nicephorus-gregoras.historia-romana 20.1.3
( Γ . ) « Ὅτι μὲν δεδιέναι ἡμᾶς δεῖν , καὶ μὴ ἐξεῖναι τοῖς βουλομένοις θεολογεῖν , θείων πατέρων φασὶ θεσμοὶ καὶ κανόνες , ἴσασι οἷς ἔθος αὐτοὺς μετιέναι . ὅτι δὲ καὶ μὴ περιεργάζεσθαι νόμους πατρίους , καὶ ἅπερ ἐκείνοις θέσθαι τῇ ἐκκλησίᾳ συμπέπτωκεν ὅρια μὴ κινεῖν , καὶ τοῦτο δόγμα καὶ νόμον ἐκείνων εἶναι , οἶμαι τὸν ἀντεροῦντα εἶναι μηδένα , πλὴν ἢ ὅστις τε βούλοιτο χλεύης ὑπεύθυνον προῖκα δρᾷν ἑαυτὸν ἀνθρωπίνης καὶ ὃς ἔνοχος εἶναι ταῖς ἐκείνων οὐ φρίττει ἀραῖς . ἦ πολλὴ μεντἂν ἀωρία , Πυθαγορείους μὲν πενταετηρικῇ μὲν γλώττης σιγῇ , μακροτέρᾳ δ' αὖ πολλῷ συγκαταθέσει ψυχῆς , τὰ τοῦ διδάσκοντος δέχεσθαι δόγματα · ἡμᾶς δ' , οἷς εὐαγγελικῇ συντετράφθαι γέγονεν εὐσεβείᾳ , μὴ μάλα ἐθέλειν περιεργίας ἁπάσης ὡς ποῤῥωτάτω τοῖς πατρίοις ἐμμένειν κανόσι καὶ δόγμασι . ἡδέως δ' ἄν σ' ἐροίμην , εἰ πρὶν ἐκείνους θεολογῆσαι , ἔοικεν ἀνθρωπίνην αὐτοὺς συννενοηκέναι δύναμιν ὑπερβαίνειν καὶ θανάτου μείζω κίνδυνον ἀπειλεῖν ἀθανάτου ψυχῆς τοῖς οὕτως αὐτομολοῦσι πρὸς τὴν ἐγχείρησιν · καὶ νῦν δεῖ μᾶλλον πείθεσθαι μετὰ τὴν πεῖραν αὐτοῖς προσταχθέν · εἰ δὲ πρὶν πειραθῆναι , δεῖ μᾶλλον ἡμᾶς , ἀμαθεῖς τινας ὄντας καὶ μάλα ἀξυνέτους , τῶν ὑπὲρ νοῦν φοβεῖσθαι τὴν πεῖραν , ὁμοίως ἐκείνοις , μακρῷ σοφωτέροις ἡμῶν καὶ πρὸ τῆς πείρας οὖσι , καὶ μὴ ἐπιπηδᾷν ἀδεῶς οὑτωσὶ τῇ θεολογίᾳ , καθάπερ τῇ γε χλόῃ τὰ βοσκήματα . ἦ γὰρ ἂν ὅμοιον εἴη , ὥσπερ ἂν εἰ δέκα τινὲς τῶν ἀπὸ γενέσεως τυφλῶν , ἐκκλησίαν ἀθροίσαντες , περὶ χρωμάτων ἤριζον τῆς ἀνὰ χεῖρας κρόκης , ἕκαστος ἀληθεύειν οἰόμενος ἢ κατὰ πάντας . οἶμαι ἂν πάντα τινὰ τῶν ὁρώντων θρήνου καὶ γέλωτος εἰληφέναι σπονδὰς ἐν ψυχῇ , καὶ Δημοκρίτους ἅμα καὶ Ἡρακλείτους δοκεῖν ἐνταῦθα συνημμένους . τίς γὰρ οὐκ ἂν ἐκείνους ἐθρήνησε , τῆς τῶν ὀμμάτων οὕτως ἀπηρτημένους αὐγῆς τὸν ἅπαντα βίον ; τίς δ' οὐκ ἂν τὸ Σαρδόνιον ἐπεγέλασε , περὶ ὧν οὐκ ἴσασι διαπληκτιζομένους