joannes-vi-cantacuzenus.historiae kantakouzen3.92
ϟβʹ . Ἐδόκει δὲ ἤδη καὶ τὸν τῶν βασιλέων τρόπον στέφεσθαι , ἐπεὶ καὶ πατριάρχης ὁ τῶν Ἱεροσολύμων παρῆν αὐτῷ καὶ τῶν ἀρχιερέων ἄλλοι οὐκ ὀλίγοι . καὶ χρυσοχόοις ἐπιτρέψας στέμματα κατασκευάζειν , καὶ τἄλλα ὅσα ἐπιτήδεια πρὸς τὴν τελετὴν , ἐπεὶ πάντα ἦσαν ἤδη παρεσκευασμένα , ἐστέφετο ὑπὸ Λαζάρου τοῦ τῶν Ἱεροσολύμων πατριάρχου κατὰ μῆνα Μάϊον , ἡνίκα καὶ Κωνσταντίνου τοῦ μεγάλου καὶ Ἑλένης τῆς μητρὸς τῶν ἰσαποστόλων βασιλέων ἡ μνήμη γίνεται . ἔστεφε δὲ καὶ αὐτὸς κατὰ τὸ ἔθος Εἰρήνην βασιλίδα τὴν γαμετὴν , καὶ πάντα ὅσα εἴωθεν ἐτελεῖτο ὅσον μάλιστα ἐξῆν . ἀπόδεσμοί τε γὰρ ἐῤῥίπτοντο ἀργύρου καὶ χρυσοῦ , καὶ πότοι καὶ φιλοτησίαι ἐπὶ πλείστας ἡμέρας ἐτελοῦντο . ὄντων δ' ἐκεῖ διὰ τὴν ἑορτὴν συνειλεγμένων τῶν ἀρχιερέων καὶ λόγου περὶ πατριάρχου τοῦ Ἰωάννου γεγενημένου , εἰ χρὴ αὐτῷ κατὰ τὴν ἱερωσύνην εἶναι κοινωνοὺς τοιαῦτα τολμῶντι , ἐπεὶ καὶ παρὰ τῶν ἐν Βυζαντίῳ ἀρχιερέων , οἳ ἐν ταῖς οἰκίαις ἀπρόϊτοι διῆγον , ἐπετρέποντο πρότερον ἀποσχέσθαι τῆς ἐκείνου κοινωνίας · ἐπεὶ ἐδόκει πᾶσι καλῶς ἔχειν ἀφίστασθαι ἐκείνου καὶ ἐπεψηφίζετο καὶ ὁ βασιλεὺς , τῶν ἱερῶν ἁπάντων ἐξῆγον τὴν ἐκείνου μνήμην , καὶ πᾶσιν ἀπείρητο ἐκεῖνον ἡγεῖσθαι πατριάρχην , καὶ ἐκ τῶν βασιλείων ὁμοίως ἡ ἐκείνου μνήμη ἐξεβάλλετο . μετὰ τοῦτο δὲ οἱ ἐν τέλει πάντες καὶ τῆς στρατιᾶς οἱ ἡγεμόνες , ἅμα δὲ καὶ ἡ στρατιὰ , προσελθόντες βασιλεῖ , ἐδέοντο καὶ Ματθαῖον τὸν υἱὸν ἀποδεικνύναι βασιλέα , ἵν' εἴτι περὶ αὐτὸν συμβαίη , καὶ τρόπῳ δή τινι ἐξ ἀνθρώπων γένοιτο , βασιλεύοιντο ὑπ' αὐτοῦ · τοῖς γὰρ πολεμίοις οὐ θαῤῥεῖν , ἐξαρχῆς τε πρὸς αὐτοὺς δυσμένειαν οὐ τὴν τυχοῦσαν ἐπιδεδειγμένοις , καὶ μέχρι νῦν τὴν ἴσην γνώμην διατηροῦσι . βασιλεὺς δὲ αὐτοῖς τῆς μὲν εὐνοίας ἕνεκα τῆς εἰς αὐτὸν χάριν