joannes-vi-cantacuzenus.historiae kantakouzen2.18
ιηʹ . Ἐπεὶ δ' ἐῤῥάϊσεν , ἕκαστα καθ' ὅ , τι πραχθείη παρὰ τοῦ μεγάλου διεπυνθάνετο δομεστίκου , καὶ αὐτοῦ διηγουμένου κατὰ μέρος , πᾶσιν ὡς λυσιτελῶς καὶ προσηκόντως εἰργασμένοις ἐπεψηφίζετο ὁ βασιλεύς . ἐπεὶ δὲ ἀπαγγείλαι ὡς καὶ Συργιάννην τῆς ἑσπέρας ἐκπέμψειε στρατηγὸν , οὐκέτι εἶχεν ἐπαινεῖν , ἀλλ' ᾐτιᾶτο τοῦτο μόνον ὡς οὐ διαπεπραγμένον συνετῶς . βέλτιον γὰρ εἶναι Συργιάννην ἐπὶ τοῦ προτέρου μένειν σχήματος καὶ μὴ πρὸς κακίαν ἐναγούσης ὕλης εὐπορεῖν . ὁ δ' « οὐκοῦν » ἔφασκεν « εἴ σοι βέλτιον δοκοίη , γράμμασι μὲν αὐτὸν τῆς ἑσπέρας παραλύσω τῆς ἀρχῆς · ἐπὶ δὲ τῶν προτέρων πάλιν καταστήσω . » ἐπαινέσαντος δὲ τοῦ βασιλέως , ὁ μὲν ἐχώρει πρὸς τὸ τὰ κεκελευσμένα ἐκπληροῦν . μεταμεληθεὶς δὲ ὁ βασιλεὺς ἐκέλευέ τε ἀναστρέφειν καὶ Συργιάννην ἐᾷν ἐφ' ἧς ἐτέτακτο ἀρχῆς , ὡς οὐ δίκαιον ὂν οὐδὲ καθ' ἡδονὴν αὐτῷ τῶν ἄλλων πάντων ἃ αὐτῷ πέπρακται στεργομένων , ταύτην μόνην τὴν πρᾶξιν ἄκυρον ὀφθῆναι . ὁ δ' ἐπείθετο εὐθύς · τῶν παρόντων δὲ ἐκεῖ τινες κρύφα Συργιάννῃ ἐδήλουν γραφῇ ὡς βουληθείη μὲν ὁ μέγας δομέστικος παραλῦσαι τῆς ἀρχῆς , μεταγνοὺς ὅτι ἐνεχείρισε καὶ τὴν ἀρχὴν , κωλυθείη δὲ ὑπὸ βασιλέως · καὶ , τὸ μὲν εἰς ἐκεῖνον ἧκον , ἤδη τῆς ἀρχῆς ἐκβεβλημένον εἶναι , βασιλεῖ δὲ ὀφείλειν χάριτας κεκωλυκότι . τοιαῦτα πυθόμενος ὁ Συργιάννης , τῶν μὲν ὑπηργμένων αὐτῷ παρὰ τοῦ μεγάλου δομεστίκου ἠμνημόνησεν ἀγαθῶν , διὰ ταῦτα δὲ , καίτοι γε οὐκ ὄντα ἀληθῆ , ὀργῇ φερόμενος εἰργάσατο ἃ δηλώσει προϊὼν ὁ λόγος . τότε δὲ πάντα ἀπαγγέλλων ὁ μέγας δομέστικος βασιλεῖ , καὶ περὶ δεσπότου τοῦ Καλλίστου διηγεῖτο , ὡς κινηθείη μὲν ἡ στρατιὰ κατ' αὐτοῦ , δείσαντες μὴ τοῦ δεσμωτηρίου διαδρὰς μετὰ τὴν σὴν τελευτήν τι νεωτερίσῃ , καὶ ὡς βουληθεῖεν ἀποκτεῖναι , αὐτὸς δὲ μηχαναῖς χρησάμενος καὶ ἀπάταις διασώσειέ τε αὐτὸν καὶ νῦν ἐν ζῶσιν εἶναι . ἡδέως δὲ ἄγαν ἐπὶ τούτοις διατεθεὶς ὁ βασιλεὺς καὶ τὸν μέγαν δομέστικον ἐπαινέσας καὶ συγγνώμης ἠξίωσεν ἐκεῖνον ἀπολύσας τῆς εἱρκτῆς . καίτοι γε καὶ πρότερον πολλάκις ἠβουλήθη τοῦ δεσμωτηρίου ἀπολύειν ὅρκοις πιστωσάμενον ὡς τοὺς ἐν Θεσσαλονίκῃ κακῶς διαθέντας