οὐσιῶν αἱ λέξεις · ἀλλ' αἱ οὐσίαι πρῶτον , καὶ δεύτεραι τούτων αἱ λέξεις . ὁ γὰρ θεὸς , ἁπλοῦς ὢν καὶ ἀσύνθετος φύσει , ἁπλῶς καὶ μονοειδῶς τὰ φύσει πάντα πέφυκεν εἶναι καλὰ ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγον ἀνθρώπινον . τὰ δ' ἐν κόσμῳ καλὰ θέσει καὶ οὐ κυρίως εἰσὶ , καὶ εἰκόνες ἀμυδραὶ τῶν ἐκείνου καλῶν . ” ἡμεῖς δ' ὑστερογενεῖς ὄντες ὑστερογενῆ καὶ τὰ ἀγαθὰ διδασκόμεθα ὄντα διὰ τῆς πείρας · κἀντεῦθεν καὶ πρὸς θεὸν τὰ τοιαῦτα ἀνάγοντες ἐκ πάντων αὐτὸν παρονομάζομεν , ἅ ἐστιν αὐτὸς φύσει καὶ οὐχ ὡς ἐξ αὐτῶν ὁμοίως ἡμῖν συγκείμενος . ὀνόματα γάρ εἰσι ταῦτα καὶ νοήματα τῶν ἡμετέρων ψυχικῶν ὠδίνων , ὅσαι πολυπραγμονεῖν τολμῶσι θεὸν , ἐν προθύροις αὐλιζομένων τοῦ ἀδύτου , καὶ οὐδὲν μὲν τῶν ἐκείνου ἐξαγγέλλειν ἐχουσῶν , τὰ δ' οἰκεῖα πάθη περὶ αὐτὸν καὶ τὰς ἀπορίας τε καὶ διαπτώσεις μηνυουσῶν ἑαυτῶν , οὐδὲ σαφῶς , ἀλλὰ δι' ἐνδείξεων καὶ ταῦτα , καὶ τοῖς ἐπαΐειν καὶ τούτων δυναμένοις . ἀλλ' ὁ ὑμέτερος διδάσκαλος Παλαμᾶς πάντα τὰ θεοπρεπῆ ὀνόματά τε καὶ νοήματα θεότητας ἀκτίστους νομίζει , διῃρημένας ἀλλήλων καὶ ἀτελεῖς καθ' ἑαυτὰς , αἷς συνάπτει καὶ τὴν κρίσιν τοῦ θεοῦ καὶ τὴν αἰδεσιμότητα αὐτοῦ , καὶ μυρίας καὶ ὅσας δείξομεν , εἰς μέσον προαγαγόντες αὐτὰς τὰς ῥήσεις αὐτοῦ ( καθὰ καὶ ἀνωτέρω που πεποιήκαμεν ὀλιγάκις τε καὶ μετρίως ) μὴ συνιεὶς τῶν ἁγίων λεγόντων · “ πιστεύομεν εἰς ἕνα θεὸν , μίαν ἀρχὴν ἄναρχον , ἄκτιστον , καὶ τὰ ἑξῆς , μίαν ἐξουσίαν , μίαν κυριότητα , μίαν βασιλείαν , ἐν τρισὶ τελείαις ὑποστάσεσι γνωριζομένην τε καὶ προσκυνουμένην μιᾷ προσκυνήσει . ” ἰδοὺ γὰρ τὰς πολλὰς ὑφ' ἡμῶν ἀναγομένας τῷ θεῷ προσωνυμίας ὁ πολὺς Ἰωάννης ἑνὶ συνέκλεισε καὶ μοναδικῷ συμπεράσματι . εἰ γὰρ ταὐτὸν κατά τι φύσει καὶ ἄκτιστον ἔχει τὸ πλῆθος τῶν Παλαμικῶν ἀκτίστων θεοτήτων , οὐ πλῆθος ἂν εἴη τὸ πλῆθος , ἀλλὰ μονάς · καὶ λέληθεν ἆρα ταὐτὸν τῇ οὐσίᾳ φάσκων αὐτὰς , καὶ μὴ νοῶν ὑγιῶς ἅ φησιν ὑγιῶς . τὸ γὰρ ταὐτὸν , οὐχ ἕτερον , οὐδὲ πλῆθος τῇ φύσει τε καὶ οὐσίᾳ . εἰ δὲ χάριτι , καθάπερ καὶ τοὺς ἀνθρώπους νομοθετεῖ , λέληθεν ἆρα ταὐτὸν τοῖς ἀνθρώποις φάσκων τὸ πλῆθος τῶν ἀκτίστων τούτων θεοτήτων · καὶ γίνεταί οἱ τὸ ἄκτιστον οὐκ ἄκτιστον , ἀλλὰ κτιστόν . ἑνίζονται γὰρ τὰ πολλὰ τῷ ταὐτῷ τῆς ὑπάρξεως , φύσιν ἐχόντων ἀλλήλοις τῶν μὴ ἑτέρων ἀεὶ συνεῖναι κατὰ τὸ συμφυὲς καὶ ὁμότιμον , μὴ παρούσης τῆς ἑτερότητος . πῶς γὰρ ἂν μιγείη τὰ ἐκ διαμέτρου κληρωσάμενα τὴν ἀντίθεσιν , καὶ ἀεὶ μαχόμενα κατ' αὐτό γε τουτὶ τὸ τῆς ἑτερότητος μέρος ; οὐ γὰρ ἂν φθάνει θάτερον θατέρῳ , θᾶττον λόγου παντὸς , λαμπρὸν τὸν τοῦ θανάτου κιρνῶν κρατῆρα . ὁ γοῦν παρὰ τὴν θείαν οὐσίαν ἄλλας νομοθετῶν ἀκτίστους θεότητας καὶ ἐνεργείας τὸ ἑνιαῖον διέφθαρκε τῆς τοῦ πάντων δημιουργοῦ θεότητος · μηδὲ γὰρ εἶναι τῶν δυναμένων , εἰς ταὐτότητα φυσικὴν τὴν ἑτερότητα συνιέναι τῶν θεοτήτων . οὐκ ἄρα θεότης ἄκτιστος , ἑτέρα παρὰ τὴν θείαν καὶ μόνην τρισυπόστατον οὐσίαν , οὔτ' ἔσται , κἂν πάντες διαῤῥαγῶσι φάσκοντες Παλαμῖται · οὐδὲ θεῶν πλῆθος Ἑλληνικόν . ὁ γὰρ τὰ θεῖα πολὺς Ἰωάννης , “ εἰ πολλοὺς , ” φησὶν , “ ἐροῦμεν θεοὺς , ἀνάγκῃ διαφορὰ ἐν αὐτοῖς . ὁ μὲν κατὰ πάντα τέλειος , οὗτος ἂν εἴη κατὰ πάντα μόνος θεός · πᾶς δὲ ὁ τοῦ τελείου λειπόμενος , ἢ κατὰ ἀγαθότητα , ἢ κατὰ σοφίαν , ἢ κατὰ δύναμιν , ἢ ὅλως κατά τι , οὐκ ἂν εἴη θεός . πῶς δὲ καὶ πολλοῖς οὖσι τὸ ἀπερίγραπτον φυλαχθήσεται ; ἔνθα γὰρ ἂν εἴη ὁ εἷς , οὐκ ἂν εἴη ὁ ἕτερος . δεῖ δὲ τὸν θεὸν ἀπερίγραπτον εἶναι καὶ πάντα πληροῦντα . ” σκεπτέον οὖν κἀντεῦθεν , ὅπως ἑνὸς θεοῦ παντάπασιν ἀναίσθητος καὶ πάσης ἀσύνετος θείας γραφῆς ὁ Παλαμᾶς ἐμεμενήκει διηνεκῶς , διάφορον οὐσίαν καὶ ἐνέργειαν ἐς τοὐμφανὲς δογματίζων , καὶ μὴ μόνον μίαν δεικνὺς ἑτερότητα , ἀλλὰ καὶ ἀπείρους · καὶ μὴ μόνον ἀπείρους , ἀλλὰ καὶ ἀκτίστους · καὶ μὴ μόνον ἀκτίστους , ἀλλὰ καὶ μείζους καὶ ἐλάττους . ὁ δὲ μείζους καὶ ἐλάττους δογματίζων ἀκτίστους θεότητας πάντως διάστημά τι νοεῖ μεταξύ . τοῦτο δ' ἄπειρον ὁ τῆς μεσότητος εἶναι οὐ δίδωσι λόγος · μηδὲ γὰρ πεφυκέναι τὴν ἀπειρίαν βαθμοῖς καὶ μέτροις τισὶ διακόπτεσθαι . πῶς γὰρ ἂν ( φησὶν ὁ θεῖος Γρηγόριος ) μετρηθείη τὸ ἄπειρον , ἵν' ὃ τῶν περατουμένων ἐστὶ , τοῦτο πάθῃ θεότης , βαθμοῖς μετρουμένη καὶ ὑποβάσεσι ; »
Lemmas: ( Θ . ) « ὁ μέν οὖν ὁ ζητέω ὡς ὁμολογέω τίθημι , πολύς , » φημί , « ἀμαθία ὁ δράω κατηγορέω , καί ἅμα πολύς τε ὀφλισκάνω ὁ ὁ αἰσχύνη ἔλεγχος καί μεσημβρινός ἀκτίς περιφανής . ἥλιος γάρ ὁ μέν οὐσία αὐτός οὐράνιος ἐγκαθιδρύω ἔδαφος ὁ ἐνέργεια αὐτός κατέρχομαι συγχωρέω πρός ἐγώ , ἀνούσιος κατά ἑαυτοῦ , οὐσία μέν ὁ ἥλιος δίσκος ἀποφαίνω · ἐνέργεια δέ ἀνούσιος , ἐκεῖνος ὁ φάος . χρή οὖν σύ δείκνυμι πρότερος μέν , εἰμί καί ὁ σοφός διδάσκαλος ὁ ἐκκλησία , ἕ σύν ἐπιστήμη λέγω ὁ λέγω , νομίζω τε καί συνδοκέω ὁ τοιοῦτος · εἰμί δηλαδή ὁ μέν δίσκος οὐσία ἥλιος · ὁ δέ φάος , ἀνούσιος ἐνέργεια καί δύναμις καί συμβαίνω εἰς ἐγώ ἐνεργέω ἴδιος , καί Χωρὶς ὑπόκειμαι οὐσία συγκάτειμι ἄχρι ἐγώ · ἔπειτα δείκνυμι καί εἰμί δυνατός , ἐκ ὁ αἰσθητής καί ὑλικός οὐσία ἀκριβής κατάληψις δύναμαι γίγνομαι ὁ ἀσώματος καί νοητός , καί ἅμα ὁ οὗτος ἅπας ἐπέκεινα θεῖος οὐσία , ὅς ὑπέρ πᾶς ὄνομα