joannes-zonaras.epitome-historiarum-lib-1-12 9.23
Ἐντεῦθεν ὁ κατ’ αὐτοῦ πόλεμος Παύλῳ ἀνετέθη τῷ Αἰμιλίῳ τὸ δεύτερον ὑπατεύοντι . ὃς σπουδῇ κομισθεὶς εἰς τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὰ τῶν στρατιωτῶν προκαταστησάμενος , βιασάμενος διὰ τῶν Τεμπῶν , ὀλίγοι γὰρ ἐφρούρουν αὐτά , ἐπὶ τὸν Περσέα ὥρμησεν . ἐπεὶ δ᾿ ἐκεῖνος τὸν Ἐλπιον ποταμὸν προσαπέφραξεν ὄντα ἐν μέσῳ , προκαταλαβὼν δὲ καὶ πᾶν τὸ μεταξὺ τοῦ τε Ὀλύμπου καὶ τῆς θαλάσσης αἱμασιαῖς καὶ σταυρώμασι καὶ οἰκοδομήμασιν ἄπορον ἀπειργάσατο , ἐθάρρει δὲ καὶ τῇ ἀνυδρίᾳ τοῦ τόπου , ἐπείρασε μὲν καὶ οὕτως ὁ ὕπατος διελθεῖν , καὶ τῆς ἀνυδρίας ἐπορίσατο ἐπικούρημα . διαμησάμενος γὰρ τὴν ἐν τῇ ὑπωρείᾳ τοῦ Ὀλύμπου ἄμμον ὕδωρ εὗρε δαψιλές τε καὶ πότιμον . κἀν τούτῳ τῶν ῾Ροδίων πρέσβεις ἀφίκοντο πρὸς αὐτὸν ἀπὸ τῆς αὐτῆς θρασύτητος ἀφ᾿ ἧς καὶ ἐς τὴν ῾Ρώμην πρὶν ἐπρεσβεύσαντο . ὁ δὲ οὐδὲν εἰπὼν πλέον αὐτοῖς ἢ ὅτι μετ᾿ ὀλίγας ἡμέρας ἀπόκρισιν δώσει , ἀπέπεμψεν αὐτούς . ὡς δὲ προσβάλλων οὐδὲν ἐπφ́αινεν , ἔμαθε δὲ τὰ ὄρη ὄντα που πορεύσιμα , μέρος τι τοῦ στρατοῦ ἐπὶ τὴν δυσπροσοδωτέραν αὐτῶν ὑπερβολὴν ἔπεμψε , καταληψόμενον τὰ ταύτῃ ἐπίκαιρα , διὰ γὰρ τὸ δυσπρόσιτον καὶ ἐλαχίστην εἶχε φρουράν , αὐτὸς δὲ τῷ λοιπῷ τοῦ στρατεύματος προσέμιξε τῷ Περσεῖ , ἵνα μή τι ὑποτοπήσας φυλακὴν τῶν ὀρῶν ἀκριβεστέραν ποιήσαιτο . καὶ μετὰ τοῦτο καταληφθ έντων τῶν ἄκρων νυκτὸς πρὸς τὰ ὄρη ὥρμησε , καὶ πῇ μὲν λαθὼν , πὴ δὲ βιασάμενος ὑπερέβαλεν αὐτά . ὃ μαθὼν ὁ Περσεύς , καὶ δείσας μὴ κατὰ νώτου αὐτῷ προσπέσῃ ἢ καὶ τὴν Πύδναν προκατάσχῃ , καὶ γὰρ τὸ ναυτικὸν ἅμα τὸ τῶν ῾Ρωμαίων παρέπλει , τό τε ἔρυμα τὸ πρὸς τῷ ποταμῷ ἐξέλιπε , καὶ πρὸς τὴν Πύδναν ἐπειχθεὶς πρὸ τῆς πόλεως ἐστρατοπεδεύσατο . καὶ ἦλθε μὲν καὶ ὁ Παύλῃ ἐκεῖ , οὐ μέντοι καὶ παραχρῆμα προσέμιξαν , ἀλλὰ καὶ διέτριψαν οὐκ ὀλίγας ἡμέρας . προ - μαθὼν δὲ ὁ Παῦλος ὡς ἡ σελήνη ἐκλείψειν μέλλει , συνηθροίκει πρός ἐσπέραν τὸ στράτευμα , ὅτε τὴν ἔκλειψιν γενέσθαι ἐχρῆν , καὶ προεῖπε τό συμβησόμενον , καὶ μή τι διὰ τοῦτο ταραχθῆναι παρῄνεσεν . οἱ μὲν οὖν Ῥωμαῖοι τὴν ἔκλειψιν