ὡμολόγει , δίκαιά τε ἔφασκε καὶ προσήκοντα αἰτεῖν , δεομένους τὸν υἱὸν ἀποδεικνύναι βασιλέα · πόῤῥω δὲ παντάπασιν εἶναι τῆς ἐκείνου διανοίας . οὔτε γὰρ ἐξαρχῆς τοῖς βασιλέως παισὶν ἐπιβουλεύων εἵλετο τὸν πόλεμον , οὔτε μέχρι νῦν , καίτοι τοσαῦτα παρὰ τῶν πεπολεμηκότων ὑπομείνας τὰ δεινὰ , τὴν πρὸς τοὺς παῖδας βασιλέως εὔνοιαν ἀπέβαλεν , ἀλλὰ τότε μὲν , ἐκείνων πολλὰς συκοφαντίας πλασαμένων καὶ διαβολὰς καὶ βασιλίδα πρὸς τὸν πόλεμον κεκινηκότων καὶ ζητούντων ἀναιρεῖν ἐξ οὐδεμιᾶς αἰτίας , οὔτ' ἐπιθυμίᾳ δόξης βασιλικῆς , καὶ βασιλέως γὰρ ἔτι περιόντος , ἔχειν , εἰ ἐβούλετο , ἐξῆν , οὔτ' ἀπληστίᾳ καὶ πλεονεξίᾳ γνώμης , ἐπὶ τὸ βασιλεύειν ἧκεν · ἀλλ' αὐτῶν πολλὰ δεηθέντων , μὴ καταλιπεῖν ἐν καιροῖς κινδύνων τὴν προστασίαν , μηδ' ὥσπερ κυβερνήτην ἐν κλύδωνι καὶ σάλῳ τῶν οἰάκων ἀποστῆναι , οὐ μᾶλλον τῆς αὐτοῦ σωτηρίας ἕνεκα ἢ ἐκείνων πρὸς ταύτην ἐλθεῖν τὴν ἐπιχείρησιν , συνορῶντα , ὡς ἑτέρως οὐκ ἔστι διασώζεσθαι . νυνὶ δ' ἐπεὶ θεὸς παρέσχετο τῶν πεπολεμηκότων ὀφθῆναι κρείττους , δέον τὴν ἀρχαίαν γνώμην περὶ τοὺς βασιλέως παῖδας διασώζειν , ἵνα μὴ δοκῶμεν τότε μὲν ἐξαπατᾷν , μὴ πολεμεῖν τοῖς βασιλέως λέγοντες παισὶν , ἀλλὰ τῆς ἐκείνων μᾶλλον καὶ κοινῇ τῶν ἄλλων Ρωμαίων ὠφελείας ἕνεκα ἑλέσθαι τὸ βασιλεύειν , ἡνίκα ἔτι τὴν τοῦ περιέσεσθαι ἄδηλον ἐλπίδα εἴχομεν , νυνὶ δὲ ὅθ' ἡμῖν περίεστιν ἐκ τῶν πραγμάτων ἔλεγχον διδόναι τῆς γνώμης ἐναργῆ , τἀναντία τοῖς πρότερον ἑλέσθαι . τοιγαροῦν οὔτε πρότερον τῆς ἀρχῆς ἀποστερεῖν τὸν βασιλέως εἱλόμην παῖδα , οὔτε νῦν αἱρήσομαι , ἀλλὰ πάντα τρόπον ἐπιχειρήσω συνδιασώζειν ἐκείνῳ τὴν ἀρχήν . εἴτε γὰρ πολέμῳ Βυζαντίου τε κρατήσω καὶ αὐτοῦ βασιλέως , εἴτε πρὸς εἰρήνην χωρήσωσιν ἐμοὶ συμβάσεις θέμενοι ἐπὶ τῷ βασιλέα στέργειν . εἴθ' ἑτέρῳ τρόπῳ δή τινι περιγένωμαι , τῆς