joannes-zonaras.epitome-historiarum-lib-1-12 13.19
Τότε καὶ ὁ πολὺς ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριος , κεκρυμμένως πρῴην διδάσκων τοὺς ὀρθοδόξους ἐν τῆς ἁγίας Ἀναστασίας ναῷ διὰ τὴν τῶν αἱρετικῶν ἀναίδειαν καὶ θρασύτητα τοῦ βασιλέως Θεοδοσίου τὰς ἐκκλησίας τοῖς ὀρθοδόξοις ἀνεικότος καὶ τοὺς ἀρειανίζοντας ἐκδιώξαντος , παρρησίᾳ τόν τε υἱὸν ὁμοούσιον ἐκήρυττε τῷ πατρὶ καὶ τὸ ἅγιον πνεῦμα θεὸν ἀμφοῖν συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον . ὁ γὰρ Μακεδόνιος , ὃς καὶ πατριάρχης ἐπ’ ὀλίγον , ὡς ἤδη ἱστόρηται , τῆς Κωνσταντινουπόλεως γέγονε , θεὸν αὐτὸ λέγεσθαι οὐκ ἠνείχετο , ἀλλ’ οὐδ’ ἰσοσθενὲς τῷ πατρὶ καὶ τῷ υἱῷ οὔτε μὴν ὁμοούσιον . διὸ καὶ ἡ δευτέρα τότε συγκεκρότητο σύνοδος , τοῦ βασιλέως προστάξαντος , ἑκατὸν καὶ πεντήκοντα σὐναθροισθέντων θεοφόρων πατέρων ἐν τῆ βασιλευούσῃ τῶν πόλεων , ὧν προεξῆρχον ἐν τοῖς ἀγῶσιν ὁ θεολόγος καὶ ὁ μέγας Γρηγόριος ὁ Νύσσης ἐπίσκοπος καὶ ὁ ἱερὸς Ἀμφιλόχιος , τῆς Ἰκονιέων προεστὼς ἐκκλησίας , οἳ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ θεὸν ἐδογμάτισαν καὶ τῷ πατρὶ καὶ τῷ υἱῷ ὁμοούσιόν τε καὶ ὁμοδύναμον καὶ τὸν Μακεδόνιον καὶ τοὺς ὁμοδοξοῦντας αὐτῷ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας ἐξέκοψαν , καὶ εἰς τὸ ἅγιον σύμβολον τὴν περὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος προσέθεντο συγγραφήν , ἀπὸ τοῦ καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον μέχρι τέλους , καὶ τὰ ἐν τῇ πρώτῃ συνόδῳ δογματισθέντα ἐπεβεβαίωσαν . ὅτε καί τινες τῶν ἐπισκόπων βασκήναντες τῷ θεολόγῳ τοῦ θρόνοῦ χάριν τῆς Κωνσταντινουπόλεως οὐ κανονικῶς εἶπον αὐτὸν ἐπιβεβηκέναι τοῦ θρόνου , ὡς ἑτέρῳ πρότερον ἐπικηρυχθέντα . διὸ καὶ τὸν συντακτήριον ὁ ἅγιος συγγραψάμενος καὶ δημοσίᾳ ἀνεγνωκὼς ἐξέστη τοῦ θρόνου καὶ εἰς τὴν οἰκείαν πατρίδα τὴν Ναζιανζὸν ἐπανῆλθε . κεχειροτόνητο δὲ τῆς Κωνσταντινουπόλεως πατριάρχης Νεκτάριος , συγκλητικὸς ἀνὴρ καὶ πολιτικὰς ἀρχὰς ἠνυκώς . τότε καὶ ὁ θρόνος τῆς νέας ῾Ρώμης δευτέραν τάξιν ἔλαχε , μετὰ τὴν πρεσβυτέραν ῾Ρώμην ταχθείς , τῶν ἑτέρων δὲ προκριθείς . ἀλλὰ καὶ ὁ μέγας Ἀμφιλόχιος τότε ἠξίου τὸν βασιλέα ἐξελαθῆναι τῆς πόλεως τοὺς Ἀρειανούς , οἷα τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ βλασφημοῦντας , ἢ τέως μὴ παραχωρεῖσθαι συνάξεις ποιεῖν . ὡς δὲ νωθῆ πρὸς τοῦτο ἑώρα τὸν Θεοδόσιον , φυλάξας καιρόν , ὅτε καὶ ὁ Ἀρκάδιος συνεδριάζων ἦν τῷ πατρί , εἰσῆλθε καὶ τῷ μὲν βασιλεῖ τὴν προσήκουσαν ἀπένει - με καὶ πρόσρησιν καὶ προσκύνησιν , πρὸς δὲ τὸν Ἀρκάδιον ἀμελῶς οὕτως ἔφη “ χαίροις καὶ σύ , παιδίον . ” χαλεπήναντος δὲ τοῦ βασιλέως ἐπὶ τῆ καταφρονήσει τοῦ υἱοῦ , εἶτά φησιν ὁ ἅγιος “ σὺ μὲν ἄνθρωλπος ὢν τὴν τοῦ παιδὸς ἀτιμίαν τοῦ σοῦ πρᾴως οὐκ ἤνεγκας . οἴει δὲ τὸν θεὸν τοὺς τὸν ἐκείνου μονογενῆ παῖδα βλασφημοῦντας μὴ βδελύττεσθαί τε καὶ ἀπεχθάνεσθαι , μηδ’ ὀργίζεσθαι κατὰ τῶν ἐκχωρούντων ἐκείνοις τοῖς ὀρθοδόξοις συναναστρέφεσθαι καὶ διαφθείρειν πολλούς ; ” θαυμάσας οὖν ἐπὶ τῇ μεθόδῳ τοῦ ἁγίου ὁ βασιλεὺς δόγματι τοὺς τῶν αἱρετικῶν συλλόγους κεκώλυκε . τὸν τελευταῖον δὲ τυραννήσαντα ραννήσαντα καθελόντι Εὐγένιον τούτῳ τῷ βασιλεῖ ἡ τῶν Ῥωμαίων ἀρχὴ περιελήλυθε ξύμπασα , καὶ ἀναγορεύει τοὺς δύο υἱοὺς αὐτοῦ βασιλεῖς . θέλων δὲ καὶ τῆς ἐν λόγοις μετασχεῖν αὐτοὺς παιδείας καὶ τῆς ἐν ἤθεσιν , ἐκ Ῥώμης ἤγαγε τὸν μέγαν Ἀρσένιον διάκονον ὄντα τῆς ἐκεῖ ἐκκλησίας , ἐπὶ σοφίᾳ τε καὶ ἀρετῇ περιβόητον · καὶ αὐτῷ τοὺς παῖδας παρ’ ἔδωκε , μὴ ὡς βασιλεῦσιν αὐτοῖς , ἀλλ’ ὡς ἰδιώταις καὶ τοῖς τυχοῦσι προσφέρεσθαι ἐντειλάμενος , καὶ μαστίζειν , εἰ ἀμελοῦντας ὁρῴη ἤ παρεξιόντας τι τοῦ καθήκοντος , καὶ ὡς οἰκείοις τούτοις κεχρῆσθαι παισί . τιμῆς δὲ μεγάλης ἠξίωσε τὸν Ἀρσένιον καὶ χρήμασι κατεπλούτισεν . ὁ δὲ τοὺς παῖδας παραλαβών , ἐκείνους μὲν ἐπὶ θρόνων ἐκάθιζεν , αὐτὸς δ’ ἑστὼς ἐπλήρου τὴν διδασκαλίαν αὐτοῖς . καί ποτε ἀθρόον αὐτοῖς ὁ βασιλεὺς ἐπιστάς , καὶ τοὺς μὲν καθημένους εὑρών , ἱστάμενον δὲ τὸν Ἀρσένιον , ἠγανάκτησε , καὶ τοὺς μὲν παῖδας τῶν θρόνων ἐξαναστήσας , καθίσας δὲ τὸν Ἀρσένιον , οὕτω διδάσκειν αὐτοὺς διετάξατο . καὶ ἦσαν ἔκτοτε οἱ μὲν παρεστῶτες τῷ διδασκάλῳ , ὁ δὲ διδάσκων καθήμενος . ποτὲ τοίνυν παρασφαλέντι τῷ Ἀρκαδίῳ μάστιγας ἐνέτεινεν ὁ διδάσκαλος . ὁ δὲ μηνιῶν διὰ ταύτας αὐτῷ ἐπιβουλὴν συντίθησι κατ᾿ αὐτοῦ καὶ κτεῖναι τὸν ἄνδρα διεμελέτησε , καὶ τὸν σφαγέα ἡτοίμαζε . γνοὺς δὲ τὸ μελετώμενον ὁ Ἀρσένιος λάθρᾳ τῶν βασιλείων ὑπανεχώρησε , καὶ εἰς τὴν Σκῆτιν ἀπελθὼν τὴν μονήρη ζωὴν ὑπῆλθε καὶ ἰσάγγελος γέγονε . πολλὴν δὲ αὐτοῦ θέμενος ζήτησιν ὁ βασιλεὺς Θεοδόσιος οὐκ ἔγνω ὅποι γῆς ἦν . νοσήσας δ᾿ ὁ βασιλεὺς οὗτος ἐν Μεδιολάνοις μετήλλαξε τὴν ζωήν , ἑπτακαίδεκα ἔτη τὴν βασιλείαν ἰθύνας ἐπὶ πέντε μησί , μερίσας δὲ ταύτην τοῖς δυσὶν υἱέσιν αὐτοῦ , καὶ τῷ μὲν Ἀρκαδίῳ τὴν νέαν ἀπονείμας ῾Ρώμην καὶ τὸ ἑῷον τμῆμα , τῷ Ὁνωρίῳ δὲ τὴν πρεσβυτέραν ῾Ρώμην προσκληρώσας καὶ τὰ ἑσπέρια .
Lemmas: τότε καί ὁ πολύς ἐν θεολογία Γρηγόριος , κεκρυμμένως πρώην διδάσκω ὁ ὀρθόδοξος ἐν ὁ ἅγιος Ἀναστασία ναός διά ὁ ὁ αἱρετικός ἀναίδεια καί θρασύτης ὁ βασιλεύς Θεοδόσιος ὁ ἐκκλησία ὁ ὀρθόδοξος ἀνίημι καί ὁ ἀρειανίζω ἐκδιώκω , παρρησία ὁ τε υἱός ὁμοούσιος κηρύσσω ὁ πατήρ καί ὁ ἅγιος πνεῦμα θεός ἄμφω συμπροσκυνέω καί συνδοξάζω . ὁ γάρ Μακεδόνιος , ὅς καί πατριάρχης ἐπί ὀλίγος , ὡς ἤδη ἱστορέω , ὁ Κωνσταντινούπολις γίγνομαι , θεός αὐτός λέγω οὐ ἀνέχω , ἀλλά οὐδέ ἰσοσθενής ὁ πατήρ καί ὁ υἱός οὔτε μήv ὁμοούσιος . διό καί ὁ δύο τότε συγκροτέω σύνοδος , ὁ βασιλεύς προστάσσω , ἑκατόν καί πεντήκοντα συναθροίζω θεόφορος πατήρ ἐν τῆ βασιλεύω ὁ πόλις , ὅς προεξάρχω ἐν ὁ ἀγών ὁ θεολόγος καί ὁ μέγας Γρηγόριος ὁ Νύσσα ἐπίσκοπος καί ὁ ἱερός Ἀμφιλόχιος , ὁ Ἰκονιεύς προίστημι ἐκκλησία , ἕ ὁ πνεῦμα ὁ ἅγιος καί θεός δογματίζω καί ὁ πατήρ καί ὁ υἱός ὁμοούσιος τε καί ὁμοδύναμος καί ὁ Μακεδ ́νιος καί ὁ ὁμοδοξέω αὐτός ὁ καθολικός ἐκκλησία ἐκκόπτω , καί εἰς ὁ ἅγιος σύμβολον ὁ περί ὁ ἅγιος πνεῦμα προστίθημι συγγραφή , ἀπό ὁ καί εἰς ὁ πνεῦμα ὁ ἅγιος μέχρι τέλος , καί ὁ ἐν ὁ πρῶτος σύνοδος δογματίζω ἐπιβαίνω . ὅτε καί τις ὁ ἐπίσκοπος βασκαίνω ὁ θεολόγος ὁ θρόνος χάρις ὁ Κωνσταντινούπολις οὖον κανονικός εἶπον αὐτός ἐπιβαίνω ὁ θρόνος , ὡς ἕτερος πρότερος ἐπικηρύσσω . διό καί ὁ συντακτήριος ὁ ἅγιος συγγράφω καί δημόσιος ἀναγιγνώσκω ἐξίστημι ὁ θρόνος καί εἰς ὁ οἰκεῖος πατρίς ὁ Ναζιανζός ἐπανέρχομαι . χειροτονέω δέ ὁ Κωνσταντινούπολις πατριάρχης Νεκτάριος , συγκλητικός ἀνήρ καί πολιτικός ἀρχή ἀνύω . τότε καί ὁ θρόνος ὁ νέος Ρώμη δύο τάξις λαγχάνω , μετά ὁ πρέσβυς Ρώμη τάσσω , ὁ ἕτερος δέ προκρίνω . ἀλλά καί ὁ μέγας Ἀμφιλόχιος τότε ἀξιόω ὁ βασιλεύς ἐξελαύνω ὁ πόλις ὁ αρειανός , οἷος ὁ υἱός ὁ θεός βλασφημέω , ἢ τέως μή παραχωρέω συνάγω ποιέω . ὡς δέ νωθής πρός οὗτος ὁράω ὁ Θεοδόσιος , φυλάσσω καιρός , ὅτε