θεασάμενοι οὐδὲν κακὸν ἐξ αὐτῆς ὑπετόπησαν , οἱ δέ γε Μακεδόνες δέος ἴσχον ἐκ τούτου καὶ ἐς τὸν Περσέα τὸ τέρας τείνειν ἐνόμισαν . οὕτω δ᾿ ἐκατέρων ἐχόυτων συμβάν τι κατὰ τύχην τῇ ὑστεραίᾳ συνέρρηξεν αὐτοὺς εἰς μάχην ἀκήρυκτον καὶ τέλος τῷ πολέμῳ ἐπέθηκεν . ἐπεὶ γὰρ ὑποζύγιόν τι τῶν Ῥωμαίων εἰς τὸ ὕδωρ εἰσέπεσεν ἐξ οὗπερ ὑδρεύοντο , καὶ οἵ τε Μακεδόνες αὐτοῦ ἐπελάβοντο καὶ οἱ ὑδροφόροι ἀντείχοντο , τὸ μὲν πρῶτον οὗτοι καθ’ ἑαυτοὺς ἐμαχέσαντο , ἔπειτα καὶ οἶ λοιποὶ ἐπικουροῦντες τοῖς οἰκείοις κατ’ ὀλίγους ἐκ τῶν στρατοπέδων ἐξῄεσαν , καὶ πάντες συνέμιξαν ἀπ’ ἀμφοῖν . καὶ μάχης ἀσυντάκτου μέν , ὀξείας δὲ γενομένης , οἷ Ῥωμαῖοι ἐκράτησαν , καὶ καταδιώξαντες τοὺς Μακεδόνας μέχρι τῆς θαλάσσης πολλοὺς μὲν αὐτοὶ ἐφόνευσαν , πολλοὺς δὲ τῷ ναυτικῷ προσπλεύσαντι ἀποκτεῖναι παρέδοσαν . οὐδ’ ἄν τις ὑπελείφθη αὐτῶν , εἰ μὴ νὺξ αὐτοῖς ἐβοήθησε · περὶ δείλην γὰρ ὀψίαν ἡ μάχη ἐγένετο . Διαφυγὼν οὖν εἰς Ἀμφίπολιν ὁ Περσεὺς ὡς τούς τε περιλιπεῖς ἀναληψόμενος καὶ συστήσων αὖ - θις τὰ πράγματα , ἐπεὶ οὔτ’ ἦλθόν τινες πρὸς αὐτὸν πλὴν μισθοφόρων Κρητῶν καὶ τὴν Πύδναν ἄλλας τε πόλεις τὰ τῶν Ῥωμαίων ᾑρῆσθαι ἔμαθε , κἀκεῖθεν μετέστη καὶ εἰς πλοῖα τὰ χρήματα ὅσα ἐπήγετο θέμενος νυκτὸς ἐς Σαμοθρᾴκην ἀπέπλευσε . καὶ πυθόμενος οὐ πολλῷ ὕστερον τὸν Ὀκταούιον , ὃς τοῦ ναυτικοῦ προίστατο , προσπλέοντα , καὶ τὸν Παῦλον ἐς Ἀμφίπολιν παρόντα , ἐπέστειλεν αὐτῷ συμβῆναι δεόμενος . καὶ ἐπεὶ βασιλέα ἑαυτὸν ἐν τῇ ἐπιστολῇ ὠνόμασεν , οὐδ’ ἀποκρίσεως ἔτυχεν . ὕστερον δὲ ἄνευ τινὸς τοιαύτης προσρήσεως ἐπιστείλαντος προσεδέξατο μὲν τὸν ὑπὲρ τῶν σπονδῶν λόγον , οὐκ ἄλλως μέντοι συμβήσεσθαι ἔφη εἰ μὴ καὶ ἑαυτὸν καὶ τὰ ἑαυτοῦ πάντα τοῖς Ῥωμαίοις ἐπιτρέψειε . καὶ διὰ ταῦτα οὐ συνέβησαν . μετὰ τοῦτο δὲ ἐξαιτηθεὶς παρὰ τῶν Ῥωμαίων Εὔανδρόν τινα Κρήτα πολλὰ κατ’ αὐτῶν ὑπουργηκότα καὶ πιστότατον αὐτῷ , οὐκ ἐξέδωκε μέν , φοβηθεὶς μὴ κατείπῃ ὅσα αὐτῷ συνῄδει , λάθρᾳ δὲ αὐτὸν ἀποκτείνας ἑαυτὸν διαχειρίσασθαι ἐφήμισε . τότε μὲν οὖν οἶ συνόντες αὐτῷ φοβηθέντες τὴν ἀπιστίαν αὐτοῦ , οὐ γὰρ ἠγνόησαν τὸ γενόμενον , μεθίστασθαι