πατρῴας ἀρχῆς οὐκ ἀποστερήσω , ἀλλ' αὖθις μετ' ἐμὲ Ρωμαίων εἶναι βασιλέα καταστήσω , θυγατέρα τὴν ἐμὴν ἐκδοὺς πρὸς γάμον . οὐ μὴν ἀλλ' εἰ καὶ πρότερον συμβαίη , ἢ ἑτέραν ἐκεῖνον ἀγαγέσθαι τοῦ πολέμου παρατεινομένου , ἢ παῖδα τὴν ἐμὴν πρὸ τοῦ γάμου τελευτᾷν , οὐδ' οὕτω πράττειν ἑτέρως ἔγνωκα , οὐδὲ διὰ τὴν ἑτέρων ἀγνωμοσύνην κακὸς αὐτὸς καὶ ἀχάριστος περὶ τὸν ἐμοὶ φίλτατον ἐκεῖνον βασιλέα καὶ τοὺς παῖδας ἀποδείκνυσθαι . οὕτω δὲ τούτων κεκριμένων παρ' ἐμοὶ , ὡς ἀδύνατα αἰτεῖτε , συνορᾷν ἤδη καὶ ὑμῖν ἐξέσται . οὐ γὰρ δὴ λήϊον ὥσπερ βασιλέων ἀποδείξομεν , ἀλλ' ἢ μηδένα ἕτερον εἶναι βασιλέα δέον , ἢ καὶ τὸν ὄντα ἀποκτιννύναι . τοῦτο δὲ ὡς ἀδύνατον ἐμὲ ποιεῖν , οὐδ' ἀποδείξεως οἴομαι δεήσεσθαι . ἴστε γὰρ σαφῶς , ὡς εἰ πάντες , ὅσοι καὶ Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων ἄρχουσι κατὰ τὴν οἰκουμένην , κοινῇ ψήφῳ δουλεύσειν ἐπηγγέλλοντο ἐλθόντες καὶ κοινὸν ἁπάντων ἀνθρώπων ἀποδείξειν βασιλέα , ἐπὶ τῷ βασιλέα τὸν νέον Ἰωάννην ἀποκτείνειν , μᾶλλον ἂν εἱλόμην ἐσχάτῃ συζῆν πενίᾳ καὶ ἀφανείᾳ πολλῇ , ἢ οὕτω φαῦλα καὶ παράνομα προελόμενος συμπάντων ἀνθρώπων ἄρχειν , οὐ μόνον διὰ βασιλέα τὸν πατέρα , ἀλλὰ καὶ δι' αὐτὸν , οὐδεμίαν αἰτίαν πρὸς τὸν πρὸς ἐμὲ κεκινημένον πόλεμον παρεσχημένον . διὰ γὰρ τὴν ἡλικίαν οὐδεμιᾶς οὐδέπω διοικήσεως πραγμάτων ἧπται , ὥστε καὶ αἰτίαν παρασχεῖν . ὡς οὖν οὕτω γνώμης ἔχοντα , μηδ' αὐτοὶ πειρᾶσθε τῶν δεδογμένων ἀφιστᾷν · εἰ δ' ἄρα ἄλλως ἐγνώκατε ὑμεῖς καὶ μηκέτι δουλεύειν ἐκείνῳ βούλεσθε , ἀλλ' ἕτερόν τινα τὸν ἄρξοντα ὑμῶν ἐπιζητεῖτε , παρ' ἐμοὶ μὲν οὐ ῥᾴδιον εὑρεῖν , μᾶλλον δὲ ἀδύνατον · ἀποστᾶσι δὲ ἐμοῦ , τὰ κατὰ γνώμην ἐξέσται πράττειν · αὐτὸς γὰρ οὐ μόνον οὐ συνέψομαι πρὸς τὴν ἐπιχείρησιν ὑμῖν , ἀλλὰ κωλύσω καὶ τὰ δυνατά . » τοιαῦτα μὲν ὁ βασιλεὺς πρὸς τοὺς