τε καί νόημα ὁ ἅγιος ἀκούω εἰμί · ὁ δέ ἐν ὁ πᾶς θεωρέω θαῦμα ὁ θεολογικός ὄνομα ὁ ὕλη δίδωμι , διά ὅς σοφός , δυνατός , ἀγαθός , ἅγιος , μακάριος τε καί ἀΐδιος , κριτής καί σωτήρ , καί ὁ τοιοῦτος , κατονομάζω · ὅσπερ πᾶς , ποιότης τις βραχύς ὁ θεῖον μύρον ἐνδείκνυμι , ὁ πᾶς κτίσις , διά ὁ ἐνθεωρέω θαῦμα , σκεῦος τις μυρεψικός δίκη , ἐν ἑαυτοῦ ἀπομάσσω . καί ὁ ὑπέρ πᾶς ὄνομα εἰμί ἐγώ πολυώνυμος γίγνομαι , κατά ὁ ὁ εὐεργεσία ποικιλίας ὀνομάζω · φάος μέν , ὅταν ἐξαφανίζω ὁ ἄγνοια ὁ ζόφος · ζωή δέ , ὅταν ἀθανασία χαρίζομαι . σύ δέ οὔτε ὅς παράγω ἐγώ ἐκ ὁ φαίνω ἀπόδειξις συνοράω ἔχω , οὔτε ὁ βούλομαι γνωρίζω ἐγώ ὑπέρ αἴσθησις οἶδα . ἀλλά καί οὗτος βλέπω ἀγνοέω · ἐκεῖνος , μή βλέπω , οὐ ἄν ποτός γιγνώσκω · πῶς γάρ , διά ἄγνοια ἄγνοια καί διά ἀπάτη ἀπάτη κατασκευάζω πειράω ; ἡδύς δέ ἄν σύ εἴρω , πῶς ὁ ἅγιος διαρρήδην οὗτος λέγω καί διδάσκω διά πᾶς οὖον συνίημι αὐτός ; δύο γάρ ἕπομαι εἄν ἕτερος · ἢ γάρ οὐ ἀναγιγνώσκω ὅλως ἀπό κοιλία φωνέω σήμερον , καί ὡς παίζω σύ καταφρονέω · ἢ λοιπός ἀναγιγνώσκω σύ δύο αὖθις ἕπω ἕτερος · ἢ γάρ οὐ γιγνώσκω , ὅς ὁ ἀσύνετος εἰμί τεκμήριον · ἢ γιγνώσκω ἑκών βλασφημέω , ὁ σός διδάσκαλος πείθω ἀπράγμων , ὡς ἔοικα , Παλαμά . διό καί πᾶς αὐτός βλασφημία ἔννοια ἐπιρριπτέω ὁ Ἐνδυμίων ὕπνος καθεύδω αὐτός , κοῦφος σύ διά οὗτος ὁ δίκη , ἐνταῦθα μέν ὁ ὁ ἄνθρωπος αἰσχύνη ποιέω νομίζω , εἰς δέ ὁ μέλλω ὁ ἀθάνατος κόλασις · ὥσπερ εἄν εἰμί ὁ ἐκεῖνος θέλησις ἐξαρτάω ὁ πρᾶγμα ἔπορον , καί ὁ μένω ἀθάνατος δύναμαι δράω ὁ κακός · μή συνίημι , ὡς ῥᾳδίως ἀναλαμβάνω ὁ εὐσέβεια ὅσπερ ἀδικέω , ἢ ὁ ἀσέβεια ἔχω ὅσπερ ἀδικέω . σύ μέν οὖν οὐ οἶδα ὅς κρίνω ἀγαθός σεαυτοῦ καί κοῦφος εἰς κακία , εἴτε ὁ ἀεκούσιος ἄγνοια ὁ κακός , εἴτε ὁ ὁ ἀεκούσιος σχηματισμός . ἐγώ δέ οὐ οἶδα αὖθις , ὅς ὁ χείρων δίκη επιρρίπτω , ὁ ὁ κακός διανομεύς παραπλήσιος ἐπί ἑκάτερος σχίζω . εἰμί μέν γάρ ἀγνοέω ἀμωσγέπως ἀπέχω θεολογία , κακός σύ πάντως ὁ καταδίκη ὁ ψῆφος ὁ ὁ ἀλήθεια παρέχω λόγος . οὖον γάρ ἐθέλω νοσέω εἄν , ἀλλά νοσέω ἐθέλω ἄν . νῦν δέ εἰς ὁ θατέρου χώρα καί οὗτος παραδύω μείζων διά ὁ ἀναίδεια ὁ ὁ κακία κομίζω ψῆφος . καί ἵνα ὁ πλείων ὁ ἐνταῦθα λέγω ὀφείλω ἐάω διά ὁ μῆκος , εἷς καί δύο μιμνήσκω . ὁ θεῖος τοίνυν ἐκ Δαμασκός ὅδε φημί Ἰωάννης · “ ὥσπερ ὁ ἥλιος εἷς μέν εἰμί , ἔχω δέ οὐσία δύο , ὁ τε φάος , ὅς γίγνομαι πρότερος , καί ὁ ὁ κτίζω ἐφυστερίζω σῶμα · διά ὅλος τε ὁ σῶμα ὁ φάος ἀδιαιρέτως ἑνόω , καί ὁ σῶμα ἐπί ἑαυτοῦ Μένων , πᾶς ὁ γῆ ἐφαπλόω ὁ πέρας · οὗτος καί ὁ Χριστός , φάος ἐκ φάος ἄναρχος εἰμί καί ἀπρόσιτος , ἐν ὁ χρονικός καί χτίζω γίγνομαι σῶμα , εἷς εἰμί δικαιοσύνη ἥλιος . ” ὁράω πῶς εἷς ὄνομα δύο φημί ὁ ὑπόκειμαι οὐσία ὑπάρχω , ὁ μέν σῶμα , ὁ δέ ἀσώματος , ὥσπερ δή καί ὁ δικαιοσύνη ἥλιος Χριστός · εἰκονίζω μέν ἐκεῖθεν , ὅσος ἐφικτός · ὀνομάζω δέ ἀνά μέρος ἑκάτερος τε ἐκεῖνος καί οὗτος , ἥλιος , κατά ὁ ὁ ὁμωνυμία τρόπος · καί δείκνυμι διπλόος καί ὁ οὐσία εἰμί ἐνταῦθα ἐκεῖ , καί οὖον ὁ μέν οὐσία , ὁ δέ οὖον · οὐδέ ὁ μέν ἀνυπόστατος ἐνέργεια , ὁ δέ ὑφίστημι μέν , ἀνενέργητος δέ κατά ἑαυτοῦ , διίστημι ἴδιος ὁ ἐνέργεια ἤπειρος ὁ τοπικός διάστημα . Ὅρας δή καί ὁ μέγας ἐν θεολογία Γρηγόριος , φάσκω , ὡς “ ὁ μέν ἀΐδιος αὐτός εἰμί φάος ὁ θεός , καί οὐ ἄλλος . τις γάρ ἐσθίω φάος δύο ὁ ὁ μέγας ἔχω · ὁ κάτω δέ καί περί ἐγώ πρῶτος ἐκλάμπω ὁ ὁ φάος οὗτος δύναμις . καί γάρ πρέπω ὁ μέγας φάος ὁ δημιουργία ἐκ φάος ἄρχω , ὅς λύω ὁ σκότος καί ὁ ἐπέχω τέως ἀκοσμία καί ἀταξία · καί οὗτος οὐ ὀργανικός ἀπό ἀρχή ἀναδείκνυμι , οὐδέ ἡλιακός , ὡς ὁ ἐμός λόγος , ἀλλά ἀσώματος καί ἀνήλιος · ἔπειτα δέ καί ἥλιος δίδωμι , καταφωτίζω πᾶς ὁ οἰκέω . ἐπεί γάρ ὁ ἄλλος ὁ ὕλη προυφιστημι ειδοποιώ ὕστερος , ἕκαστος τάξις καί σχῆμα καί μέγεθος περιτίθημι , ἵνα θαυματουργέω τίς μείζων , ἐνταῦθα ὁ ὕλη ὁ εἶδος προΐστημι . εἶδος γάρ ἥλιος ὁ φάος . μετά δέ οὗτος ὁ ὕλη ἐπάγω , ὁ ὀφθαλμός ὁ ἡμέρα δημιουργέω οὗτος ὁ ἥλιος . ” ἰδού καί οὗτος ἕτερος φάσκω ὁ φάος ὁ ἥλιος , καί πρό ὁ ἡλιακός μέν σκεῦος κατά ἑαυτοῦ ὑφίστημι , ἔπειτα δέ καί ἥλιος δίδωμι · ἥλιος μέν ὀνομάζω ὁ σκεῦος , ὁ δέ φάος εἶδος αὐθυπόστατος ὁ ἥλιος , ἔτι οὖν οὐσία ἀσώματος καί ψυχή ἐκεῖνος ὁ σῶμα . οὖον γάρ εἄν ἐνεργέω κατά ἑαυτοῦ , μή εἰμί αὐθυπόστατος · οὐδέ εἄν αὐθυπόστατος εἰμί , μή εἰμί οὐσία . ὡς γάρ πᾶς οὐσία αὐθυπόστατος εἰμί ὁρίζω πρᾶγμα , οὗτος δή καί ἅπας αὐθυπόστατος πρᾶγμα , οὐσία . ἐπεί οὖν ὁ εἶδος ἐνταυθοῖ ὁ ἥλιος , ἔτι οὖν ὁ φάος , ὁ ἅγιος καί πρό ὁ ὕλη ( δηλαδή ὁ σκεῦος ) δείκνυμι ἔχω ἐνεργός ὁ φωτιστικός ὑπόστασις καί ὕπαρξις οἴκοθεν , μηδαμῆ ὁ ὕλη οὗτος δέω , ὁ δέ ὕλη μᾶλλον ὁ φωτιστικός δήω εἶδος , ἵνα , ὡς εἶπον , οὐσιόω ψυχόω · μᾶλλον εἄν εἰμί οὗτος ὁ φωτιστικός εἶδος ὁ οὐσία , ἢ ὁ ἡλιακός σκεῦος ἐκεῖνος , ὅς ὕλη εἰμί φημί , οἷος ἀνείδεος τε καί ἀνυπόστατος . εἰμί τοίνυν διά οὗτος δεῖ καί ὁ θέω οὐσία αὐθυπόστατος καί ἀνενδεής παντάπασι . ὁ γάρ ἄλλος δήω ὕστερος εἰμί φύω ὅς δήω , ἐκεῖνος δουλεύω ἐκ ἀνάγκη , ὅς εἰμί ἐνδεής . καί δήω λοιπός θατέρου ἕτερος . ὁ δέ κύριος ἀρχή γνήσιος ὁ ἀνενδεής , καί κύριος εἰμί ἀνάγκη , καί πρότερος ὁ ἐνδεής . δεῖ γάρ ὁ ἀρχή αὐτός οὗτος εἰμί μόνος , ἀρχή , καί μή δήω μηδείς . φημί γάρ καί ὁ θεῖος Μάξιμος · “ μόνος ἁπλόος καί μονοειδής καί ἀνενδεής καί ἄτρεπτος ὁ δημιουργικός ὁ ὅλος οὐσία ὁ ἅγιος Τριάς . πᾶς δέ κτίσις σύνθετος εἰμί ἐκ οὐσία καί συμβεβηκός καί ἐπιδεής ἀεί ὁ θεῖος πρόνοια , ὡς οὐ ἐλεύθερος τροπή . χρή οὖν μήτε συμβαίνω ἐπί θεός λέγω , μήτε ποιότης . ὁ γάρ συντίθημι οὗτος , πᾶς δέ ὅσος ἔχω θεός , φύσις ἔχω καί οὐ ἐπίκτητος . ” ἔτι οὖν οὐσία εἶπον ὁ ἐνέργεια οὗτος ἐπί θεός , ὁ οὐσία ἐκεῖνος διάφορος , εἴτε ποιότης συμβαίνω οὐσιωδῶς κατά σύ , ὁ σφαλερός ἀνίατος . οὔτε γάρ δύο οὐσία δύναμαι τις ὁ εὐσεβής θεῖος ὀνομάζω , καί δύο ποιητικός ἀρχή ( ὡς ἄνω ποῦ δείκνυμι φθάνω ἐν πολύς διδάσκαλος ἅγιος γραφεύς ) οὔτε ὁ θεῖος οὐσία ἐκεῖνος ποιότης ποτέ νοέω δύναμαι διάφορος , ἢ καί οὐσιώδης . ὁ γάρ οὐσιώδης , μέρος οὐσία φημί ὁ τε ὁ ἐκκλησία σοφός διδάσκαλος , ὡς ἀνωτέρω δείκνυμι , καί ὁ θύραθεν ὁ ἐπιστήμη ὁ λόγος εὑρετής καί κανών καί στάθμη . ὅς γάρ ἀφαιρέω κολοβόω ὁ ὅλος , μέρος ἀνάγκη οὗτος εἰμί ὁ ὅλος . εἰμί οὖν ὁ ἐνέργεια αὐτός μέρος εἰμί ὁ οὐσία κατά σύ , ὡς οὐσιώδης , εἶπον πῶς ἄλλος παρά ὁ οὐσία , ἢ πῶς μέρος ὁ ἀμερής ; εἰμί δέ ποιότης διάφορος , πῶς Χωρὶς ὑπόκειμαι δύναμαι νοέω ἢ φαίνω ; οὐδέ γάρ ἄνευ ὑπόκειμαι ἔχω πρός εἄν ὕπαρξις · ὁ δέ μή ὑπάρχω πῶς θεός ; ὁράω πῶς διά ὁ ἐνέργεια οὗτος εἰς ἀθεΐα ὁ Παλαμάς ἐλαύνω ὁ νῦν ἀμαθής ὁ ἐκκλησία προστάτης ; ἔπειτα πῶς διάφορος ; “ οὐδείς ὁ θεός ὁ παράπαν ἐκ ἀΐδιος συνθεωρέω κατά οὐσία διάφορος , οὐ αἰών , οὖον χρόνος , οὐδέ τίς ὁ οὗτος ἐνδιαιτάω . οὖον γάρ συμβαίνω ἀλλήλων ποτέ ὁ κύριος εἰμί καί οὖον κύριος . ” καί πάλιν · “ ἐπί θεός ὁ εἰμί καί ὁ ἀγαθός καί ὁ θεός καί ὁ δημιουργός καί ὁ ὑπερούσιος καί ὁ ἤπειρος καί ὁ ἀθάνατος καί ὁ τοιοῦτος οὖον λέγω οὐσιώδης διαφορά , ἵνα μή συντίθημι αὐτός ἐκ οὗτος δογματίζω , ἀλλά προσηγορία τις μέν ἐμφατικός ὁ θεωρέω περί αὐτός , οὐδείς δέ ὁ κατά ὁ οὐσία αὐτός καί φύσις δηλωτικός . τις μέν γάρ πρέπω ὁ θεῖος φύσις σημαίνω , οὐ αὐτός δέ ὁ φύσις μηνύω , ὅσπερ ἴδιος ὁ οὐσιώδης καί συστατικός διαφορά . ” καί πάλιν · “ πᾶς οὐσία , ὁ ἴδιος ὅρος ἑαυτοῦ συνεισάγω , τουτέστιν ὁρίζω , ἀρχή φύω εἰμί ὁ ἐπιθεωρέω αὐτός κατά δύναμις κίνησις , πᾶς δέ οὐσιώδης πρός ἐνέργεια κίνησις μεσότης εἰμί μεταπίνω μέν ὁ οὐσία , προεπινοέω δέ ὁ ἐνέργεια . καί πᾶς ἐνέργεια , ὁ κατά ἑαυτοῦ λόγος φυσικός περιγράφω , τέλος εἰμί ὁ πρό αὐτός κατά ἐπίνοια θεωρέω οὐσιώδης κίνησις . ὁ δέ θεός οὔτε ἀρχή εἰμί , οὔτε μεσότης , οὔτε τέλος . οὗτος γάρ ὁ χρόνος διαιρετός εἰμί γνώρισμα · εἶπον δέ ἄν τις , ὅτι καί ὁ αἰών συνοράω . ὁ γάρ χρόνος , μετρέω ἔχω ὁ κίνησις , ἀριθμός περιγράφω · ὁ δέ αἰών , συνεπινοέω ἔχω ὁ ὑπάρχω ὁ πότε κατηγορία , πάσχω διάστασις , ὡς ἀρχή ὁ εἰμί λαμβάνω . εἰμί δέ χρόνος καί αἰών οὐ ἄναρχος , πολύς μᾶλλον ὁ ἐν οὗτος περιέχω . ὁ θεός τοίνυν , οὔτε οὐσία εἰμί , ἵνα μή ἀρχή νομίζω · οὔτε δύναμις , ἵνα μή μεσότης · οὔτε ἐνέργεια , ἵνα μή τέλος · εἰμί οὐσιοποιός καί ὑπερούσιος ὀντότης , καί δυναμοποιός καί ὑπερδύναμος πανσθένεια , καί πᾶς ἐνέργεια δραστικός καί ἀτελεύτητος ἕξις καί , σύντομος εἶπον , πᾶς οὐσία καί δύναμις καί ἐνέργεια ἀρχή τε καί μεσότης καί τέλος ποιητικός . ” ὁράω ὅπως οὔτε κατά οὐσία διάφορος , οὔτε κατά οἷος δή τις τρόπος , ποιότης συγχωρέω ὁ θεῖος πατήρ ἐπί ὁ θεῖος δογματίζω ἐκεῖνος οὐσία ; “ ὥσπερ γάρ ὁ μονή οὐ εἄν , ” φημί , “ τέμνω εἰς μόνος δύο ( ὁ γάρ εἰς οὗτος διαιρέω οὐ εἄν εἰμί μονή , ἀλλά δυάς ) , οὗτος ὁ ἑνάς , κατά ὁ ἄκρος ἕνωσις , οὐ εἄν εἰς δύο διαιρέω φύσις . οὖον γάρ ἁπλόος εἰμί , φημί , ὁ ὁ ὅλος θεός ἔτι ὁ φύσις , εἴπερ εἰμί ἕτερος παρά αὐτός ὁ ἐν αὐτός ζωή . εἰμί δέ εἄν καί μείζων αὐτός , καί ἐν ἀγαθός ἀσύγκριτος , ὁ ὡς οὐ ἔχω δίδωμι ὁ ζωή , εἴπερ ὅλως ἁλίσκομαι λαμβάνω . ” ἀλλά ὁ ὑμέτερος διδάσκαλος Παλαμάς ( δεῖ γάρ ἐκεῖνος περιγράφω ὁ ὁ τοιοῦτος αἴτιος κακός , οὖον μόνος σύ ἐκεῖνος μαθητεύω ἐγκαλέω ) οὖον μετά ὑποστολή τις , οὐδέ αἰνιγματωδῶς πως , ἀλλά ἀναιδής καί διαρρήδην , κύριος θεότης δογματίζω ὁ ἐνέργεια , καί ἅμα ζωή καί σοφία καί βούλησις καί φρόνησις καί ἰσχύς , καί ὁ τοιοῦτος , καί ἀσύγκριτος ἀγαθός ὁ οὐσία ἕκαστος , διάφορος τε εἰμί ὁ οὐσία καί ἀλλήλων . περί ὅς καί ὁ θεῖος φθάνω προερέω Ἀθανάσιος · “ ὡς ὁ ἀσεβής οὖον ἐθέλω λόγος καί σοφία καί βουλή ζώννυμι εἰμί ὁ υἱός , περί δέ ὁ θεός φρόνησις καί βούλησις καί σοφία , ὡς ἕξις συμβαίνω καί ἀποσυμβαίνω . ” καί αὖθις ὁ μέγας φημί Μάξιμος · “ μή ἔχω καί ἐπιτηδειότης ζητέω ἐπί ὁ ἁπλόος καί ἤπειρος οὐσία ὁ ἅγιος τριάς , ἵνα μή συντίθημι αὐτός δογματίζω , ὥσπερ ὁ κτίσμα . πᾶς γάρ ὅσος ἔχω ὁ θεός , φύσις ἔχω καί οὐ ἐπίκτητος . ” καί πάλιν · “ ὁ θεός οὖον ποιότης , ἀλλά οὐσία ποιόω , εἰμί δημιουργός . ” ὁράω ὡς ἔχω καί διάθεσις καί ποιότης πᾶς ἀλλοτριόω παντάπασι ὁ θεῖος οὐσία , διά ὁ μή εἰμί κατά ἑαυτοῦ οὐδείς σύνθεσις ἄνευ . ἀλλά ὁ σός Παλαμάς οὖον βούλομαι οὗτος , οὐδέ δύναμαι γιγνώσκω , ὡς ὁ ἑκτός πᾶς καί ὁ ἔχω αὐτός ληπτός ὁ ἔχω ποίημα εἰμί , δεκτικός εἰμί ὁ ἔξωθεν ἐπιγίγνομαι . καί εἰμί μή λαμβάνω τις , οὐδέ ἔχω . “ τίς γάρ ἔχω , ” φημί , “ ὅς οὐ λαμβάνω ; ” ὥστε ὅς ἔχω τις , ἀλλότριος