ἤρξαντο . κἀκεῖνος δείσας μὴ τοῖς Ῥωμαίοις παραδοθῇ , ἐκδρᾶναι νυκτὸς ἐπεχείρησε . καὶ ἔλαθεν ἂν πρὸς Κότυν Θρᾴκα δυνάστην κομισθείς , εἰ μὴ οἱ Κρῆτες αὐτὸν ἐγκατέλιπον · ἐνθέμενοι γὰρ τὰ χρήματα εἰς τὰ πλοῖα οἴκαδε ἀπῆραν . ὁ δὲ ἡμέρας μέν τινας αὐτοῦ μετὰ Φιλίππου ἑνὸς τῶν υἱέων κρυπτόμενος ἔλαθεν , ἐπεὶ δὲ τοὺς ἄλλους παῖδας καὶ τὴν θεραπείαν ἔγνω κατεσχηκότα τόν Ὀκταούιον , εὑρέθη ἐθελοντής . καὶ ἀχθέντα εἰς τὴν Ἀμφίπολιν οὐδὲν ὁ Παῦλος ἐκάκωσεν , ἀλλὰ καὶ ἐδεξιώσατο καὶ ὁμόσιτον ἐποιήσατο καὶ ἐν ἀδέσμῳ φυλακῇ ἐτήρει καὶ ἐν θεραπείᾳ ἦγε . μετὰ δὲ ταῦτα εἰς τὴν Ἰταλίαν διὰ τῆς Ἠπείρου ἀνεκομίσθη . Ὁ δὲ Πλούταρχος ἀχθῆναι λέγει τὸν Περσέα πρὸς τὸν Αἰμίλιον , καὶ τὸν δεδακρυμένον προσυ - παντῆσαι αὐτῷ , ἐκεῖνον δ’ ἐπὶ στόμα καταβαλεῖν ἑαυτὸν καὶ γονάτων δραξάμενον ἀφεῖναι φωνὰς ἀγεννεῖς . καὶ τὸν Αἰμίλιον ἀλγοῦντι προσώπῳ προσιδόντα αὐτὸν εἰπεῖν “ τί , ὦ ταλαίπωρε , ταῦτα πράττεις ; ἀφ’ ὧν δόξεις οὐκ ἀναξίως ἀτυχεῖν , οὐδὲ τοῦ νῦν , ἀλλὰ τοῦ πάλαι δαίμονος ἀνάξιος γεγονέναι . τί δέ μου καταβάλλεις τὴν νίκην καὶ σμικρύνεις μου τὸ κατόρθωμα , ἐπιδείκνυ μένος ἑαυτὸν οὐ γενναῖον οὐδὲ πρέποντα Ῥωμαίοις ἀνταγωνιστήν ; ἀρετή τοι δυστυ - χοῦσι μεγάλην ἔχει μοῖραν καὶ παρὰ πολεμίοις , δειλία δὲ Ῥωμαίοις , κἂν εὐποτμῇ , πάντῃ ἀτιμότατον . ”
Lemmas: ἐντεῦθεν ὁ κατά αὐτός πόλεμος Παῦλος ἀνατίθημι ὁ Αἰμίλιος ὁ δύο ὑπατεύω . ὅς σπουδή κομίζω εἰς ὁ Θεσσαλία καί ὁ ὁ στρατιώτης προκαθίστημι , βιάζομαι διά ὁ Τέμπη , ὀλίγος γάρ φρουρέω αὐτός , ἐπί ὁ Περσεύς ὁρμάω . ἐπεί δέ ἐκεῖνος ὁ ἐλπίζω ποταμός προσαποφράσσω εἰμί ἐν μέσος , προκαταλαμβάνω δέ καί πᾶς ὁ μεταξύ ὁ τε Ὄλυμπος καί ὁ θάλασσα αἱμασιά καί σταύρωμα καί οἰκοδόμημα ἄπορος ἀπεργάζομαι , θαρσέω δέ καί ὁ ἀνυδρία ὁ τόπος , πειράζω μέν καί οὕτως ὁ ὕπατος διέρχομαι , καί ὁ ἀνυδρία πορίζω ἐπικούρημα . διαμάω γάρ ὁ ἐν ὁ ὑπώρεια ὁ Ὄλυμπος ἄμμος ὕδωρ εὑρίσκω δαψιλής τε καί πότιμος . ἐν οὗτος ὁ ῾Ροδίων πρέσβυς ἀφικνέομαι πρός αὐτός ἀπό ὁ αὐτός θρασύτης ἀπό ὅς καί εἰς ὁ Ρώμη πρίν πρεσβεύω . ὁ δέ οὐδείς εἶπον πλέω αὐτός ἢ ὅτι μετά ὀλίγος