ἐν τέλει διειλέχθη καὶ τὴν στρατιὰν , ἀξιοῦντας τὸν υἱὸν ἀποδεικνύναι βασιλέα . ἐκεῖνοι δὲ ἐπεὶ μὴ πείθειν εἶχον , ἡσύχασαν , θαυμάσαντες τὴν βασιλέως ἐπιείκειαν καὶ μεγαλοψυχίαν , ὅτι μετὰ τοσούτους πόνους καὶ κινδύνους οὐ τοῖς οἰκείοις μᾶλλον , ἀλλὰ τοῖς βασιλέως βούλοιτο παισὶ τὴν Ρωμαίων ἀρχὴν παραδιδόναι .
Lemmas: ϟβʹ . Ἐδόκης δέ ἤδη καί ὁ ὁ βασιλεύς τρόπος στέφω , ἐπεί καί πατριάρχης ὁ ὁ Ἱερουσαλήμ πάρειμι αὐτός καί ὁ ἀρχιερεύς ἄλλος οὐ ὀλίγος . καί χρυσοχόος ἐπιτρέπω στέμμα κατασκευάζω , καί ἄλλος ὅσος ἐπιτήδειος πρός ὁ τελετή , ἐπεί πᾶς εἰμί ἤδη παρασκευάζω , στέφω ὑπό Λάζαρος ὁ ὁ Ἱερουσαλήμ πατριάρχης κατά μείς Μάϊος , ἡνίκα καί Κωνσταντῖνος ὁ μέγας καί Ἑλένη ὁ μήτηρ ὁ ισαπόστολος βασιλεύς ὁ μνήμη γίγνομαι . στέφω δέ καί αὐτός κατά ὁ ἔθος Εἰρήνη βασιλίς ὁ γαμετή , καί πᾶς ὅσος εἴωθα τελέω ὅσος μάλιστα ἔξεστι . ἀπόδεσμος τε γάρ ῥίπτω ἄργυρος καί χρυσός , καί πότος καί φιλοτησία ἐπί πλεῖστος ἡμέρα τελέω . εἰμί δέ ἐκεῖ διά ὁ ἑορτή συλλέγω ὁ ἀρχιερεύς καί λόγος περί πατριάρχης ὁ Ἰωάννης γίγνομαι , εἰμί χρή αὐτός κατά ὁ ἱερωσύνη εἰμί κοινωνός τοιοῦτος τολμάω , ἐπεί καί παρά ὁ ἐν Βυζάντιον ἀρχιερεύς , ἕ ἐν ὁ οἰκίον ἀπρόϊτος διάγω , ἐπιτρέπω πρότερος ἀπέχω ὁ ἐκεῖνος κοινωνία · ἐπεί δοκέω πᾶς καλῶς ἔχω ἀφίστημι ἐκεῖνος καί ἐπιψηφίζω καί ὁ βασιλεύς , ὁ ἱερός ἅπας ἐξάγω ὁ ἐκεῖνος μνήμη , καί πᾶς ἀπό-ἐρῶ ἐκεῖνος ἡγέομαι πατριάρχης , καί ἐκ ὁ βασίλειος ὁμοίως ὁ ἐκεῖνος μνήμη ἐκβάλλω . μετά οὗτος δέ ὁ ἐν τέλος πᾶς καί ὁ στρατιά ὁ ἡγεμών , ἅμα δέ καί ὁ στρατία , προσέρχομαι βασιλεύς , δήω καί Ματθαῖος ὁ υἱός ἀποδείκνυμι βασιλεύς , ἵνα ἔτι περί αὐτός συμβαίνω , καί τρόπος δή τις ἐκ ἄνθρωπος γίγνομαι , βασιλεύω ὑπό αὐτός · ὁ γάρ πολέμιος οὖον θαρσέω , ἐξαρχῆς τε πρός αὐτός δυσμένεια οὖον ὁ τυγχάνω