joannes-zonaras.epitome-historiarum-lib-1-12 13.1
Οὕτω μὲν οὖν , ὡς εἴρηται , τῆς τοῦ πατρὸς βασιλείας ὁ μέγας Κωνσταντῖνος διάδοχος γέγονεν , ὁ ἐν βασιλεῦσιν ἀοίδιμος καὶ ἐν ὀρθοδόξοις ἐπισημότατος . ὃς ἐκ τῆς μακαρίας Ἑλένης γεγένητο τῷ πατρί , περὶ ἧς διαφωνοῦσιν οἱ συγγραφεῖς καὶ παρ’ αὐτοῖς τὰ περὶ ταύτης οὐχ ὡμολόγηται . οἱ μὲν γὰρ τῷ Κώνσταντι νόμῳ γάμου φασὶν αὐτὴν συνοικεῖν , ἀποπεμφθῆναι δέ , τοῦ Μαξιμιανοῦ Ἑρκουλίου , ὡς ἔμπροσθεν εἴρηται , τὴν οἰκείαν παῖδα τὴν Θεοδώραν τούτῳ κατεγγυήσαντος καὶ ἀναδείξαντος Καίσαρα · οἶ δὲ οὐ γαμετὴν αὐτὴν γενέσθαι νόμιμον τοῦ Κώνσταντος ἱστόρησαν , ἀλλὰ πάρεργον ἐρωτικῶν ἐπιθυμιῶν , καὶ ἐξ ἐκείνου τοῦτον δὴ συλλαβέσθαι τὸν μέγαν Κωνσταντῖνον . διαδεξάμενος δὲ τὴν βασιλείαν τὴν πατρικὴν ἦρχε τῆς Βρετανίας τε καὶ τῶν Ἄλπεων καὶ ἐπὶ ταύταις τῶν Γαλλιῶν , ἔτι τῇ τῶν Ἑλλήνων θρησκείᾳ προσκείμενος καὶ τοῖς χριστιανοῖς ἀντικείμενος , παρὰ Φαύστας τῆς γαμετῆς εἰς ζῆλον τῆς τῶν εἰδώλων τιμῆς ἐκκαλοῦ μένος . θυγάτηρ δ’ ἦν ἡ Φαύστα τοῦ Μαξιμιανοῦ · αὐτὸς γὰρ καὶ ὁ πατὴρ ἀδελφαῖς συνῴκουν δυσί . τριῶν δ’ ὄντων τῶν βασιλέων , αὐτοῦ Κωνσταντίνου καὶ Λικινίου καὶ Μαξεντίου , ὃς ἐν τῇ Ῥώμῃ καὶ ἐν τῇ Ἰταλίᾳ ἐκράτει , ὁ Μαξέντιος οὗτος , οὐχ ὡς βασιλεύς , ἀλλ’ ὡς τύραννος ἄντικρυς διῆγε , πλεῖστα δεινὰ καὶ ἄτοπα τοῖς ὑπ’ αὐτοῦ τυραννουμένοις ἐπάγων , ὡς ἤδη μοι ἀναγέγραπται . ἃ μὴ φέροντες οἶ ἐν τῇ Ῥώμῃ διαπέμπονται πρὸς τὸν Κωνσταντῖνον , ἀπαλλάξαι σφᾶς τῆς τυραννίδος τοῦ Μαξεντίου δεόμενοι . ἐντεῦθεν ἐντεῦθεν πρὸς καθαίρεσιν αὐτοῦ διανίσταται καὶ στρατεύει καὶ πρὸς τὴν Ῥώμην χωρεῖ . ὁ δέ γε Μαξέντιος ἐπὶ πολὺ μὲν ἐντὸς καθῆστο τειχῶν , μὴ ἀντεπεξιὼν τοῖς πολιορκοῦσιν αὐτόν , ὥστε καὶ σκώμματα κατ’ αὐτοῦ πεποιῆσθαι ὑπό τινων . ὀψὲ δέ ποτε ἀντιπαρετάξατο , γοητείαις κεχρημένος καὶ δι’ ἀνατομῆς βρεφῶν μαντευόμενος καὶ ἄλλα πράττων ἀθέμιτα , ἃ δέος ἐνεποίει τῷ Κωνσταντίνῳ . ἀγωνιῶντι