τε εἰμί καί ἐπείσακτος · ὥσπερ καί ὁ ἔξωθεν οὕτως πως ἐπείσειμι οὗτος νόημα τύπος γίγνομαι καί αὐτός καί πάθημα ὁ ὑπόκειμαι Ψυχή , παθητός εἰμί φύσις . ἐπί θεός δέ ὁ ἔχω ὁ πρός ἐγώ ὀνομάζω τίμιος τε καί ἀγαθός , καταχρηστικός λέγω , οὖον κύριος . ἀπαθής γάρ . ἢ λέγω ἐγώ τις παρέρχομαι · πόθεν καί παρά τίς ἔχω λαμβάνω πρέσβυς καί μείζων , ἢ τέλειος ; εἰμί μέν γάρ αὐτός ἀεί φύσις πᾶς τἀγαθά · παρονομάζω δέ αὐτός πρός ὁ ἄνθρωπος ὕστερος , ἀπό ὅς πρός ἔννοια ὁ ἐνταῦθα καλός καί τίμιος ἔρχομαι , καί διαιρέω ἐκ ὁ χείρων γιγνώσκω μοῖρα . καί οὐρανός γάρ , σφαιρικός τε καί ἀεικίνητος καί πρίν ἄνθρωπος εἰμί ὑπάρχω , ὅμως γιγνώσκω καί προσονομάζω πρός ἄνθρωπος ὕστερος , ὁ πρότερος αὐτός εἰμί . “ οἰκτίρμων γάρ , ” φημί , “ καί ἐλεήμων ὁ κύριος , μακρόθυμος καί πολυέλεος . ” τίς τοίνυν ; οὗτος λέγω ἐνέργεια ἔχω ὁ σημασία , ἢ φύσις ; οὐ ἄν τις ἄλλος τίς παρά ὁ ἐνέργεια εἶπον . πότε τοίνυν ἐνεργέω ὁ οἰκτιρμός ὁ θεός καί ὁ ἔλεος ἔχω ἐκ ὁ ἐνέργεια ὄνομα ; ἆρα πρό ὁ ἀνθρώπινος ζωή ; καί τίς ὁ ὁ ἔλεος δήω ; ἀλλά μετά ὁ ἁμαρτία πάντως · ὁ δέ ἁμαρτία μετά ὁ ἄνθρωπος . οὐκοῦν μετά ὁ ἄνθρωπος καί ὁ ὁ ἐλεέω ἐνέργεια καί ὁ ἔλεος ὁ ὄνομα . καί ὁμοίως ὁ μέγας φημί Ἀθανάσιος · “ οὐ ὁ λέγω ὁ φύσις παραιρέω · ἀλλά μᾶλλον ὁ φύσις ὁ λέγω εἰς ἑαυτοῦ ἕλκω μεταβάλλω . καί γάρ οὖον πρότερος ὁ οὐσία ὁ λέγω · ἀλλά ὁ οὐσία πρῶτος , καί δύο οὗτος ὁ λέγω . ὁ γάρ θεός , ἁπλόος εἰμί καί ἀσύνθετος φύσις , ἁπλόος καί μονοειδής ὁ φύσις πᾶς φύω εἰμί καλός ὑπέρ νόος καί λόγος ἀνθρώπινος . ὁ δέ ἐν κόσμος καλός θέσις καί οὖον κύριος εἰμί , καί εἰκών ἀμυδρός ὁ ἐκεῖνος καλός . ” ἐγώ δέ ὑστερογενής εἰμί ὑστερογενής καί ὁ ἀγαθός διδάσκω εἰμί διά ὁ πείρω · ἐντεῦθεν καί πρός θεός ὁ τοιοῦτος ἀνάγω ἐκ πᾶς αὐτός παρονομάζω , ὅς εἰμί αὐτός φύσις καί οὐ ὡς ἐκ αὐτός ὁμοίως ἐγώ σύγκειμαι . ὄνομα γάρ εἰμί οὗτος καί νόημα ὁ ἡμέτερος ψυχικός ὠδίς , ὅσος πολυπραγμονέω τολμάω θεός , ἐν πρόθυρον αὐλίζομαι ὁ ἄδυτος , καί οὐδείς μέν ὁ ἐκεῖνος ἐξαγγέλλω ἔχω , ὁ δέ οἰκεῖος πάθος περί αὐτός καί ὁ ἀπορία τε καί διάπτωσις μηνύω ἑαυτοῦ , οὐδέ σαφῶς , ἀλλά διά ἔνδειξις καί οὗτος , καί ὁ ἐπαΐω καί οὗτος δύναμαι . ἀλλά ὁ ὑμέτερος διδάσκαλος Παλαμάς πᾶς ὁ θεοπρεπής ὄνομα τε καί νόημα θεότης ἄκτιστος νομίζω , διαιρέω ἀλλήλων καί ἀτελής κατά ἑαυτοῦ , ὅς συνάπτω καί ὁ κρίσις ὁ θεός καί ὁ αιδεσιμότητα αὐτός , καί μυρίος καί ὅσος δείκνυμι , εἰς μέσος προάγω αὐτός ὁ ῥῆσις αὐτός ( καθά καί ἀνωτέρω ποῦ ποιέω ὀλιγάκις τε καί μέτριος ) μή συνίημι ὁ ἅγιος λέγω · “ πιστεύω εἰς εἷς θεός , εἷς ἀρχή