ἐπιδείκνυμι , καί μέχρι νῦν ὁ ἴσος γνώμη διατηρέω . βασιλεύς δέ αὐτός ὁ μέν εὔνοια ἕνεκα ὁ εἰς αὐτός χάρις ὁμολογέω , δίκαιος τε φάσκω καί προσήκω αἰτέω , δήω ὁ υἱός ἀποδείκνυμι βασιλεύς · πόρρω δέ παντάπασι εἰμί ὁ ἐκεῖνος διάνοια . οὔτε γάρ ἐξαρχῆς ὁ βασιλεύς παῖς ἐπιβουλεύω αἱρέω ὁ πόλεμος , οὔτε μέχρι νῦν , καίτοι τοσοῦτος παρά ὁ πολεμέω ὑπομένω ὁ δεινός , ὁ πρός ὁ παῖς βασιλεύς εὔνοια ἀποβάλλω , ἀλλά τότε μέν , ἐκεῖνος πολύς συκοφαντία πλάσσω καί διαβολή καί βασιλίς πρός ὁ πόλεμος κινέω καί ζητέω ἀναιρέω ἐκ οὐδείς αἴτιος , οὔτε ἐπιθυμία δόξα βασιλικός , καί βασιλεύς γάρ ἔτι περίειμι , ἔχω , εἰμί βούλομαι , ἔξεστι , οὔτε ἀπληστία καί πλεονεξία γνώμη , ἐπί ὁ βασιλεύω ἵημι · ἀλλά αὐτός πολύς δήω , μή καταλείπω ἐν καιρός κίνδυνος ὁ προστασία , μηδέ ὥσπερ κυβερνήτης ἐν κλύδων καί σάλος ὁ Οἴαξ ἀφίστημι , οὖον μᾶλλον ὁ αὐτός σωτηρία ἕνεκα ἢ ἐκεῖνος πρός οὗτος ἔρχομαι ὁ ἐπιχείρησις , συνοράω , ὡς ἑτέρως οὐ εἰμί διασῴζω . νυνί δέ ἐπεί θεός παρέχω ὁ πολεμέω ὁράω ἀγαθός , δήω ὁ ἀρχαῖος γνώμη περί ὁ βασιλεύς παῖς διασῴζω , ἵνα μή δοκέω τότε μέν ἐξαπατάω , μή πολεμέω ὁ βασιλεύς λέγω παῖς , ἀλλά ὁ ἐκεῖνος μᾶλλον καί κοινός ὁ ἄλλος Ῥωμαῖος ὠφέλεια ἕνεκα αἱρέω ὁ βασιλεύω , ἡνίκα ἔτι ὁ ὁ περίειμι ἄδηλος ἐλπίς ἔχω , νυνί δέ ὅτι ἐγώ περίειμι ἐκ ὁ πρᾶγμα ἔλεγχος δίδωμι ὁ γνώμη ἐναργής , τἀναντία ὁ πρότερος αἱρέω . τοιγάρ οὔτε πρότερος ὁ ἀρχή ἀποστερέω ὁ βασιλεύς αἱρέω παῖς , οὔτε νῦν αἱρέω , ἀλλά πᾶς τρόπος ἐπιχειρέω συνδιασῴζω ἐκεῖνος ὁ ἀρχή . εἴτε γάρ πόλεμος Βυζάντιον τε κρατέω καί αὐτός βασιλεύς , εἴτε πρός εἰρήνη χωρέω ἐγώ σύμβασις τίθημι ἐπί ὁ βασιλεύς στέργω . ἔτι ἕτερος τρόπος δή τις περιγίγνομαι , ὁ πατρῷος ἀρχή οὐ ἀποστερέω , ἀλλά αὖθις μετά ἐγώ Ῥωμαῖος εἰμί βασιλεύς καθίστημι , θυγάτηρ ὁ ἐμός ἐκδίδωμι