γοῦν διὰ ταῦτα τύπος αὐτῷ σταυρικὸς μεσούσης ἡμέρας δι’ ἀστέρων ἐφάνη κατ’ οὐρανὸν καὶ γραφὴ περὶ τὸν σταυρὸν Ῥωμαϊκοῖς στοιχείοις , δι’ καὶ αὐτοῖς τυπουμένοις καὶ φράζουσιν , ἐν τούτῳ νίκα . ἐκ χρυσοῦ τοίνυν αὐτίκα σχεδιάσας σταυρὸν κατὰ τὸν φανέντα τύπον αὐτῷ , καὶ τοῦτον κελεύσας τῆς στρατιᾶς αὐτοῦ προπορεύεσθαι , τοῖς τοῦ Μαξεντίου συρρήγνυται καὶ ὑπερτερεῖ , ὡς τοὺς πλείους τῶν ὑπ’ ἐκείνῳ στρατευομένων ἀναιρεθῆναι , τοὺς δὲ λοιποὺς εἰς φυγὴν ἀπιδεῖν . οἶς καὶ αὐτὸς ὁ Μαξέντιος συναποδιδράσκων , καὶ ἐν τῇ γεφύρᾳ γενόμενος τοῦ Τιβέριδος τῇ καλουμένῃ Βουλβίᾳ , σὺν τῷ ἵππῳ κατὰ τοῦ ποταμοῦ ἐξωλίσθησε καὶ ἀπώλετο . καὶ ὁ μὲν οὕτω διέφθαρτο . οἶ δέ γε Ῥωμαῖοι τῆς ἐκείνου τυραννίδος ἀπαλλαγέντες τὰς πύλας τῆς Ῥώμης ἀναπετάσαντες εἰσεδέξαντο τὸν Κωνσταντῖνον λαμπρῶς , πρῶς , καὶ ὡς ἐλευθερωτὴν αὐτὸν τῆς πόλεως εὐφήμουν καὶ ἀπεσέμνυνον , καὶ στήλην αὐτῷ ἐν τῇ τῆς Ῥώμης ἀγορᾷ στῆσαι κοινῶς ἐψηφίσαντο . ὁ δὲ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἐγκεχαραγμένην τὴν στήλην αὐτοῦ πλασθήσεσθαι διετάξατο · καὶ δόγματα δὲ μὴ κολάζεσθαι διό τὴν θρησκείαν τοὺς τὸν Χριστὸν σεβομένους ὡς θεὰν ἐκπεφώνηκεν . οὕτω δὲ καὶ τῆς τί καὶ τῆς Ῥώμης αὐτῆς προστεθείσης τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ , αὐτός τε καὶ Λικίνιος ὁ ἐπ’ ἀδελφῇ γαμβρὸς αὐτοῦ κατελείφθησαν βασιλεῖς . ὁ γὰρ Λικίνιος τόν τε τοῦ Μαξιμίνου υἱὸν καὶ τὴν θυγατέρα ἀπέκτεινε καὶ λοιπὸν ἑκάτερος τούτων τὸν ἕτερον ὑπεβλέπετο · ᾤετο γὰρ ἕκαστος τοῦ ἑνὸς ἐπιλείποντος αὐτὸς μόνος ἔσεσθαι μόναρχος , μὴ ὄντος τοῦ ἀμφισβητήσοντος περὶ τῆς ἀρχῆς . οἶ μὲν οὖ ’ν οὕτω τὸν Λικίνιόν φασιν ἐγκρατῆ γενέσθαι τῆς Ιαλερίου μερίδος , κοινωνὸν παρ’ ἐκείνου προσληφθέντα . ὡς εἴρηται · οἶ δὲ τῆς τοῦ Κωνσταντίνου ἀδελφῆς παρ’ αὐτοῦ συζυγείσης αὐτῷ , λέγουσι τοὺς στρατιώτας τῷ Κωνσταντίνῳ χαριζομένους Καίσαρα αὐτὸν ἀνειπεῖν , καὶ παρ’ ἐκείνου σταλῆναι αὐτὸν τῷ Μαξιμίνῳ ἀντιπαραταξόμενον , νενικηκότι δ’ ἐκεῖνον καὶ κατατροπωσαμένῳ ἐκχωρῆσαι τῆς βασιλείας ἐκείνῳ , μὴ ἐνοχλεῖν χριστιανοῖς ἐπισκήψαντα , μὴ μέντοι τὰς ἐντολὰς τηρῆσαι αὐτόν , ἀλλὰ λυττῆσαι κατὰ χριστιανῶν , οὐδὲν ἧττον τῶν πρὸ αὐτοῦ , εἰ μὴ καὶ μᾶλλον . πᾶσαν γὰρ ὑπερβολὴν ὑπερελάσαι ὠμότητος · πρὸς ἄλλαις δ’ αἰτίαις τῶν πρὸς ἀλλήλους διαφορῶν καὶ ταύτην γενέσθαι . κινήσας οὖν κατὰ Λικινίου τὴν στρατιὰν ὁ Κωνσταντῖνος , καὶ πολλάκις αὐτῷ συμβαλών , τέλος νικᾷ . εἶτα σπένδεται τούτῳ διὰ τὴν ἀδελφήν , καὶ τὴν ἀρχὴν αὐτὸν οὐκ ἀφείλετο , ἀλλ’ ἐπὶ συνθήκαις αὖθις αὐτῆς αὐτῷ παρεχώρησεν · ὁ δὲ ἄπιστος ὢν οὐκ ἐτήρησε τὰς συμβάσεις . ὅθεν καὶ πάλιν αὐτῷ ὁ Κωνσταντῖνος ἐπολέμησε · καὶ νικήσας εἶλε τότε τὸ Βυζάντιον καὶ τὴν Χρυσόπολιν . ὁ δέ γε Λικίνιος εἰς Νικομήδειαν ἔφυγε , καὶ ἡ ἀδελφὴ τοῦ Κωνσταντίνου προσελθοῦσα αὐτῷ ἐδέετο ὑπὲρ τοῦ ἀνδρὸς τηρηθῆναι αὐτῷ τὴν ἀρχήν . ὡς δὲ πρὸς τοῦτο οὐκ ἔσχηκε τὸν ἀδελφὸν κατανεύοντα , περὶ τῆς ἐκείνου σωτηρίας προσῆγε τὴν δέησιν · καὶ ἔπεισε τὸν ὁμαίμονα . πρόσεισιν αὐτῷ ὁ Λικίνιος ἐν σχήματι ἰδιωτικῷ , καὶ εἰς Θεσσαλονίκην ἐνδιατρίβειν ἰδιωτεύων κελεύεται . καὶ ὁ μὲν ἐκεῖσε διῆγεν · οἱ δέ γε στρατιῶται ᾐτιῶντο τὸ σώζεσθαι τὸν Λικίνιον , ἄπιστον φανέντα πολλάκις καὶ παραβάτην τῶν συνθηκῶν · διὸ καὶ τῇ συγκλήτῳ κλητῷ διὰ γραμμάτων τοῦ βασιλέως ἡ περὶ τούτου ἀνετέθη βουλή . τινὲς μὲν οὖν τοῖς στρατιώταις ἐνδοθῆναι παρὰ τῆς γερουσίας ἱστόρησαν ὃ σφίσι δοκεῖ ἐπὶ τῷ Λικινίῳ διαπράξασθαι , κἀκείνους ἐν Θεσσαλονίκῃ αὐτὸν ἀναιρῆσαι ἢ πλησίον Σερρῶν ἀπιόντα ποι . ἄλλοι δὲ οὐδὲ ἐν Θεσσαλονίκῃ αὐτόν φασι διατρίβοντα ἠρεμῆσαι , τυραννίδα δὲ μελετᾶν · καὶ τοῦτο γνόντα τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον στεῖλαι τοὺς αὐτὸν ἀναιρήσοντας . λέγεται δὲ ἐν ταῖς πρὸς C αὐτὸν μάχαις ἢ ταῖς πρὸς Μαξέντιον θεάσασθαί τινα τὸν Κωνσταντῖνον ἱππότην καὶ ὡπλισμένον τὸν τοῦ σταυροῦ τύπον