ἄρτι ὁρῶν ; ὅμως εἰ δοκεῖ , τῆς ἐπιπλήξεως μικρὸν καθυφέντες θεωρήσωμεν , ἅ τε πρὸς ἀπαγόρευσιν ἡμῖν τοῦ θεολογεῖν ἐπιτάττουσι καὶ ἃ θεολογεῖν καὶ πῆ καὶ ὅπως δὴ συμπέπτωκεν · ὡς ἂν κἀνταῦθα ῥυθμός τις ᾖ καὶ θεμέλιος εὐταξίας ὁ τὰ τῆς γλώττης περιζωννύμενος σκῆπτρα , καὶ μὴ τοὐναντίον κανὼν μὲν εὐβουλίας ἀκανόνιστος ᾖ φιλοτιμία , θεσμὸς δ' εὐκαιρίας , ἄθεσμος ἀκαιρία . ὅπη γὰρ φιλοτιμία τρόφιμος ἀβουλίας , διὰ μυχῶν ἀκαιρίας δραμοῦσα , τῶν ὅρων καταχορεύει τῆς εὐταξίας , ἐκεῖ καὶ πέρας ἀκολουθεῖν ταῖς τῶν πράξεων ἐπιβουλαῖς ἀντιστρατευόμενον , καὶ μάλα γέ τοι τῶν εἰκότων . πρῶτος μὲν οὖν ὁ πολὺς ἐν θεολογίαις Γρηγόριος τοσοῦτον ἀποδειλιᾷ πρὸς θεολογίαν τὴν γλῶτταν κινεῖν , ὅσον τὴν χεῖρα πρὸς φλόγα πυρός · ὡς καὶ πολλοὺς εἰς παραίτησιν λόγους προβάλλεσθαι , ἐν οἷς οὔθ' ἑαυτὸν ἐγχειρεῖν τοῖς περὶ θεοῦ προχείρως δίδωσι λόγοις , οὔθ' ᾧ θρασέως ἐγχειρεῖν ἂν γένοιτο ἀποδέχεσθαι . “ οὔτε γὰρ ἐπαινετὸς ” , φησὶ , “ ὁ πόθος · ἀλλὰ καὶ φοβερὸν τὸ ἐγχείρημα . ” εἰσάγει δὲ καὶ Ὀζᾶν ἐκεῖνον , ὃς τῆς κιβωτοῦ πάλαι μόνον ψαῦσαι τολμήσας ἀπώλετο , φυλάσσοντος θεοῦ , φησὶ , τῇ κιβωτῷ τὸ σεβάσμιον · καὶ ἅμα μηδὲ τῶν τοίχων τοῦ ἱεροῦ ψαῦσαι τοῖς πολλοῖς ὂν ἀσφαλὲς , ἑτέρων φησὶν ἐδέησε τοίχων , τῶν ἔξωθεν . καὶ πάλιν · “ ἀκούεις γέννησιν · τὸ πῶς μὴ περιεργάζου . ἀκούεις ὅτι πνεῦμα τὸ προϊὸν ἐκ τοῦ πατρός · τὸ πῶς μὴ πολυπραγμόνει . εἰ δὲ πολυπραγμονεῖς υἱοῦ γέννησιν καὶ πνεύματος πρόοδον , κἀγὼ σοῦ πολυπραγμονῶ τὸ κρᾶμα ψυχῆς καὶ σώματος . πῶς εἶ χοῦς καὶ εἰκὼν θεοῦ ; τί τὸ κινοῦν σε , ἢ τί τὸ κινούμενον ; πῶς τὸ αὐτὸ καὶ κινεῖ καὶ κινεῖται ; πῶς αἴσθησις ἐνταῦθα μένει καὶ τὸ ἐκτὸς ἐπισπᾶται ; πῶς ὁ νοῦς ἐν σοὶ μένει καὶ γεννᾷ λόγον ἐν ἄλλῳ νοΐ ; πῶς λόγῳ νόημα διαδίδοται ; εἰ σαυτὸν οὐκ ἔγνως , ὅστις εἶ ὁ περὶ τούτων διαλεγόμενος , εἰ ταῦτα οὐ κατέλαβες , ὧν καὶ ἡ αἴσθησις μάρτυς , πῶς θεὸν ἀκριβῶς , ὅπερ τε καὶ ὅσον ἐστὶν , εἰδέναι