joannes-vi-cantacuzenus.historiae kantakouzen1.53
μδʹ . Καὶ ὕστερον οὐ πολλαῖς ἡμέραις κατὰ τὰς ἀρχὰς Ὀκτωβρίου τῆς ἑνδεκάτης ἰνδικτιῶνος ἐκ Διδυμοτείχου ἦλθον εἰς Σηλυβρίαν , στρατιὰν μὲν οὐκ ἐπαγόμενοι τοῦ μὴ δοκεῖν ἐξεπίτηδες πρὸς πόλεμον χωρεῖν , ἅμα δὲ οἰκέταις καὶ τῶν φίλων οὐκ ὀλίγοις . ὡς δὲ ἐπύθετο ὁ πρεσβύτερος βασιλεὺς , τόν τε δικαιοφύλακα Γρηγόριον τὸν Κλειδᾶν καὶ Νίφωνα τὸν ἐπίσκοπον Μογλαίνων πρὸς τὸν ἔγγονον ἀπέστειλεν εἰς Σηλυβρίαν , εἰς Βυζάντιον κελεύων μὴ ἐλθεῖν · οὐδὲ γὰρ ἂν αὐτῷ τὴν εἴσοδον παραχωρήσειν , ὅτι τὰς πρὸς αὐτὸν σπονδὰς παραλύσειε καὶ τοὺς ὅρκους · κἄν τι περὶ αὐτὸν συμβῇ τῶν ἀβουλήτων , οὐκ ἐκείνῳ , ἀλλ' ἑαυτῷ τὴν αἰτίαν λογίζεσθαι παρεσπονδηκότι . τούτων ἀκούσας ὁ νέος βασιλεὺς , ἤλγησε μὲν οὐχ ἥκιστα ἐπὶ ταῖς ἀγγελίαις · μικρὸν δὲ ἐπισχὼν , « ἐβουλόμην » εἶπε « μὴ τοσοῦτον ἀμνήμονα τὸν ἐμὸν κύριον καὶ βασιλέα ἧς ἔργοις αὐτοῖς εὐπειθείας καὶ δουλείας πρὸς αὐτὸν ἐνεδειξάμην ὀφθῆναι νῦν · ἐπεὶ δ' ἡ τῶν ἐμῶν ἁμαρτημάτων πληθὺς ἐπίορκον καὶ τῶν πρὸς αὐτὸν συμβάσεων ἀθετητὴν καὶ οἴεσθαι ἀνέπεισε καὶ λέγειν , δέον εὐγνώμονα καὶ φιλοπάτορα καὶ αὐτῷ ὑπείκοντα λογίζεσθαι πάντα , πρῶτον μὲν ἐν καιρίῳ οἴομαι τὴν πρὸς ἐμὲ ὑμῶν ἄφιξιν γεγενῆσθαι , συνετῶν ὄντων καὶ δυναμένων μάλιστα ἀπὸ τῶν λεγομένων τὰ ἀληθῆ καὶ τὰ δέοντα συνεῖναι . ἔπειτα ἐρωτῶ , εἰ καὶ παρὰ τοῦ ἐμοῦ κυρίου καὶ βασιλέως ἐπιτέτραπται ὑμῖν , ἅ τε ἠδίκηκα ἐγκαλεῖν καὶ τούτων τὴν ἀπολογίαν δέχεσθαι διεξιόντος . ἐλπίζω γὰρ ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἀπολύσασθαι τὰ ἐγκλήματα . » τῶν δὲ εἰπόντων μηδὲν πλέον ἐπιτετράφθαι ἢ ὅσον μὴ εἰς Βυζάντιον ἀπαγγείλαντας ἥκειν , αὖθις ἀναστρέφειν , « ἀπαγγείλατε τοίνυν » ἔφη « τῷ ἐμῷ κυρίῳ καὶ βασιλεῖ , ὅτι τὸν ἔφορον τῆς ἀληθείας ἐπιμαρτύρομαι θεὸν καὶ αὐτὸν ἀλήθειαν καλούμενον καὶ ὄντα , ὡς οὔτε πρότερον , οὔτ' ἐν τῷ νῦν ἀδίκως κατ' ἐμοῦ κινουμένῳ πολέμῳ , οὔτ' ἔργοις οὔτε