ἀντὶ σημαίας ἐπιφερόμενον καὶ τῆς αὐτοῦ προπορευόμενον παρατάξεως . καὶ αὖθις ἐν Ἀδριανουπόλει δύο ὤφθησαν αὐτῷ νεανίαι τὰς τῶν ἐναντίων συγκόπτοντες φάλαγγας . καὶ περὶ τὸ Βυζάντιον δὲ νυκτὸς καθευδόντων ἁπάντων φῶς ὤφθη αὐτῷ περιαστράψαν τὸν τοῦ οἰκείου στρατεύματος χάρακα . ἐκ τούτων οὖν εἰς ἔννοιαν ἐνήγετο τοῦ θεόθεν αὐτῷ τὰς εὐτυχίας καὶ τὰς νίκας προσγίνεσθαι .
Lemmas: οὕτως μέν οὖν , ὡς εἴρω , ὁ ὁ πατήρ βασίλεια ὁ μέγας Κωνσταντῖνος διάδοχος γίγνομαι , ὁ ἐν βασιλεύς ἀοίδιμος καί ἐν ὀρθόδοξος ἐπίσημος . ὅς ἐκ ὁ μακάριος Ἑλένη γίγνομαι ὁ πατήρ , περί ὅς διαφωνέω ὁ συγγραφεύς καί παρά αὐτός ὁ περί οὗτος οὐ ὁμολογέω . ὁ μέν γάρ ὁ Κώνστας νόμος γάμος φημί αὐτός συνοικέω , ἀποπέμπω δέ , ὁ Μαξιμιανός Ἑρκούλιος , ὡς ἔμπροσθεν εἴρω , ὁ οἰκεῖος παῖς ὁ Θεοδώρα οὗτος κατεγγυάω καί ἀναδείκνυμι Καῖσαρ · οἶς δέ οὖον γαμετή αὐτός γίγνομαι νόμιμος ὁ Κώνστας ἱστορέω , ἀλλά πάρεργον ἐρωτικός ἐπιθυμία , καί ἐκ ἐκεῖνος οὗτος δή συλλαμβάνω ὁ μέγας Κωνσταντῖνος . διαδέχομαι δέ ὁ βασίλειος ὁ πατρικός ἄρχω ὁ Βρετανία τε καί ὁ Ἄλπεις καί ἐπί οὗτος ὁ Γαλλίας , ἔτι ὁ ὁ Ἕλλην θρησκεία πρόσκειμαι καί ὁ Χριστιανός ἀντίκειμαι , παρά Φαυστάς ὁ γαμετή εἰς ζῆλος ὁ ὁ εἴδωλον τιμή ἐκκαλέω μένος . θυγάτηρ δέ εἰμί ὁ Φαύστα ὁ Μαξιμιανός · αὐτός γάρ καί ὁ πατήρ ἀδελφός συνοικέω δύο . τρεῖς δέ εἰμί ὁ βασιλεύς , αὐτός Κωνσταντῖνος καί Λικίνιος καί Μαξέντιος , ὅς ἐν ὁ Ῥώμη καί ἐν ὁ Ἰταλία κρατέω , ὁ Μαξέντιος οὗτος , οὐ ὡς βασιλεύς , ἀλλά ὡς τύραννος ἄντικρυς διάγω , πλεῖστος δεινός καί ἄτοπος ὁ ὑπό αὐτός τυραννεύω ἐπάγω , ὡς ἤδη ἐγώ ἀναγράφω . ὁ μή φέρω οἶς ἐν ὁ Ῥώμη διαπέμπω πρός ὁ Κωνσταντῖνος , ἀπαλλάσσω σφεῖς ὁ τυραννίς ὁ Μαξέντιος δήω . ἐντεῦθεν ἐντεῦθεν πρός καθαίρεσις αὐτός διανίσταμαι καί στρατεύω καί πρός ὁ Ῥώμη χωρέω . ὁ δέ γε Μαξέντιος ἐπί πολύς μέν ἐντός κάθημαι τεῖχος , μή ἀντεπέξειμι ὁ πολιορκέω αὐτός , ὥστε καί σκῶμμα κατά αὐτός ποιέω ὑπό τίνω . ὀψέ δέ ποτός ἀντιπαρατάσσομαι , γοητεία χράομαι καί διά ἀνατομή βρέφος μαντεύομαι καί ἄλλος πράσσω ἀθέμιστος , ὁ δέος ἐμποιέω ὁ Κωνσταντῖνος . ἀγωνιάω γοῦν διά οὗτος τύπος αὐτός σταυρικός μέσος ἡμέρα διά ἀστήρ φαίνω κατά οὐρανός καί γραφή περί ὁ σταυρός Ῥωμαϊκός στοιχεῖον , διά καί αὐτός τύπτω καί φράζω , ἐν οὗτος Νίκη . ἐκ χρυσός τοίνυν αὐτίκα σχεδιάζω σταυρός κατά ὁ φαίνω τύπος αὐτός , καί οὗτος κελεύω ὁ στρατιά αὐτός προπορεύω , ὁ ὁ Μαξέντιος συρρήγνυμι καί υπερτερώ , ὡς ὁ πλείων ὁ ὑπό ἐκεῖνος στρατεύω ἀναιρέω , ὁ δέ λοιπός εἰς φυγή ἀπό-ἰδέω . οἶς καί αὐτός ὁ Μαξέντιος συναποδιδράσκω , καί ἐν ὁ γέφυρα γίγνομαι ὁ Τίβερις ὁ καλέω βούλβιον , σύν ὁ ἵππος κατά ὁ ποταμός ἐξόλλυμι καί ἀπόλλυμι . καί ὁ μέν οὗτος διαφθείρω . οἶς δέ γε Ῥωμαῖος ὁ ἐκεῖνος τυραννίς ἀπαλλάσσω ὁ πύλη ὁ Ῥώμη ἀναπετάννυμι εἰσδέχομαι ὁ Κωνσταντῖνος λαμπρῶς , πρός , καί ὡς ἐλευθερωτής αὐτός ὁ πόλις εὐφημέω καί ἀποσεμνύνω , καί στήλη αὐτός ἐν ὁ ὁ Ῥώμη ἀγορά ἵστημι κοινῶς ψηφίζω . ὁ δέ ὁ ὁ σταυρός σημεῖον ἐγχαράσσω ὁ στήλη αὐτός πλάσσω διατάσσω · καί δόγμα δέ μή κολάζω διό ὁ θρησκεία ὁ ὁ Χριστός σέβομαι ὡς θεά ἐκφωνέω . οὗτος δέ καί ὁ τίς καί ὁ Ῥώμη αὐτός προστίθημι ὁ βασίλεια αὐτός , αὐτός τε καί Λικίνιος ὁ ἐπί ἀδελφός γαμβρός αὐτός καταλείπω βασιλεύς . ὁ γάρ Λικίνιος ὁ τε ὁ Μαξιμῖνος υἱός καί ὁ θυγάτηρ ἀποκτείνω καί λοιπός ἑκάτερος οὗτος ὁ ἕτερος ὑποβλέπω · οἴομαι γάρ ἕκαστος ὁ εἷς ἐπιλείπω αὐτός μόνος εἰμί μόναρχος , μή εἰμί ὁ ἀμφισβητέω περί ὁ ἀρχή . οἶς μέν οὖον ἐν οὗτος ὁ Λικίνιος φημί ἐγκρατής γίγνομαι ὁ Ιαλερίου μερίς , κοινωνός παρά ἐκεῖνος προσλαμβάνω . ὡς εἴρω · οἶς δέ ὁ ὁ Κωνσταντῖνος ἀδελφός παρά αὐτός συζυγέω αὐτός , λέγω ὁ στρατιώτης ὁ Κωνσταντῖνος χαρίζομαι Καῖσαρ αὐτός ἀναλέγω , καί παρά ἐκεῖνος στέλλω αὐτός ὁ Μαξίμινος ἀντιπαρατάσσομαι , νικάω δέ ἐκεῖνος καί κατατροπόω ἐκχωρέω ὁ βασίλεια ἐκεῖνος , μή ἐνοχλέω Χριστιανός