ὑπολαμβάνεις ; πολλῆς τοῦτο τῆς ἀλογίας . ” καὶ πάλιν · “ τὸ τάχος ἔστω σοι μέχρι τῆς ὁμολογίας , εἴ ποτε ταύτην ἀπαιτηθείης · τὸ δ' ὑπὲρ ταύτην , εἶναι δειλότερον . ἐκεῖ μὲν γὰρ ἡ βραδυτὴς , ἐνταῦθα δὲ ἡ ταχυτὴς ἔχει τὸν κίνδυνον . ” εἰ δέ τις ἐνίστασθαι βούλοιτο , λεγέτω μοι παρελθὼν , τί βουλόμενος οὐκ ὀλιγάκις ὁ μέγας οὗτος διδάσκαλος οὑτωσί πως τοὺς ἑαυτοῦ σχηματίζει λόγους τοῖς τἀναντία προφέρουσι , καὶ νῦν μὲν ὄντα γεγέννηκε καὶ συλλογιζομένοις , νῦν μὲν κτίσμα τὸν υἱὸν , νῦν δὲ θελήσεως υἱόν . πρὸς γὰρ τὰς ἀτόπους ἐπιεικῶς καὶ πέρα τῆς φύσεως ἐρωτήσεις ἐκτόπους ἐπιεικῶς κἀκεῖνος τὰς ἀποκρίσεις εἰσάγει , καί φησι · “ πάλιν οἱ σωματικοὶ τὰ σωματικά . περὶ γὰρ ἐμὲ καὶ σὲ ταῦτα . ” καὶ πάλιν , “ θέλων σε , ” φησὶν , “ ὁ σὸς πατὴρ γεγέννηκεν , ἢ μὴ θέλων ; ” καὶ αὖθις · “ ὁ χρόνος ἐν χρόνῳ , ἢ οὐκ ἐν χρόνῳ ; ” καὶ τὰ ἑξῆς παρίημι λέγειν , οἷς ὁπλίζει τὰς γλώσσας ἡμῶν , ὁπότε καὶ ἡμῖν βουλομένοις εἴη τὰς ἐκτόπους τῶν ἀντιθέτων ἀναλύειν ἔριδας . ταῦτα δ' οὐ βουλομένου θεολογεῖν ἐστιν , ἀλλὰ καὶ σφόδρα τι φεύγοντος , καὶ νουθετοῦντος ἡμᾶς , οὐ λόγοις μόνον , οὐδ' ἔργοις μόνον , ἀλλὰ καὶ πράξεσιν εὐλόγοις καὶ λόγοις ἐμπράκτοις . »
Lemmas: ( Γ . ) « ὅτι2 μέν δείδω ἐγώ δήω , καί μή ἔξεστι ὁ βούλομαι θεολογέω , θεῖον πατήρ φημί θεσμός καί κανών , οἶδα ὅς ἔθος αὐτός μέτειμι . ὅτι δέ καί μή περιεργάζομαι νόμος πάτριος , καί ὅσπερ ἐκεῖνος τίθημι ὁ ἐκκλησία συμπίπτω ὅριον μή κινέω , καί οὗτος δόγμα καί νόμος ἐκεῖνος εἰμί , οἴομαι ὁ ἀντιλέγω εἰμί μηδείς , πλήν ἢ ὅστις τε βούλομαι χλεύη ὑπεύθυνος προίξ δράω ἑαυτοῦ ἀνθρώπινος καί ὅς ἔνοχος εἰμί ὁ ἐκεῖνος οὖον φρίσσω ἀρή . εἰμί πολύς μέντοι ἀωρία , Πυθαγόρειος μέν πενταετηρικός μέν γλῶσσα σιγή , μακρός δέ αὖος πολύς συγκατάθεσις Ψυχή , ὁ ὁ διδάσκω δέχομαι δόγμα · ἐγώ δέ , ὅς εὐαγγελικός συντρέπω γίγνομαι εὐσέβεια , μή μάλα ἐθέλω περιεργία ἅπας ὡς προσωτέρω ὁ πάτριος ἐμμένω κανών