καί ὁ Ἀρκάδιος συνεδριάζω εἰμί ὁ πατήρ , εἰσέρχομαι καί ὁ μέν βασιλεύς ὁ προσήκω ἀπονέομαι - ἐγώ καί πρόσρησις καί προσκύνησις , πρός δέ ὁ Ἀρκάδιος ἀμελής οὕτως φημί “ χαίρω καί σῦς , παιδίον . ” χαλεπαίνω δέ ὁ βασιλεύς ἐπί τῆ καταφρονέω ὁ υἱός , εἶτά φημί ὁ ἅγιος “ σύ μέν ἄνθρωπος εἰμί ὁ ὁ παῖς ἀτιμία ὁ σύ πρᾶος οὐ φέρω . οἴομαι δέ ὁ θεός ὁ ὁ ἐκεῖνος μονογενής παῖς βλασφημέω μή βδελύσσομαι τε καί ἀπεχθάνομαι , μηδέ ὀργίζω κατά ὁ ἐκχωρέω ἐκεῖνος ὁ ὀρθόδοξος συναναστρέφω καί διαφθείρω πολύς ; ” θαυμάζω οὖν ἐπί ὁ μέθοδος ὁ ἅγιος ὁ βασιλεύς δόγμα ὁ ὁ αἱρετικός σύλλογος κωλύω . ὁ τελευταῖος δέ τυραννεύω ῥαίνω καθαιρέω Εὐγένιος οὗτος ὁ βασιλεύς ὁ ὁ Ῥωμαῖος ἀρχή περιέρχομαι σύμπας , καί ἀναγορεύω ὁ δύο υἱός αὐτός βασιλεύς . ἐθέλω δέ καί ὁ ἐν λόγος μετέχω αὐτός παιδεία καί ὁ ἐν ἦθος , ἐκ Ῥώμη ἄγω ὁ μέγας Ἀρσένιος διάκονος εἰμί ὁ ἐκεῖ ἐκκλησία , ἐπί σοφία τε καί ἀρετή περιβόητος · καί αὐτός ὁ παῖς παρά δίδωμι , μή ὡς βασιλεύς αὐτός , ἀλλά ὡς ἰδιώτης καί ὁ τυγχάνω προσφέρω ἐντέλλω , καί μαστίζω , εἰμί ἀμελέω ὁράω ἤ παρεξέρχομαι τίς ὁ καθήκω , καί ὡς οἰκέω οὗτος χράομαι παῖς . τιμή δέ μέγας ἀξιόω ὁ Ἀρσένιος καί χρῆμα καταπλουτίζω . ὁ δέ ὁ παῖς παραλαμβάνω , ἐκεῖνος μέν ἐπί θρόνος καθίζω , αὐτός δέ ἵστημι πληρόω ὁ διδασκαλία αὐτός . καί ποτός ἀθρόος αὐτός ὁ βασιλεύς ἐφίστημι , καί ὁ μέν κάθημαι εὑρίσκω , ἵστημι δέ ὁ Ἀρσένιος , ἀγανακτέω , καί ὁ μέν παῖς ὁ θρόνος ἐξανίστημι , καθίζω δέ ὁ Ἀρσένιος , οὗτος διδάσκω αὐτός διατάσσω . καί εἰμί ἔκτοτε ὁ μέν παρίστημι ὁ διδάσκαλος , ὁ δέ διδάσκω κάθημαι . ποτέ τοίνυν παρασφάλλω ὁ Ἀρκάδιος μάστιξ ἐντείνω ὁ διδάσκαλος . ὁ δέ μηνιάω διά οὗτος αὐτός ἐπιβουλή συντίθημι κατά αὐτός καί κτείνω ὁ ἀνήρ διαμελετάω , καί ὁ σφαγεύς ἑτοιμάζω . γιγνώσκω δέ ὁ μελετάω ὁ Ἀρσένιος λάθρῃ ὁ βασίλειος ὑπαναχωρέω , καί εἰς ὁ Σκῆτι ἀπέρχομαι ὁ μονήρης ζωή ὑπέρχομαι καί ἰσάγγελος γίγνομαι . πολύς δέ αὐτός τίθημι ζήτησις ὁ βασιλεύς Θεοδόσιος οὐ γιγνώσκω ὅποι γῆ εἰμί . νοσέω δέ ὁ βασιλεύς οὗτος ἐν Μεδιόλανος μεταλλάσσω ὁ ζωή , ἑπτακαίδεκα ἔτος ὁ βασίλειος εὐθύνω ἐπί πέντε μείς , μερίζω δέ οὗτος ὁ δύο υἱός αὐτός , καί ὁ μέν Ἀρκάδιος ὁ νέος ἀπονέμω Ρώμη καί ὁ ἑῷος τμῆμα , ὁ Ὁνώριος δέ ὁ πρέσβυς Ρώμη προσκληρόω καί ὁ ἑσπέριος .