ἐπισκήπτω , μή μέντοι ὁ ἐντολή τηρέω αὐτός , ἀλλά λυττέω κατά Χριστιανός , οὐδείς κακός ὁ πρό αὐτός , εἰμί μή καί μᾶλλον . πᾶς γάρ ὑπερβολή ὑπερελαύνω ὠμότης · πρός ἄλλος δέ αἴτιος ὁ πρός ἀλλήλων διαφορά καί οὗτος γίγνομαι . κινέω οὖν κατά Λικίνιος ὁ στρατία ὁ Κωνσταντῖνος , καί πολλάκις αὐτός συμβάλλω , τέλος νικάω . εἶτα σπένδω οὗτος διά ὁ ἀδελφός , καί ὁ ἀρχή αὐτός οὐ ἀφαιρέω , ἀλλά ἐπί συνθήκη αὖθις αὐτός αὐτός παραχωρέω · ὁ δέ ἄπιστος εἰμί οὐ τηρέω ὁ σύμβασις . ὅθεν καί πάλιν αὐτός ὁ Κωνσταντῖνος πολεμέω · καί νικάω εἴλω τότε ὁ Βυζάντιον καί ὁ Χρυσόπολις . ὁ δέ γε Λικίνιος εἰς Νικομήδεια φεύγω , καί ὁ ἀδελφή ὁ Κωνσταντῖνος προσέρχομαι αὐτός δήω ὑπέρ ὁ ἀνήρ τηρέω αὐτός ὁ ἀρχή . ὡς δέ πρός οὗτος οὐ ἔχω ὁ ἀδελφός κατανεύω , περί ὁ ἐκεῖνος σωτηρία προσάγω ὁ δέησις · καί πείθω ὁ ὁμαίμων . πρόσειμι αὐτός ὁ Λικίνιος ἐν σχῆμα ἰδιωτικός , καί εἰς Θεσσαλονίκη ἐνδιατρίβω ἰδιωτεύω κελεύω . καί ὁ μέν ἐκεῖσε διάγω · ὁ δέ γε στρατιώτης αἰτιάομαι ὁ σῴζω ὁ Λικίνιος , ἄπιστος φαίνω πολλάκις καί παραβάτης ὁ συνθήκη · διό καί ὁ σύγκλητος κλητός διά γράμμα ὁ βασιλεύς ὁ περί οὗτος ἀνατίθημι βουλή . τις μέν οὖν ὁ στρατιώτης ἐνδίδωμι παρά ὁ γερουσία ἱστορέω ὅς ὅς δοκέω ἐπί ὁ Λικίνιος διαπράσσω , ἐκεῖνος ἐν Θεσσαλονίκη αὐτός ἀναιρέω ἢ πλησίος Σέρρες ἄπειμι ποῖ . ἄλλος δέ οὐδέ ἐν Θεσσαλονίκη αὐτός φημί διατρίβω ἠρεμέω , τυραννίς δέ μελετάω · καί οὗτος γιγνώσκω ὁ βασιλεύς Κωνσταντῖνος στέλλω ὁ αὐτός ἀναιρέω . λέγω δέ ἐν ὁ πρός C αὐτός μάχη ἢ ὁ πρός Μαξέντιος θεάομαι τις ὁ Κωνσταντῖνος ἱππότης καί ὁπλίζω ὁ ὁ σταυρός τύπος ἀντί σημεῖον ἐπιφέρω καί ὁ αὐτός προπορεύω παράταξις . καί αὖθις ἐν Ἁδριανούπολις δύο ὁράω αὐτός νεανίας ὁ ὁ ἐναντίος συγκόπτω φάλαγξ . καί περί ὁ Βυζάντιον δέ νύξ καθεύδω ἅπας φάος ὁράω αὐτός περιαστράπτω ὁ ὁ οἰκεῖος στράτευμα χάραξ . ἐκ οὗτος οὖν εἰς ἔννοια ἐνάγω ὁ θεόθεν αὐτός ὁ εὐτυχία καί ὁ Νίκη προσγίγνομαι .