μὴν ἐν ῥήμασιν ἐμαυτῷ τι σύνοιδα πεπραγμένον κατὰ σοῦ . διὸ καὶ ἱκέτης γίνομαί σου πρὸς αὐτοῦ τοῦ θεοῦ τὸ ὀργίζεσθαι ἀποθέμενον , συμπαθείᾳ χρήσασθαι καὶ πρᾳότητι , καὶ τοῦ δικαίου καὶ λυσιτελοῦντος ἔξω ποιεῖν μηδέν . εἰ δ' ἄρα τοῦ δαίμονος ἡ δυσμένεια , δι' ἣν πολλάκις ἐν κακοῖς τεταλαιπώρηκα , τῆς μὲν δουλείας καὶ εὐπειθείας , ἣν ἔργοις αὐτοῖς ἐπεδειξάμην ἐν παντὶ τῷ παρασχόντι , παρεσκεύασεν ἐπιλελῆσθαι , τοῖς διαβάλλουσι δὲ καὶ συκοφαντοῦσιν ἀνέπεισε προσέχειν καὶ τὸν κατ' ἐμοῦ πόλεμον κινεῖν , δέομαι αὖθις μὴ ἐρήμην οὕτω καταψηφίσασθαι , ἀλλὰ τά τε ἐγκλήματα δηλῶσαι καὶ τόπον ἀπολογίας παρασχεῖν . εἰ μὲν οὖν διαφύγω τὴν δίκην , τὰ ἐγκλήματα ἀπολυσάμενος , εὖ ἂν ἔχοι · ἂν δ' ἐπιορκῶν ἁλῶ καὶ παρασπονδῶν , οὐδεμιᾶς ἀξιῶ τυχεῖν συγγνώμης , ἀλλὰ πᾶν ὁτιοῦν πάσχειν αὐτὸς τιμῶμαι . » βασιλεὺς μὲν οὖν ὁ νέος τοῖς πρέσβεσι τῷ πάππῳ τοιαῦτα ἐκέλευεν ἀπαγγέλλειν · οἱ δ' ἐπυνθάνοντο αὖθις , εἰ μηδὲν ἑαυτῷ σύνοιδε τοὺς πρὸς βασιλέα τὸν πάππον γεγενημένους ὅρκους παραβεβηκὼς , οἰόμενοι πεῖσαι ἂν βασιλέα ῥᾳδίως διαλύσασθαι πρὸς τὸν ἔγγονον , εἰ μηδὲν ἐπιορκοῦντα πύθοιτο αὐτόν . τοῦ δὲ ἰσχυρισαμένου ἄχρι τότε παρεσπονδηκέναι μηδαμῶς , χαίροντες εἰς Βυζάντιον ἐπανῆκον , ἐλπίζοντες τὸν πόλεμον τῶν βασιλέων καταλύσειν · τὸ δ' ἐναντίως ἢ ἀπέβη προσεδόκων . ἀπαγγειλάντων γὰρ ὅσα βασιλεὺς ὁ νέος πρὸς τὸ μὴ παρεσπονδηκέναι παραιτεῖται , οὐδὲν μᾶλλον ὁ πρεσβύτερος ὑφῆκε τῆς ὀργῆς , ἀλλ' ἐκείνοις μὲν ἀπεκρίνατο οὐδέν · τῷ πατριάρχῃ δὲ Ἠσαΐᾳ τὸ μνημονεύειν ἐν ταῖς ἱεροτελεστίαις τοῦ ἐγγόνου μήτ' ἐν τῷ τῆς τοῦ θεοῦ Σοφίας νεῷ , μήτ' ἐν τοῖς ἄλλοις ἱεροῖς ἐκέλευε συγχωρεῖν · καὶ αὐτῶν γὰρ τῶν ἐν βασιλείοις ἱερῶν ἀπεληλακέναι τὴν τούτου μνήμην . ὁ πατριάρχης δὲ τὴν αἰτίαν ἠρώτα , δι' ἣν ἂν ἐκβάλλοιτο τῶν ἱερῶν ἡ μνήμη τοῦ βασιλέως · εἰ μὲν γὰρ εἴς τι τῶν ἀλλοτρίων τῆς ἐκκλησίας ἐξώκειλε δόγμα , οὐδ' οὕτω πρὸ πάσης παραινέσεως καὶ πείρας τῶν