joannes-zonaras.epitome-historiarum-lib-1-12 10.9
Τῇ’ δὲ πρὸ τῆς μάχης νυκτὶ τὰς φυλακὰς περιιόντος περιιόντος περὶ τό μεσονύκτιον Καίσαρος ὤφθη λαμπὰς οὐρανίου πυρός , ἣν τὸ αὐτοῦ ὑπερενεχθεῖσαν στρατόπεδον ἔδοξε λαμπρὰν καὶ φλογώδη γενομένην εἰς τὸ τοῦ Πομπηίου πεσεῖν . ἤδη δὲ διαλαμψάσης ἡμέρας οἶ σκοποὶ καταβαίνειν ἀπήγγελλον ἐπὶ μάχῃ τοὺς πολεμίους . περιχαρὴς δὲ γενόμενος ὥρμησεν εἰς μάχην , καὶ συμβαλὼν τοῖς τοῦ Πομπηίου τρέπεται τούτους . Πομπήιος δὲ κατιδὼν τοὺς ἱππεῖς φυγῇ σκεδασθέντας οὐκέτι ἦν ὁ αὐτὸς οὐδ’ ἐμέμνητο Πομ - πήιος ὢν Μάγνος , ἀλλ᾿ ὡς ὑπὸ θεοῦ βλαπτόμενος ᾤχετο ἄφθογγος ἀπιὼν ἐπὶ σκηνήν , καὶ καθήμενος ἐκαραδόκει τὸ μέλλον . ὡς δὲ τοὐ χάρακος ἐπέβαινον οἱ πολέμιοι , φεύγοντι πρέπουσαν στολὴν ἐνδὺς ὑπεξῆλθεν . Ὁ δὲ Καῖσαρ καὶ τοῦ χάρακος τῶν πολεμίων ἐκράτησε καὶ τοὺς ἁλόντας ζώους τοῖς ἑαυτοῦ κατέμιξε τάγμασι , πολλοῖς δὲ καὶ τῶν ἐπιφανῶν ἄδειαν ἐδωκεν · ὧν καὶ Βροῦτος ἦν ὁ κτείνας αὐτὸν ὕστερον . ἐδίωκε δὲ τὸν Πομπήιον . ὁ δὲ πλοίου ἐπιβὰς φορτηγοῦ καὶ παραπλεύσας ἐπ᾿ Ἀμφιπόλεως εἰς Μιτυλήνην κατήχθη , βουλόμενος τὴν γυναῖκα Κορνηλίαν ἀναλαβεῖν ἐκεῖθεν καὶ τὸν υἱόν . ἡ δὲ ἦν θυγάτηρ Μετέλλου Σκιπίωνος , συνοικήσασα μὲν ἐκ παρθενίας Ποπλίῳ τῷ Κράσσου παιδί , ἐκείνου δὲ τεθνηκότος ἐν Πάρθοις γαμηθεῖσα τῷ Πομπηίῳ . ἦν δὲ ἡ κόρη καὶ τὴν Sραν διαπρεπής , οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ γράμματα καλῶς ἤσκητο καὶ περὶ λύραν καὶ γεωμετρίαν , καὶ λόγων φιλοσόφων εἴθιστο χρησίμως ἀκούειν , καὶ προσῆν τούτοις ἦθος περιεργίας καθαρόν . ἀκούσασα τοίνυν ἥκειν Πομπήιον μετὰ νηὸς μιᾶς καὶ αὐτῆς ἀλλοτρίας φεύγουτα , κατέπεσε χαμᾶζε καὶ ἄναυδος ἔκειτο . μόλις δ᾿ οὖν εἰς ἑαυτὴν ἐλθοῦσα ἐξέδραμεν ἐπὶ θάλασσαν . ἀπαντήσαντος δὲ τοῦ Πομπηίου καὶ ἐναγκαλισαμένου “ ὁρῶ σε ” εἶπεν “ ἄνερ , οὐ τῆς σῆς τύχης ἔργον , ἀλλὰ τῆς ἐμῆς , προσερριμμένον ἑνὶ σκάφει , τὸν πρὸ τῶν τῆς Κορνηλίας γάμων πεντακοσίαις ναυσὶ ταύτην παραπλεύσαντα τὴν θάλασσαν . ὡς εὐτυχὴς μὲν ἂν ἤμην γυνὴ πρὸ τοῦ Πόπλιον ἐν Πάρθοις ἀκοῦσαι τὸν παρθένιον ἄνδρα κείμενον ἀποθανοῦσα , σώφρων δὲ μετ᾿ ἐκεῖνον , ὥσπερ ὥρμησα , τὸν ἑαυτῆς προεμένη βίον . ἐσωζό - μὴν δὲ καὶ σοί , Πομπήιε Μάγνε , γενήσεσθαι συμφορά ” . ὁ δὲ πρὸς ταῦτα “ μίαν ἄρα , Κορνηλία , τύχην ᾔδεις ” ἔφη “ τὴν ἀμείνονα , ἣ καὶ σὲ ἴσως ἐξηπάτησεν , ὅτι μοι πλέον τοῦ συνήθους παρέμεινεν . ἀλλὰ καὶ ταῦτα δεῖ φέρειν ἀνθρώπους ὄντας , καὶ τῆς τύχης ἔτι πειρατέον . οὐ γὰρ ἀνέλπιστον ἐκ τούτων εἰς ἐκεῖνα μεταπεσεῖν τὸν ἐξ ἐκείνων ἐν τούτοις γενόμενον . ” Ἀναλαβὼν δὲ τὴν γυναῖκα καὶ τοὺς φίλους ἐκομίζετο . καὶ εἰς Ἀττάλειαν ἐλθών , πόλιν τῆς Παμφυλίας , εὗρε καὶ τριήρεις ἐκ Κιλικίας καὶ στρατιώτας , καὶ πολλοὶ τῶν συγκλητικῶν περὶ αὐτὸν συνελέγησαν . πολλῶν δὲ γενόμενος λογισμῶν , ἐνίκησε τελευταῖον φεύγειν εἰς Αἴγυπτον . καὶ μαθὼν Πτολεμαῖον διάγειν εἰς τὸ Πηλούσιον , ἐκεῖ κατηνέχθη . Πτολεμαίου δὲ ὄντος κομιδῇ νέου διεῖπε τὰ πράγματα Ποθεινὸς ὁ εὐνοῦχος . καὶ μαθὼν περὶ Πομπηίου ἤθροισε βουλὴν τῶν παρ’ αὐτῷ δυναμένων τὰ μέγιστα . καὶ οἶ μὲν ἀπελαύνειν Πομπήιον συνεβούλευον , οἱ δὲ δέχεσθαι · ὁ δὲ Χῖος Θεόδοτος ὁ ῥήτωρ γνώμην εἰσήνεγκεν ἀνελεῖν αὐτόν , ἐπειπὼν ὅτι νεκρὸς οὐ δάκνει . ἐστάλησαν οὖν τινες τόν ἄνδρα μετακαλούμενοι . ὡς δ’ εἶδον οἱ μετ’ αὐτοῦ οὐ βασιλικὴν οὐδὲ λαμπρὰν τὴν ὑποδοχήν , ἀλλ’ ἐπὶ μιᾶς ἁλιάδος προσπλέοντας ὀλίγους ἀνθρώπους , ὑπώπτευσαν τὴν ὀλιγωρίαν , καὶ τῷ Πομπηίῳ παρῄνουν τὴν ναῦν εἰς πέλαγος ἀνακρούεσθαι . πελαζούσης δὲ τῆς ἁλιάδος μετελθεῖν εἰς αὐτὴν ἠξίουν αὐτὸν ἑλληνιστὶ ἀσπασάμενοι , τέναγος λέγοντες εἶναι πολύ , καὶ βάθος οὐκ ἔχειν οὐδὲ πλώιμον εἶναι τριήρει τὴν θάλασσαν , ὑπόψαμμον οὖσαν . ἀσπασάμενος οὖν τὴν Κορνηλίαν προαποθρηνοῦσαν αὐτοῦ τὸ τέλος , καὶ δύο ἑκατοντάρχους προσεμβῆναι κελεύσας καὶ τῶν ἀπελευθέρων ἔνα Φίλιππον καὶ θεράποντα Σκύθην ὄνομα , στραφεὶς πρὸς τὴν γυναῖκα καὶ τὸν υἱὸν εἶπε Σοφοκλέους ἰαμβεῖα ὅστις δὲ πρὸς τύραννον ἐμπορεύεται κεινοὐστὶ δοῦλος , κἂν ἐλεύθερος μόλῃ . ταῦτα φθεγξάμενος ἐνέβη . καὶ συχνοῦ διαστήματος ὄντος ἐπὶ τὴν γῆν , ὁ Πομπήιος ἔχων ἐν βιβλίῳ μικρῷ λόγον ὑπ’ αὐτοῦ γεγραμμένον Ἑλληνικόν , ᾡ παρεσκεύαστο χρήσασθαι πρὸς τὸν Πτολεμαῖον , ἀνεγίνωσκεν . ὡς δὲ τῇ γῇ προσεπέλαζον , ἡ μὲν Κορνηλία μετὰ τῶν φίλων ἐκ τῆς τριήρους περιπαθὴς οὐσα τὸ μέλλον ἀπεσκόπει , ἐν τούτῳ δὲ τὸν Πομπήιον , τῆς τοῦ Φιλίππου λαμβανόμενον χειρὸς ὡς ἐξανασταίη , Σεπτίμιος ὄπισθεν τῷ ξίφει διελαύνει πρῶτος , εἶτα καὶ Ἀχιλλᾶς καὶ ἕτεροι . ὁ δὲ ταῖς χερσὶ τὴν τήβεννον ἐφελκυσάμενος κατὰ τοῦ προσώπου , μόνον στενάξας , μηδὲν δ’ εἰπὼν ἀνάξιον ἑαυτοῦ , ἐνεκαρτέρησε ταῖς πληγαῖς , ἐξήκοντα ἑνὸς δέοντα βεβιωκὼς ἴτη . Οἱ δ᾿ ἀπὸ τῶν νεῶν ὡς ἐθεάσαντο τὴν σφαγήν , θρῆνον ἐξάκουστον ἄχρι τῆς γῆς ἐκχέαντες ἔφυγον . τοῦ δὲ Πομπηίου τὴν μὲν κεφαλὴν ἀποτέμνουσι , τὸ δὲ ἄλλο σῶμα γυμνὸν ἐκβαλόντες ἀπὸ τῆς ἁλιάδος τοῖς δεομένοις ἀπέλιπον τοιούτου θεάματος . παρέμεινε δὲ αὐτῷ Φίλιππος ἕως ἐγένοντο μεστοὶ τῆς ὄψεως · εἶτα περιλούσας τῇ θαλάσσῃ τὸ σῶμα καὶ χιτωνίῳ τινὶ τῶν ἑαυτοῦ περιστείλας , μικρᾶς ἁλιάδος εὑρὼν λείψανα , τούτοις αὐτὸ κατέκαυσε , καί τινος ἀνδρὸς Ῥωμαίου γηραιοῦ ἤδη , τὰς δὲ πρώτας στρατείας ἔτι νέῳ Πομπηίῳ συστρατευσαμένου , συνεπιλαβομένου αὐτῷ . ὃς ἐπιστὰς τῶ Φιλίππω εἶπε “ τίς ὥν , ὦ ἄνθρωπε , θάπτειν διανοῇ Μάγνον Πομπήιον ; ” ἐκείνου δὲ φήσαντος ὡς ἀπελεύθερος , “ ἀλλ᾿ οὐ μόνῳ σοί ” ἔφη “ τοῦτο τὸ καλὸν ὑπάρξει , κἀμὲ δὲ ὥσπερ εὑρήματος εὐσεβοῦς δέξαι κοινωνόν , ἅψασθαι καὶ περιστεῖλαι ταῖς ἐμαῖς χερσὶ τὸν μέγιστον αὐτοκράτορα Ῥωμαίων . ”
Lemmas: Τῆ δέ πρό ὁ μάχη νύξ ὁ φυλακή περίειμι περίειμι περί ὁ μεσονύκτιον Καῖσαρ ὁράω λαμπάς οὐράνιος πῦρ , ὅς ὁ αὐτός ὑπερφέρω στρατόπεδον δοκέω λαμπρός καί φλογώδης γίγνομαι εἰς ὁ ὁ Πομπήιος πίπτω . ἤδη δέ διαλαμβάνω ἡμέρα οἶς σκοπός καταβαίνω ἀπαγγέλλω ἐπί μάχομαι ὁ πολέμιος . περιχαρής δέ γίγνομαι ὁρμάω εἰς μάχη , καί συμβάλλω ὁ ὁ Πομπήιος τρέπω οὗτος . Πομπήιος δέ κατεῖδον ὁ ἱππεύς φυγή σκεδάννυμι οὐκέτι εἰμί ὁ αὐτός οὐδέ μιμνήσκω Πομ - πῆις εἰμί Μάγνος , ἀλλά ὡς ὑπό θεός βλάπτω οἴχομαι ἄφθογγος ἀπέρχομαι ἐπί σκηνή , καί κάθημαι καραδοκέω ὁ μέλλω . ὡς δέ ὁ χάραξ ἐπιβαίνω ὁ πολέμιος , φεύγω πρέπω στολή ἐνδύω ὑπεξέρχομαι . ὁ δέ Καῖσαρ καί ὁ χάραξ ὁ πολέμιος κρατέω καί ὁ ἁλίσκομαι ζωόω ὁ ἑαυτοῦ καταμείγνυμι τάγμα , πολύς δέ καί ὁ ἐπιφανής ἄδεια δίδωμι · ὅς καί Βροῦτος εἰμί ὁ κτείνω αὐτός ὕστερος . διώκω δέ ὁ Πομπήιος . ὁ δέ πλοῖον ἐπιβαίνω φορτηγός καί παραπλέω ἐπί Ἀμφίπολις εἰς Μιτυλήνη κατάγω , βούλομαι ὁ γυνή Κορνηλία ἀναλαμβάνω ἐκεῖθεν καί ὁ υἱός . ὁ δέ εἰμί θυγάτηρ Μέτελλος Σκίπιωνος , συνοικέω μέν ἐκ παρθενίη Πόπλιος ὁ Κράσσος παῖς , ἐκεῖνος δέ θνῄσκω ἐν Πάρθος γαμέω ὁ Πομπήιος . εἰμί δέ ὁ κόρη καί ὁ Sραν διαπρεπής , οὖον μήv ἀλλά καί περί γράμμα καλῶς ἀσκέω καί περί λύρα καί γεωμετρία , καί λόγος φιλόσοφος ἐθίζω χρήσιμος ἀκούω , καί πρόσειμι οὗτος ἦθος περιεργία καθαρός . ἀκούω τοίνυν ἥκω Πομπήιος μετά ναός εἷς καί αὐτός ἀλλότριος φεύγω , καταπίπτω χαμᾶζε καί ἄναυδος κεῖμαι . μόλις δέ οὖν εἰς ἑαυτοῦ ἔρχομαι ἐκδιδράσκω ἐπί θάλασσα . ἀπαντάω δέ ὁ Πομπήιος καί ἐναγκαλίζω “ ὁράω σύ ” εἶπον “ ἀνήρ , οὖον ὁ σός τυγχάνω ἔργον , ἀλλά ὁ ἐμός , προσρίπτω εἷς σκάφος2 , ὁ πρό ὁ ὁ Κορνηλία γάμος πεντακόσιοι ναῦς οὗτος παραπλέω ὁ θάλασσα . ὡς εὐτυχής μέν εἄν εἰμί γυνή πρό ὁ Πόπλιος ἐν Πάρθος ἀκούω ὁ παρθένιον ἀνήρ κεῖμαι ἀποθνῄσκω , σώφρων δέ μετά ἐκεῖνος , ὥσπερ ὁρμάω , ὁ ἑαυτοῦ προΐημι βίος . σῴζω - μήv δέ καί σύ , Πομπήϊος μάγνος , γίγνομαι συμφορά ” . ὁ δέ πρός οὗτος “ εἷς ἄρα , Κορνηλία , Τύχη οἶδα ” φημί “ ὁ ἀγαθός , ὅς καί σύ ἴσως ἐξαπατάω , ὅτι ἐγώ πλέω ὁ συνήθης παραμένω . ἀλλά καί οὗτος δεῖ φέρω ἄνθρωπος εἰμί , καί ὁ τυγχάνω ἔτι πειρατέον . οὖον γάρ ἀνέλπιστον ἐκ οὗτος εἰς ἐκεῖνος μεταπίπτω ὁ ἐκ ἐκεῖνος ἐν οὗτος γίγνομαι . ” ἀναλαμβάνω δέ ὁ γυνή καί ὁ φίλος κομίζω . καί εἰς Ἀττάλεια ἔρχομαι , πόλις ὁ Παμφυλία , εὑρίσκω καί τριήρης ἐκ Κιλικία καί στρατιώτης , καί πολύς ὁ συγκλητικός περί αὐτός συλλέγω . πολύς δέ γίγνομαι λογισμός , νικάω τελευταῖος φεύγω εἰς Αἴγυπτος . καί μανθάνω Πτολεμαῖος διάγω εἰς ὁ Πηλούσιον , ἐκεῖ καταφέρω . Πτολεμαῖος δέ εἰμί κομιδή νέος διέπω ὁ πρᾶγμα Ποθεινός ὁ εὐνοῦχος . καί μανθάνω περί Πομπήιος ἀθροίζω βουλή ὁ παρά αὐτός δύναμαι ὁ μέγας . καί οἶς μέν ἀπελαύνειν Πομπήιος συμβουλεύω , ὁ δέ δέχομαι · ὁ δέ Χῖος Θεόδοτος ὁ ῥήτωρ γνώμη εἰσφέρω ἀναιρέω αὐτός , ἐπιλέγω ὅτι νεκρός οὖον δάκνω . στέλλω οὖν τις ὁ ἀνήρ μετακαλέω . ὡς δέ εἶδον ὁ μετά αὐτός οὖον βασιλικός οὐδέ λαμπρός ὁ ὑποδοχή , ἀλλά ἐπί εἷς ἁλιάς προσπλέω ὀλίγος ἄνθρωπος , ὑποπτεύω ὁ ὀλιγωρία , καί ὁ Πομπήιος παραινέω ὁ ναῦς εἰς πέλαγος ἀνακρούω . πελάζω δέ ὁ ἁλιάς μετέρχομαι εἰς αὐτός ἀξιόω αὐτός ἑλληνιστί ἀσπάζομαι , τέναγος λέγω εἰμί πολύς , καί βάθος οὐ ἔχω οὐδέ πλώϊμος εἰμί τριήρης ὁ θάλασσα , ὑπόψαμμος εἰμί . ἀσπάζομαι οὖν ὁ Κορνηλία προαποθρηνέω αὐτός ὁ τέλος , καί δύο ἑκατόνταρχος προσεμβαίνω κελεύω καί ὁ ἀπελεύθερος νάω Φίλιππος καί θεράπων Σκύθης ὄνομα , στρέφω πρός ὁ γυνή καί ὁ υἱός εἶπον Σοφοκλῆς ἰαμβεῖος ὅστις δέ πρός τύραννος ἐμπορεύομαι κεινουειμι δοῦλος , κἀν ἐλεύθερος βλώσκω . οὗτος φθέγγομαι ἐμβαίνω . καί συχνός διάστημα εἰμί ἐπί ὁ γῆ , ὁ Πομπήιος ἔχω ἐν βιβλίον μικρός λόγος ὑπό αὐτός γράφω Ἑλληνικός , ᾡ παρασκευάζω χράω πρός ὁ Πτολεμαῖος , ἀναγιγνώσκω . ὡς δέ ὁ γῆ προσπελάζω , ὁ μέν Κορνηλία μετά ὁ Φίλων ἐκ ὁ τριήρης περιπαθής εἰμί ὁ μέλλω ἀποσκοπέω , ἐν οὗτος δέ ὁ Πομπήιος , ὁ ὁ Φίλιππος λαμβάνω χείρ ὡς ἐξανίστημι , Σεπτίμιος ὄπισθεν ὁ ξίφος διελαύνω πρῶτος , εἶτα καί Ἀχιλλᾶς καί ἕτερος . ὁ δέ ὁ χείρ ὁ τήβεννος ἐφέλκω κατά ὁ πρόσωπον , μόνος στενάζω , μηδείς δέ εἶπον ἀνάξιος ἑαυτοῦ , ἐγκαρτερέω ὁ πληγή , ἐξήκω εἷς δήω βιόω Ίτη . ὁ δέ ἀπό ὁ νέος ὡς θεάομαι ὁ σφαγή , θρῆνος ἐξάκουστος ἄχρι ὁ γῆ ἐκχέω φεύγω . ὁ δέ Πομπήιος ὁ μέν κεφαλή ἀποτέμνω , ὁ δέ ἄλλος σῶμα γυμνός ἐκβάλλω ἀπό ὁ ἁλιάς ὁ δήω ἀπολείπω τοιοῦτος θέαμα . παραμένω δέ αὐτός Φίλιππος ἠώς γίγνομαι μεστός ὁ ὄψις · εἶτα περιλούω ὁ θάλασσα ὁ σῶμα καί χιτώνιον τις ὁ ἑαυτοῦ περιστέλλω , μικρός ἁλιάς εὑρίσκω λείψανον , οὗτος αὐτός κατακαίω , καί τις ἀνήρ Ῥωμαῖος γηραιός ἤδη , ὁ δέ πρῶτος στρατεία ἔτι νέος Πομπήιος συστρατεύω , συνεπιλαμβάνομαι αὐτός . ὅς ἐφίστημι ὁ Φίλιππος εἶπον “ τίς ἀνά , εἰμί ἄνθρωπος , θάπτω διανοέομαι μάγνος Πομπήιος ; ” ἐκεῖνος δέ φημί ὡς ἀπελεύθερος , “ ἀλλά οὖον μόνος σύ ” φημί “ οὗτος ὁ καλός ὑπάρχω , ἐγώ δέ ὥσπερ εὕρημα εὐσεβής δέχομαι κοινωνός , ἅπτω καί περιστέλλω ὁ ἐμός χείρ ὁ μέγας αὐτοκράτωρ Ῥωμαῖος . ”