ἄναρχος , ἄκτιστον , καί ὁ ἑξῆς , εἷς ἐξουσία , εἷς κυριότης , εἷς βασίλειος , ἐν τρεῖς τέλειος ὑπόστασις γνωρίζω τε καί προσκυνέω εἷς προσκυνέω . ” ἰδού γάρ ὁ πολύς ὑπό ἐγώ ἀνάγω ὁ θεός προσωνυμία ὁ πολύς Ἰωάννης εἷς συγκλείω καί μοναδικός συμπέρασμα . εἰμί γάρ αὐτός κατά τίς φύσις καί ἄκτιστον ἔχω ὁ πλῆθος ὁ παλαμικός ἄκτιστος θεότης , οὖον πλῆθος εἄν εἰμί ὁ πλῆθος , ἀλλά μόνος · καί λανθάνω ἆρα αὐτός ὁ οὐσία φάσκω αὐτός , καί μή νοέω ὑγιής ὅς φημί ὑγιής . ὁ γάρ αὐτός , οὐ ἕτερος , οὐδέ πλῆθος ὁ φύσις τε καί οὐσία . εἰμί δέ χάρις , καθάπερ καί ὁ ἄνθρωπος νομοθετέω , λανθάνω ἆρα αὐτός ὁ ἄνθρωπος φάσκω ὁ πλῆθος ὁ ἄκτιστος οὗτος θεότης · καί γίγνομαι ὁ ὁ ἄκτιστον οὐ ἄκτιστον , ἀλλά κτιστός . ἑνίζω γάρ ὁ πολύς ὁ αὐτός ὁ ὕπαρξις , φύσις ἔχω ἀλλήλων ὁ μή ἕτερος ἀεί συνίημι κατά ὁ συμφυής καί ὁμότιμος , μή πάρειμι ὁ ἑτερότης . πῶς γάρ εἄν μίγνυμι ὁ ἐκ διάμετρος κληρόω ὁ ἀντίθεσις , καί ἀεί μάχομαι κατά αὐτός γε οὗτος ὁ ὁ ἑτερότης μέρος ; οὖον γάρ εἄν φθάνω ἕτερος ἕτερος , ταχύς λόγος πᾶς , λαμπρός ὁ ὁ θάνατος κιρνάω κρατήρ . ὁ γοῦν παρά ὁ θεῖος οὐσία ἄλλος νομοθέτης ἄκτιστος θεότης καί ἐνέργεια ὁ ἑνιαῖος διαφθείρω ὁ ὁ πᾶς δημιουργός θεότης · μηδέ γάρ εἰμί ὁ δύναμαι , εἰς ταὐτότης φυσικός ὁ ἑτερότης συνίημι ὁ θεότης . οὐ ἄρα θεότης ἄκτιστος , ἕτερος παρά ὁ θεῖος καί μόνος τρισυπόστατος οὐσία , οὔτε εἰμί , κἀν πᾶς διαῤῥαγῶσι φάσκω Παλαμίτης · οὐδέ θεός πλῆθος Ἑλληνικός . ὁ γάρ ὁ θεῖον πολύς Ἰωάννης , “ εἰμί πολύς , ” φημί , “ εἴρω θεός , ἀνάγκη διαφορά ἐν αὐτός . ὁ μέν κατά πᾶς τέλειος , οὗτος εἄν εἰμί κατά πᾶς μόνος θεός · πᾶς δέ ὁ ὁ τέλειος λείπω , ἢ κατά ἀγαθότης , ἢ κατά σοφία , ἢ κατά δύναμις , ἢ ὅλως κατά τίς , οὐ εἄν εἰμί θεός . πῶς δέ καί πολύς εἰμί ὁ ἀπερίγραπτος φυλάσσω ; ἔνθα γάρ εἄν εἰμί ὁ εἷς , οὐ εἄν εἰμί ὁ ἕτερος . δεῖ δέ ὁ θεός ἀπερίγραπτος εἰμί καί πᾶς πληρόω . ” σκεπτέος οὖν ἐντεῦθεν , ὅπως εἷς θεός παντάπασι ἀναίσθητος καί πᾶς ἀσύνετος θεῖος γραφεύς ὁ Παλαμάς μένω διηνεκής , διάφορος οὐσία καί ἐνέργεια εἰς ἐμφανής δογματίζω , καί μή μόνος εἷς δείκνυμι ἑτερότης , ἀλλά καί ἤπειρος · καί μή μόνος ἤπειρος , ἀλλά καί ἄκτιστος · καί μή μόνος ἄκτιστος , ἀλλά καί μείζων καί μικρός . ὁ δέ μείζων καί μικρός δογματίζω ἄκτιστος θεότης πάντως διάστημα τίς νοέω μεταξύ . οὗτος δέ ἤπειρος ὁ ὁ μεσότης εἰμί οὖον δίδωμι λόγος · μηδέ γάρ φύω ὁ ἀπειρία βαθμός καί μέτρον τις διακόπτω . πῶς γάρ εἄν ( φημί ὁ θεῖος Γρηγόριος ) μετρέω ὁ ἤπειρος , ἵνα ὅς ὁ περατόω εἰμί , οὗτος πάσχω θεότης , βαθμός μετρέω καί ὑπόβασις ; »