ἡμέρα ἀπόκρισις δίδωμι , ἀποπέμπω αὐτός . ὡς δέ προσβάλλω οὐδείς φαίνω , μανθάνω δέ ὁ ὄρος εἰμί ποῦ πορεύσιμος , μέρος τίς ὁ στρατός ἐπί ὁ δυσπρόσοδος αὐτός ὑπερβολή πέμπω , καταλαμβάνω ὁ οὗτος ἐπίκαιρος , διά γάρ ὁ δυσπρόσιτος καί μικρός ἔχω φρουρά , αὐτός δέ ὁ λοιπός ὁ στράτευμα προσμείγνυμι ὁ Περσεύς , ἵνα μή τίς ὑποτοπέω φυλακή ὁ ὄρος ἀκριβής ποιέω . καί μετά οὗτος καταλαμβάνω ἵημι ὁ ἄκρος νύξ πρός ὁ ὄρος ὁρμάω , καί πῇ μέν λανθάνω , πη δέ βιάζομαι ὑπερβάλλω αὐτός . ὅς μανθάνω ὁ Περσεύς , καί δείδω μή κατά νῶτον αὐτός προσπίπτω ἢ καί ὁ Πύδνα προκατέχω , καί γάρ ὁ ναυτικόν ἅμα ὁ ὁ Ῥωμαῖος παραπλέω , ὁ τε ἔρυμα ὁ πρός ὁ ποταμός ἐκλείπω , καί πρός ὁ Πύδνα ἐπείγω πρό ὁ πόλις στρατοπεδεύω . καί ἔρχομαι μέν καί ὁ Παῦλα ἐκεῖ , οὖον μέντοι καί παραχρῆμα προσμείγνυμι , ἀλλά καί διατρίβω οὐ ὀλίγος ἡμέρα . προ - μανθάνω δέ ὁ Παῦλος ὡς ὁ σελήνη ἐκλείπω μέλλω , συναθροίζω πρός εἰσπεράω ὁ στράτευμα , ὅτε ὁ ἔκλειψις γίγνομαι χρή , καί προεῖπον ὁ συμβαίνω , καί μή τίς διά οὗτος ταράσσω παραινέω . ὁ μέν οὖν Ῥωμαῖος ὁ ἔκλειψις θεάομαι οὐδείς κακός ἐκ αὐτός ὑποτοπέω , ὁ δέ γε Μακεδών δέος ἴσχω ἐκ οὗτος καί εἰς ὁ Περσεύς ὁ τέρας τείνω νομίζω . οὗτος δέ κατεράω χόω συμβαίνω τίς κατά Τύχη ὁ ὑστεραῖος συρρήγνυμι αὐτός εἰς μάχη ἀκήρυκτος καί τέλος ὁ πόλεμος ἐπιτίθημι . ἐπεί γάρ ὑποζύγιον τίς ὁ Ῥωμαῖος εἰς ὁ ὕδωρ εἰσπίπτω ἐκ ὅσπερ ὑδρεύω , καί ὁ τε Μακεδών αὐτός ἐπιλαμβάνω καί ὁ ὑδροφόρος ἀντέχω , ὁ μέν πρῶτος οὗτος κατά ἑαυτοῦ μάχομαι , ἔπειτα καί οἶς λοιπός ἐπικουρέω ὁ οἰκέω κατά ὀλίγος ἐκ ὁ στρατόπεδον ἔξειμι , καί πᾶς συμμίγνυμι ἀπό ἄμφω . καί μάχη ἀσύντακτος μέν , ὀξύς δέ γίγνομαι , οἷ Ῥωμαῖος κρατέω , καί καταδιώκω ὁ Μακεδών μέχρι ὁ θάλασσα πολύς μέν αὐτός φονεύω , πολύς δέ ὁ ναυτικός προσπλέω ἀποκτείνω παραδίδωμι . οὐδέ ἄν τις ὑπολείπω αὐτός , εἰμί μή νύξ αὐτός βοηθέω · περί δείλη γάρ ὄψιος ὁ μάχη γίγνομαι . διαφεύγω οὖν εἰς Ἀμφίπολις ὁ Περσεύς ὡς ὁ τε περιλιπής ἀναλαμβάνω καί συνίστημι αὖος - θίς ὁ πρᾶγμα , ἐπεί οὔτε ἔρχομαι τις πρός αὐτός πλήν μισθοφόρος Κρής καί ὁ Πύδνα ἄλλος