ἱερῶν ἐκβάλλειν χρὴ , ἀλλ' αὐτὸν ὑπὸ τοῦ θεοῦ τῶν ἱερῶν τῆς ἐκκλησίας προστάτην ἀποδειχθέντα δογμάτων καὶ κηδεμόνα ψυχῶν , οὐκ ἄχρι Ρηγίου μόνον , ὅπου βασιλεὺς ὁ νέος διατρίβει , ἀλλὰ καὶ εἰς ἐσχατιὰς γῆς ὑπὲρ ψυχῆς κινδυνευούσης ὀφείλειν τε καὶ προθυμεῖσθαι βαδίζειν . διὰ τοῦτο δέον εἶναι πρῶτον πρὸς αὐτὸν ἀπελθεῖν · κἂν μὲν , θεοῦ συναιρομένου , πολλὰ διδαχθεὶς καὶ νουθετηθεὶς τὴν κακοδοξίαν ἀπόθηται , τὴν ἀλήθειαν ἀσπασάμενος καὶ τὸ ὑγιαῖνον τῶν δογμάτων ἐπεγνωκὼς , πανταχόθεν ἂν ἔχοι καλῶς , τῇ τε ἐκκλησίᾳ , τοῦ κατὰ πνεῦμα , καὶ σοὶ , τοῦ σωματικοῦ παιδὸς , τοῖς τε Ρωμαίοις , τοῦ βασιλέως σεσωσμένου . ἂν δ' ἐθελοκακῶν φανῇ καὶ πρὸς τὰς αὐγὰς τῆς ἀληθείας καμμύων ἑκοντὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς , καὶ οὐδὲ μικράν τινα παρέχων ἐλπίδα τοῦ ἰατρευθῆναι ἄν ποτε , οὐ τῶν ἐν Βυζαντίῳ ἱερῶν μόνον αὐτοῦ τὴν μνήμην ἐκβαλῶ , ἀλλὰ καὶ τοῖς ὁποιδήποτε γῆς Χριστιανοῖς ἐκκήρυκτον αὐτὸν ποιήσω . » ἀποκριναμένου δὲ τοῦ βασιλέως , οὐ διαστροφὴν τῆς πίστεως τῷ ἐγγόνῳ ἐγκαλεῖν , ἀλλὰ τῶν εἰς αὐτὸν ὅρκων ἀθέτησιν καὶ τῶν συνθηκῶν , ἔτι τε αὐθάδειαν καὶ ἀπείθειαν , καὶ διὰ τοῦτο νουθεσίας καὶ παιδείας χάριν τὸ τοιοῦτον ἐπινενοηκέναι , πάλιν δὲ αὐτοῦ τὴν διόρθωσιν ἀξίαν ἐπιδειξαμένου τῶν ἡμαρτημένων , αὐτὸν τὰ δέοντα ποιήσειν · « οὐκοῦν » εἶπεν ὁ πατριάρχης « δέομαί σου , κράτιστε βασιλεῦ , μίαν ἐμοὶ χάριν ταύτην καταθεῖναι μεγίστην , τὸ πρὸς αὐτὸν ἐπιτρέψαι ἀπελθεῖν · » ἐλπίζειν γὰρ βασιλέα τὸν νέον πείσειν , εἴ τί τε ἡμάρτηται πρότερον , ἐπανορθώσασθαι καὶ ἀσφαλῶς εἰς τὸ ἑξῆς τὰ δέοντα ποιεῖν , τά τε μεταξὺ προσκόμματα καὶ τὰς αἰτίας τοῦ πολέμου ποιήσειν ἐκποδών . ἀηδῶς δὲ ὁ βασιλεὺς ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις διατεθεὶς , « ἐχρῆν » εἶπε « τοῖς ἐμοῖς ἀπολυπραγμόνως πείθεσθαι λόγοις , καὶ τὸ κελευόμενον ἀντιλέγοντα μηδὲν ποιεῖν · ἐπεὶ δ' οὐκ οἶδ' ᾧτινι χρώμενος λογισμῷ τἀναντία καὶ λέγειν καὶ πράττειν προῄρησαι , ἐμοὶ δέον συνεργεῖν , αὐτὸς ἂν εἰδείης ἃ δέον ποιεῖν . » οὕτω μὲν οὖν βασιλεύς τε καὶ πατριάρχης ἀσύμφωνοι ταῖς γνώμαις ἦσαν . διὸ καὶ ἐν μὲν βασιλείοις τὴν τοῦ νέου βασιλέως ἀπείρητο ποιεῖσθαι μνήμην · ἐν δὲ τοῖς κατὰ Βυζάντιον λοιποῖς ἱεροῖς καὶ ἐν αὐτῷ τῷ τῆς Σοφίας τοῦ θεοῦ τεμένει τῷ ἱερῷ , ὡς ἔθος ἦν , ἡ μνήμη τῶν βασιλέων ἐτελεῖτο .
Lemmas: μδʹ . καί ὕστερος οὖον πολύς ἡμέρα κατά ὁ ἀρχή Ὀκτώβριος ὁ ἑνδέκατος ἰνδικτίων ἐκ Διδυμότειχο ἔρχομαι εἰς Σηλυβρίη , στρατία μέν οὐ ἐπάγω ὁ μή δοκέω ἐξεπίτηδες πρός πόλεμος χωρέω , ἅμα δέ οἰκέτης καί ὁ Φίλων οὐ ὀλίγος . ὡς δέ πυνθάνομαι ὁ πρέσβυς βασιλεύς , ὁ τε Δικαιοφύλακα Γρηγόριος ὁ κλειδᾶς καί Νίφων ὁ ἐπίσκοπος μογλαιναω πρός ὁ ἔγγονος ἀποστέλλω εἰς Σηλυβρίη , εἰς Βυζάντιον κελεύω μή ἔρχομαι · οὐδέ γάρ εἄν αὐτός ὁ εἴσοδος παραχωρέω , ὅτι ὁ πρός αὐτός σπονδή παραλύω καί ὁ Ὅρκος · ἄν τίς περί αὐτός συμβαίνω ὁ ἀβούλητος , οὐ ἐκεῖνος , ἀλλά ἑαυτοῦ ὁ αἴτιος λογίζομαι παρασπονδέω . οὗτος ἀκούω ὁ νέος βασιλεύς , ἀλγέω μέν οὐ ἥκιστος ἐπί ὁ ἀγγελία · μικρός δέ ἐπέχω , « βούλομαι » εἶπον « μή τοσοῦτος ἀμνήμων ὁ ἐμός κύριος καί βασιλεύς ὅς ἔργον αὐτός εὐπείθεια καί δουλεία πρός αὐτός ἐνδείκνυμι ὁράω νῦν · ἐπεί δέ ὁ ὁ ἐμέω ἁμάρτημα πληθύς ἐπίορκος καί ὁ πρός αὐτός σύμβασις ἀθετητής καί οἴομαι ἀναπείθω καί λέγω , δήω εὐγνώμων καί φιλοπάτωρ καί αὐτός ὑπείκω λογίζομαι πᾶς , πρῶτος μέν ἐν καίριος οἴομαι ὁ πρός ἐγώ σύ ἄφιξις γίγνομαι , συνετός εἰμί καί δύναμαι μάλιστα ἀπό ὁ λέγω ὁ ἀληθής καί ὁ δήω συνίημι . ἔπειτα ἐρωτάω , εἰμί καί παρά ὁ ἐγώ κύριος καί βασιλεύς ἐπιτρέπω σύ , ὅς τε ἀδικέω ἐγκαλέω καί οὗτος ὁ ἀπολογία δέχομαι διέξειμι . ἐλπίζω γάρ ἐκ πολύς ὁ περίειμι ἀπολύω ὁ ἔγκλημα . » ὁ δέ εἶπον μηδείς πλέω ἐπιτρέπω ἢ ὅσος μή εἰς Βυζάντιον ἀπαγγέλλω ἥκω , αὖθις ἀναστρέφω , « ἀπαγγέλλω τοίνυν » φημί « ὁ ἐμός κύριος καί βασιλεύς , ὅτι ὁ ἔφορος ὁ ἀλήθεια ἐπιμαρτύρομαι θεός καί αὐτός ἀλήθεια καλέω καί εἰμί , ὡς οὔτε πρότερος , οὔτε ἐν ὁ νῦν ἄδικος κατά ἐγώ κινέω πόλεμος , οὔτε ἔργον οὔτε μήv ἐν ῥῆμα ἐμαυτοῦ τίς σύνοιδα πράσσω κατά σύ . διό καί ἱκέτης γίγνομαι σύ πρός αὐτός ὁ θεός ὁ ὀργίζω ἀποτίθημι , συμπάθεια χράω καί πραότης , καί ὁ Δίκαιος καί λυσιτελέω ἔξω ποιέω μηδείς . εἰμί δέ ἄρα ὁ δαίμων ὁ δυσμένεια , διά ὅς πολλάκις ἐν κακός ταλαιπωρέω , ὁ μέν δουλεία καί εὐπείθεια , ὅς ἔργον αὐτός ἐπιδείκνυμι ἐν πᾶς ὁ παρέχω , παρασκευάζω ἐπιλανθάνομαι , ὁ διαβάλλω δέ καί συκοφαντέω ἀναπείθω προσέχω καί ὁ κατά ἐγώ πόλεμος κινέω , δήω αὖθις μή ἐρῆμος οὗτος καταψηφίζομαι , ἀλλά ὁ τε ἔγκλημα δηλόω καί τόπος ἀπολογία παρέχω . εἰμί μέν οὖν διαφεύγω ὁ δίκη , ὁ ἔγκλημα ἀπολύω , εὕω εἄν ἔχω · εἄν δέ ἐπιορκέω ἁλίσκομαι καί παρασπονδέω , οὐδείς ἀξιόω τυγχάνω συγγνώμη , ἀλλά πᾶς ὁστισοῦν πάσχω αὐτός τιμάω . » βασιλεύς μέν οὖν ὁ νέος ὁ πρέσβυς ὁ πάππος τοιοῦτος κελεύω ἀπαγγέλλω · ὁ δέ πυνθάνομαι αὖθις , εἰμί μηδείς ἑαυτοῦ σύνοιδα ὁ πρός βασιλεύς ὁ πάππος γίγνομαι Ὅρκος παραβαίνω , οἴομαι πείθω εἄν βασιλεύς ῥᾳδίως διαλύω πρός ὁ ἔγγονος , εἰμί μηδείς ἐπιορκέω πυνθάνομαι αὐτός . ὁ δέ ἰσχυρίζομαι ἄχρι τότε παρασπονδέω μηδαμῶς , χαίρω εἰς Βυζάντιον ἐπανήκω , ἐλπίζω ὁ πόλεμος ὁ βασιλεύς καταλύω · ὁ δέ ἐναντίος ἢ ἀποβαίνω προσδοκάω . ἀπαγγέλλω γάρ ὅσος βασιλεύς ὁ νέος πρός ὁ μή παρασπονδέω παραιτέομαι , οὐδείς μᾶλλον ὁ πρέσβυς ὑφίημι ὁ ὀργή , ἀλλά ἐκεῖνος μέν ἀποκρίνω οὐδείς · ὁ πατριάρχης δέ Ἠσαΐας ὁ μνημονεύω ἐν ὁ ἱεροτελεστία ὁ ἔγγονος μήτε ἐν ὁ ὁ ὁ θεός Σοφία ναῦς , μήτε ἐν ὁ ἄλλος ἱερός κελεύω συγχωρέω · καί αὐτός γάρ ὁ ἐν βασίλειος ἱερός ἀπελαύνω ὁ οὗτος μνήμη . ὁ πατριάρχης δέ ὁ αἴτιος ἐρωτάω , διά ὅς εἄν ἐκβάλλω ὁ ἱερός ὁ μνήμη ὁ βασιλεύς · εἰμί μέν γάρ εἰς τίς ὁ ἀλλότριος ὁ ἐκκλησία ἐξοκέλλω δόγμα , οὐδέ οὗτος πρό πᾶς παραίνεσις καί πείρω ὁ ἱερός ἐκβάλλω χρή , ἀλλά αὐτός ὑπό ὁ θεός ὁ ἱερός ὁ ἐκκλησία προστάτης ἀποδείκνυμι δόγμα καί κηδεμών Ψυχή , οὐ ἄχρι Ῥήγιον μόνος , ὅπου βασιλεύς ὁ νέος διατρίβω , ἀλλά καί εἰς ἐσχατιά γῆ ὑπέρ Ψυχή κινδυνεύω ὀφείλω τε καί προθυμέομαι βαδίζω . διά οὗτος δήω εἰμί πρῶτος πρός αὐτός ἀπέρχομαι · κἀν μέν , θεός συναίρω , πολύς διδάσκω καί νουθετέω ὁ κακοδοξία ἀποθέω , ὁ ἀλήθεια ἀσπάζομαι καί ὁ ὑγιαίνω ὁ δόγμα ἐπιγιγνώσκω , πανταχόθεν εἄν ἔχω καλῶς , ὁ τε ἐκκλησία , ὁ κατά πνεῦμα , καί σύ , ὁ σωματικός παῖς , ὁ τε Ῥωμαῖος , ὁ βασιλεύς σωσμένος . εἄν δέ ἐθελοκακέω φαίνω καί πρός ὁ αὐγή ὁ ἀλήθεια καμμύω ἑκοντί ὁ ὀφθαλμός , καί οὐδέ μικρός τις παρέχω ἐλπίς ὁ ἰατρεύω ἄν ποτός , οὖον ὁ ἐν Βυζάντιον ἱερός μόνος αὐτός ὁ μνήμη ἐκβάλλω , ἀλλά καί ὁ ὁποιδήποτε γῆ Χριστιανός ἐκκήρυκτος αὐτός ποιέω . » ἀποκρίνω δέ ὁ βασιλεύς , οὖον διαστροφή ὁ πίστις ὁ ἔγγονος ἐγκαλέω , ἀλλά ὁ εἰς αὐτός Ὅρκος ἀθέτησις καί ὁ συνθήκη , ἔτι τε αὐθάδεια καί ἀπείθεια , καί διά οὗτος νουθεσία καί παιδεία χάρις ὁ τοιοῦτος ἐπινοέω , πάλιν δέ αὐτός ὁ διόρθωσις ἄξιος ἐπιδείκνυμι ὁ ἁμαρτάνω , αὐτός ὁ δήω ποιέω · « οὐκοῦν » εἶπον ὁ πατριάρχης « δέω2 σύ , ἀγαθός βασιλεύς , εἷς ἐγώ χάρις οὗτος κατατίθημι μέγας , ὁ πρός αὐτός ἐπιτρέπω ἀπέρχομαι · » ἐλπίζω γάρ βασιλεύς ὁ νέος πείθω , εἰμί τίς τε ἁμαρτάνω πρότερος , ἐπανορθόω καί ἀσφαλῶς εἰς ὁ ἑξῆς ὁ δήω ποιέω , ὁ τε μεταξύ πρόσκομμα καί ὁ αἴτιος ὁ πόλεμος ποιέω ἐκποδών . ἀηδής δέ ὁ βασιλεύς ἐπί ὁ εἴρω διατίθημι , « χρή » εἶπον « ὁ ἐμέω ἀπολυπραγμόνως πείθω λόγος , καί ὁ κελεύω ἀντιλέγω μηδείς ποιέω · ἐπεί δέ οὐ οἶδα ὅστις χράω λογισμός τἀναντία καί λέγω καί πράσσω προλέγω , ἐγώ δήω συνεργέω , αὐτός εἄν οἶδα ὁ δήω ποιέω . » οὗτος μέν οὖν βασιλεύς τε καί πατριάρχης ἀσύμφωνος ὁ γνώμη εἰμί . διό καί ἐν μέν βασίλειος ὁ ὁ νέος βασιλεύς ἀπό-ἐρῶ ποιέω μνήμη · ἐν δέ ὁ κατά Βυζάντιον λοιπός ἱερός καί ἐν αὐτός ὁ ὁ Σοφία ὁ θεός τέμενος ὁ ἱερός , ὡς ἔθος εἰμί , ὁ μνήμη ὁ βασιλεύς τελέω .