καί δόγμα . ἡδύς δέ ἄν σός εἴρω , εἰμί πρίν ἐκεῖνος θεολογέω , ἔοικα ἀνθρώπινος αὐτός συμφέρω δύναμις ὑπερβαίνω καί θάνατος μείζων κίνδυνος ἀπειλέω ἀθάνατος Ψυχή ὁ οὕτως αὐτομολέω πρός ὁ ἐγχείρησις · καί νῦν δεῖ μᾶλλον πείθω μετά ὁ πείρω αὐτός προστάσσω · εἰμί δέ πρίν πειράω , δεῖ μᾶλλον ἐγώ , ἀμαθής τις εἰμί καί μάλα ἀσύνετος , ὁ ὑπέρ νόος φοβέω ὁ πείρω , ὁμοίως ἐκεῖνος , μακρός σοφός ἐγώ καί πρό ὁ πείρω εἰμί , καί μή ἐπιπηδάω ἀδεῶς οὑτωσί ὁ θεολογία , καθάπερ ὁ γε χλόη ὁ βόσκημα . εἰμί γάρ εἄν ὅμοιος εἰμί , ὥσπερ εἄν εἰμί δέκα τις ὁ ἀπό γένεσις τυφλός , ἐκκλησία ἀθροίζω , περί χρῶμα ἐρίζω ὁ ἀνά χείρ κρόκη , ἕκαστος ἀληθεύω οἴομαι ἢ κατά πᾶς . οἴομαι εἄν πᾶς τις ὁ ὁράω θρῆνος καί γέλως λαμβάνω σπονδή ἐν Ψυχή , καί Δημόκριτος ἅμα καί Ἡρακλείτης δοκέω ἐνταῦθα συνάπτω . τίς γάρ οὐ εἄν ἐκεῖνος θρηνέω , ὁ ὁ ὄμμα οὕτως ἀπαρτάω αὐγή ὁ ἅπας βίος ; τίς δέ οὐ εἄν ὁ σαρδόνιον ἐπιγελάω , περί ὅς οὐ οἶδα διαπληκτίζομαι ἄρτι ὁράω ; ὅμως εἰμί δοκέω , ὁ ἐπίπληξις μικρός καθυφίημι θεωρέω , ὅς τε πρός ἀπαγόρευσις ἐγώ ὁ θεολογέω ἐπιτάσσω καί ὁ θεολογέω καί πῇ καί ὅπως δή συμπίπτω · ὡς εἄν ἐνταῦθα ῥυθμός τις εἰμί καί θεμέλιος εὐταξία ὁ ὁ ὁ γλῶσσα περιζώννυμι σκῆπτρον , καί μή ἐναντίος κανών μέν εὐβουλία ἀκανόνιστος εἰμί φιλοτιμία , θεσμός δέ εὐκαιρία , ἄθεσμος ἀκαιρία . ὅπῃ γάρ φιλοτιμία τρόφιμος ἀβουλία , διά μυχός ἀκαιρία τρέχω , ὁ ὁράω καταχορεύω ὁ εὐταξία , ἐκεῖ καί πέρας ἀκολουθέω ὁ ὁ πρᾶξις ἐπιβουλή ἀντιστρατεύομαι , καί μάλα γε ὅς ὁ εἰκός . πρῶτος μέν οὖν ὁ πολύς ἐν θεολογία Γρηγόριος τοσοῦτος ἀποδειλιάω πρός θεολογία ὁ γλῶσσα κινέω , ὅσος ὁ χείρ πρός φλόξ πῦρ · ὡς καί πολύς εἰς παραίτησις λόγος προβάλλω , ἐν ὅς οὔτε ἑαυτοῦ ἐγχειρέω ὁ περί θεός προχείρως δίδωμι λόγος , οὔτε ὅς θρασύς ἐγχειρέω εἄν γίγνομαι ἀποδέχομαι . “ οὔτε γάρ ἐπαινετός ” , φημί , “ ὁ πόθος · ἀλλά καί φοβερός ὁ ἐγχείρημα . ” εἰσάγω δέ καί Οζάν ἐκεῖνος , ὅς ὁ κιβωτός πάλαι μόνος ψαῦσαι τολμάω ἀπόλλυμι , φυλάσσω θεός , φημί , ὁ κιβωτός ὁ σεβάσμιος · καί ἅμα μηδέ ὁ τοῖχος ὁ ἱερός ψαῦσαι ὁ πολύς εἰμί ἀσφαλής , ἕτερος φημί δήω τοῖχος , ὁ ἔξωθεν . καί πάλιν · “ ἀκούω γέννησις · ὁ πῶς μή περιεργάζομαι . ἀκούω ὅτι πνεῦμα ὁ πρόειμι ἐκ ὁ πατήρ · ὁ πῶς μή πολυπραγμονέω . εἰμί δέ πολυπραγμονέω υἱός γέννησις καί πνεῦμα πρόοδος , ἐγώ σύ πολυπραγμονέω ὁ κρᾶμα Ψυχή καί σῶμα . πῶς εἰμί χοῦς καί εἰκών θεός ; τίς ὁ κινέω σύ , ἢ τίς ὁ κινέω ; πῶς ὁ αὐτός καί κινέω καί κινέω ; πῶς αἴσθησις ἐνταῦθα μένω καί ὁ ἐκτός ἐπισπάω ; πῶς ὁ νόος ἐν σύ μένω καί γεννάω λόγος ἐν ἄλλος νόος ; πῶς λόγος νόημα διαδίδωμι ; εἰμί σαυτοῦ οὐ γιγνώσκω , ὅστις εἰμί ὁ περί οὗτος διαλέγω , εἰμί οὗτος οὖον καταλαμβάνω , ὅς καί ὁ αἴσθησις μάρτυς , πῶς θεός ἀκριβῶς , ὅσπερ τε καί ὅσος εἰμί , οἶδα ὑπολαμβάνω ; πολύς οὗτος ὁ ἀλογία . ” καί πάλιν · “ ὁ τάχος ἵστημι σύ μέχρι ὁ ὁμολογία , εἰμί ποτός οὗτος ἀπαιτέω · ὁ δέ ὑπέρ οὗτος , εἰμί δειλός . ἐκεῖ μέν γάρ ὁ βραδυτής , ἐνταῦθα δέ ὁ ταχυτής ἔχω ὁ κίνδυνος . ” εἰμί δέ τις ἐνίστημι βούλομαι , λέγω ἐγώ παρέρχομαι , τίς βούλομαι οὐ ὀλιγάκις ὁ μέγας οὗτος διδάσκαλος οὕτως πως ὁ ἑαυτοῦ σχηματίζω λόγος ὁ τἀναντία προφέρω , καί νῦν μέν εἰμί γεννάω καί συλλογίζομαι , νῦν μέν κτίσμα ὁ υἱός , νῦν δέ θέλησις υἱός . πρός γάρ ὁ ἄτοπος ἐπιεικής καί πέρα ὁ φύσις ἐρωτάω ἔκτοπος ἐπιεικής ἐκεῖνος ὁ ἀπόκρισις εἰσάγω , καί φημί · “ πάλιν ὁ σωματικός ὁ σωματικός . περί γάρ ἐγώ καί σύ οὗτος . ” καί πάλιν , “ ἐθέλω σύ , ” φημί , “ ὁ σός πατήρ γεννάω , ἢ μή ἐθέλω ; ” καί αὖθις · “ ὁ χρόνος ἐν χρόνος , ἢ οὐ ἐν χρόνος ; ” καί ὁ ἑξῆς παρίημι λέγω , ὅς ὁπλίζω ὁ γλῶσσα ἐγώ , ὁπότε καί ἐγώ βούλομαι εἰμί ὁ ἔκτοπος ὁ ἀντίθετος ἀναλύω Ἔρις . οὗτος δέ οὖον βούλομαι θεολογέω εἰμί , ἀλλά καί σφόδρα τίς φεύγω , καί νουθετέω ἐγώ , οὖον λόγος μόνος , οὐδέ ἔργον μόνος , ἀλλά καί πρᾶξις εὔλογος καί λόγος ἔμπρακτος . »