τε πόλις ὁ ὁ Ῥωμαῖος αἱρέω μανθάνω , ἐκεῖθεν μεθίστημι καί εἰς πλοῖον ὁ χρῆμα ὅσος ἐπάγω τίθημι νύξ εἰς Σαμοθρᾴκη ἀποπλέω . καί πυνθάνομαι οὖον πολύς ὕστερος ὁ Ὀκταούιος , ὅς ὁ ναυτικός προΐστημι , προσπλέω , καί ὁ Παῦλος εἰς Ἀμφίπολις πάρειμι , ἐπιστέλλω αὐτός συμβαίνω δήω . καί ἐπεί βασιλεύς ἑαυτοῦ ἐν ὁ ἐπιστολή ὀνομάζω , οὐδέ ἀπόκρισις τυγχάνω . ὕστερος δέ ἄνευ τις τοιοῦτος πρόσρησις ἐπιστέλλω προσδέχομαι μέν ὁ ὑπέρ ὁ σπονδή λόγος , οὐ ἄλλως μέντοι συμβαίνω φημί εἰμί μή καί ἑαυτοῦ καί ὁ ἑαυτοῦ πᾶς ὁ Ῥωμαῖος ἐπιτρέπω . καί διά οὗτος οὖον συμβαίνω . μετά οὗτος δέ ἐξαιτέω παρά ὁ Ῥωμαῖος Εὔανδρος τις Κρής πολύς κατά αὐτός ὑπουργέω καί πιστός2 αὐτός , οὐ ἐκδίδωμι μέν , φοβέω μή κατερέω ὅσος αὐτός σύνοιδα , λάθρῃ δέ αὐτός ἀποκτείνω ἑαυτοῦ διαχειρίζω φημίζω . τότε μέν οὖν οἶς σύνειμι αὐτός φοβέω ὁ ἀπιστία αὐτός , οὖον γάρ ἀγνοέω ὁ γίγνομαι , μεθίστημι ἄρχω . ἐκεῖνος δείδω μή ὁ Ῥωμαῖος παραδίδωμι , ἐκδιδράσκω νύξ ἐπιχειρέω . καί λανθάνω εἄν πρός Κότυς Θρᾷξ δυνάστης κομίζω , εἰμί μή ὁ Κρής αὐτός ἐγκαταλείπω · ἐντίθημι γάρ ὁ χρῆμα εἰς ὁ πλοῖον οἴκαδε ἀπαίρω . ὁ δέ ἡμέρα μέν τις αὐτός μετά Φίλιππος εἷς ὁ υἱός κρύπτω λανθάνω , ἐπεί δέ ὁ ἄλλος παῖς καί ὁ θεραπεία γιγνώσκω κατέχω ὁ Ὀκταούιος , εὑρίσκω ἐθελοντής . καί ἄγω εἰς ὁ Ἀμφίπολις οὐδείς ὁ Παῦλος κακόω , ἀλλά καί δεξιόομαι καί ὁμόσιτος ποιέω καί ἐν ἄδεσμος φυλακή τηρέω καί ἐν θεραπεία ἄγω . μετά δέ οὗτος εἰς ὁ Ἰταλία διά ὁ Ἤπειρος ἀνακομίζω . ὁ δέ Πλούταρχος ἄγω λέγω ὁ Περσεύς πρός ὁ Αἰμίλιος , καί ὁ δάκρυ προσυ - παντῆσαι αὐτός , ἐκεῖνος δέ ἐπί στόμα καταβάλλω ἑαυτοῦ καί γόνυ δράσσομαι ἀφίημι φωνή ἀγεννής . καί ὁ Αἰμίλιος ἀλγέω πρόσωπον προσέρχομαι αὐτός εἶπον “ τίς , εἰμί ταλαίπωρος , οὗτος πράσσω ; ἀπό ὅς δοκέω οὐ ἀνάξιος ἀτυχέω , οὐδέ ὁ νῦν , ἀλλά ὁ πάλαι δαίμων ἀνάξιος γίγνομαι . τίς δέ ἐγώ καταβάλλω ὁ Νίκη καί σμικρύνω ἐγώ ὁ κατόρθωμα , ἐπιδείκνυμι μένος ἑαυτοῦ οὖον γενναῖος οὐδέ πρέπω Ῥωμαῖος ἀνταγωνιστής ; ἀρετή ὅς δυστυ - χόω μέγας ἔχω μοῖρα καί παρά πολέμιος , δειλία δέ Ῥωμαῖος , κἀν εὐποτμέω , πάντῃ ἄτιμος . ”