πρός γάμος . οὖον μήv ἀλλά εἰμί καί πρότερος συμβαίνω , ἢ ἕτερος ἐκεῖνος ἄγω ὁ πόλεμος παρατείνω , ἢ παῖς ὁ ἐμός πρό ὁ γάμος τελευτάω , οὐδέ οὗτος πράσσω ἑτέρως γιγνώσκω , οὐδέ διά ὁ ἕτερος ἀγνωμοσύνη κακός αὐτός καί ἀχάριστος περί ὁ ἐγώ φίλος ἐκεῖνος βασιλεύς καί ὁ παῖς ἀποδείκνυμι . οὗτος δέ οὗτος κρίνω παρά ἐγώ , ὡς ἀδύνατος αἰτέω , συνοράω ἤδη καί σύ ἔξεστι . οὖον γάρ δή λήιον ὥσπερ βασιλεύς ἀποδείκνυμι , ἀλλά ἢ μηδείς ἕτερος εἰμί βασιλεύς δήω , ἢ καί ὁ εἰμί ἀποκτείνω . οὗτος δέ ὡς ἀδύνατος ἐγώ ποιέω , οὐδέ ἀπόδειξις οἴομαι δήω . οἶδα γάρ σαφῶς , ὡς εἰμί πᾶς , ὅσος καί Ἕλλην καί βάρβαρος ἄρχω κατά ὁ οἰκέω , κοινός ψῆφος δουλεύω ἐπαγγέλλω ἔρχομαι καί κοινός ἅπας ἄνθρωπος ἀποδείκνυμι βασιλεύς , ἐπί ὁ βασιλεύς ὁ νέος Ἰωάννης ἀποκτείνω , μᾶλλον εἄν αἱρέω ἔσχατος συζάω πενία καί ἀφάνεια πολύς , ἢ οὗτος φαῦλος καί παράνομος προαιρέω σύμπας ἄνθρωπος ἄρχω , οὖον μόνος διά βασιλεύς ὁ πατήρ , ἀλλά καί διά αὐτός , οὐδείς αἴτιος πρός ὁ πρός ἐγώ κινέω πόλεμος παρέχω . διά γάρ ὁ ἡλικία οὐδείς οὐδέπω διοίκησις πρᾶγμα ἅπτω , ὥστε καί αἴτιος παρέχω . ὡς οὖν οὗτος γνώμη ἔχω , μηδέ αὐτός πειράω ὁ δοκέω ἀφιστάω · εἰμί δέ ἄρα ἄλλως γιγνώσκω σύ καί μηκέτι δουλεύω ἐκεῖνος βούλομαι , ἀλλά ἕτερος τις ὁ ἄρχω σύ ἐπιζητέω , παρά ἐγώ μέν οὖον ῥᾴδιος εὑρίσκω , μᾶλλον δέ ἀδύνατος · ἀφίστημι δέ ἐγώ , ὁ κατά γνώμη ἔξεστι πράσσω · αὐτός γάρ οὖον μόνος οὖον συνέπομαι πρός ὁ ἐπιχείρησις σύ , ἀλλά κωλύω καί ὁ δυνατός . » τοιοῦτος μέν ὁ βασιλεύς πρός ὁ ἐν τέλος διαιλέγω καί ὁ στρατία , ἄξιος ὁ υἱός ἀποδείκνυμι βασιλεύς . ἐκεῖνος δέ ἐπεί μή πείθω ἔχω , ἡσυχάζω , θαυμάζω ὁ βασιλεύς ἐπιείκεια καί μεγαλοψυχία , ὅτι μετά τοσοῦτος πόνος καί κίνδυνος οὖον ὁ οἰκέω μᾶλλον , ἀλλά ὁ βασιλεύς βούλομαι παῖς ὁ Ῥωμαῖος ἀρχή παραδίδωμι .