καὶ δεσμώτην ἀποδείξαντας οὐκ ἀμυνεῖται καιροῦ τυχών · ὁ δὲ οὐκ ἐπείθετο , ἀλλ' ἰσχυρίζετο φανερῶς , ὡς ἀμυνούμενος αὐτοὺς ἀξίως , ἂν τὴν δύναμιν προσλάβηται τοῦ ἀντιδρᾷν . διὰ ταῦτα δὲ ἔτι ἐφρουρεῖτο · τότε δὲ βασιλέως παραινέσαντος ὅσα ἐχρῆν , καὶ συνθεμένου καὶ αὐτοῦ ἀμνηστήσειν τοῖς προσκεκρουκόσι , τοῦ δεσμωτηρίου ἀπηλλάττετο . Περί γε μὴν Ἀνδρονίκου τοῦ πρεσβυτέρου βασιλέως βασιλεὺς ὁ ἔγγονος ἐνθυμηθεὶς , ἐπυνθάνετο τοῦ μεγάλου δομεστίκου ὅπως περὶ τὴν αὐτοῦ διατεθείη νόσον . ὁ δ' ἔφασκε μοναχῶν τε ὑποδῦναι σχῆμα καὶ Ἀντώνιον ἐξ Ἀνδρονίκου προσαγορευθῆναι . ἐκπλαγεὶς δὲ ὁ βασιλεὺς , τὴν αἰτίαν τε ἠρώτα τῆς μεταβολῆς καὶ εἰ ἑκὼν εἶναι μεταλλάττοιτο τὸν βίον ἢ παρά του βιασθείς . ὁ δ' ἔφασκεν εἰδέναι μὲν τἀληθὲς οὐκέτι ἔχειν . μήτε γὰρ ἀξιόλογόν τινα ἀπαγγελοῦντα ἐκεῖθεν ἀφῖχθαι , μήτε πρωτοστράτορα γράμμασι δεδηλωκέναι . τοῦτο δὲ μόνον τῶν ἐκεῖθεν ἀφικνουμένων ἀγγελιαφόρων ἀκηκοέναι , ὡς πύθοιτο μὲν ὁ βασιλεὺς περὶ τῆς νόσου τῆς σῆς ὡς εἴη τῶν πρὸς θάνατον ἀγουσῶν · δείσας δὲ μὴ μετὰ σὴν τελευτὴν τῶν ἀνηκέστων τι τολμηθῇ περὶ αὐτὸν , ὑποδύσαιτο τὸ σχῆμα τῶν μοναχῶν . βασιλεὺς δὲ ἤχθετό τε πρὸς τὴν ἀγγελίαν καὶ ἐδυσχέραινεν οὐ μετρίως , οὐ κατὰ γνώμην αὐτῷ λέγων εἶναι τὰ γεγενημένα . ὁ μέγας δὲ δομέστικος ὁρῶν αὐτὸν ἀλγοῦντα ἐπὶ τοῖς συμβεβηκόσι καὶ δείσας μή τι πρὸς τὴν νόσον ὑπὸ τοῦ ἀλγεῖν παραβλαβῇ , ἀνελάμβανέ τε αὐτὸν καὶ παρεμυθεῖτο , τὴν μὲν αἰδῶ καὶ τιμὴν ἣν αὐτὸς ἔχων περὶ βασιλέα διατελεῖ , καὶ ὡς πολλοῦ ἂν ἐτιμήσατο μὴ τοιαῦτα περὶ αὐτὸν συμβεβηκέναι , ἀλλ' ἐπὶ τοῦ προτέρου διαμένειν σχήματος πάντων μᾶλλον αὐτὸς εἰδέναι καὶ συνεπιμαρτυρεῖν εἰπών . εἰ δὲ ἀδύνατον τὰ γεγενημένα ἀναλῦσαι , τί χρὴ περὶ αὐτῶν πολλὴν ποιούμενον φροντίδα , ἐκείνοις μὲν οὐδεμίαν ἐξευρίσκειν ὄνησιν , ἡμῖν δὲ αὐτοῖς οὐ τὴν τυχοῦσαν βλάβην προξενεῖν ; ἐγὼ δὲ , εἴγε ἐξῆν , ἐμαυτῷ δίκας οὐ μικρὰς ἐτιμησάμην , ὅτι οὕτως ἀπερισκέπτως ἢ ἀνοήτως μᾶλλον εἰπεῖν , ἐπ' οὐδενὶ κέρδει ταραχήν σοι προσήγαγον καὶ λύπην οὐδαμῶς ἐν τῷ νυνὶ προσήκουσαν καιρῷ . κἂν γὰρ τῶν πρὸς θάνατον ἀπηλλάγημεν φόβων καὶ ὑπονοιῶν , ἀλλ' οὔπω καθαρᾶς ὑγείας οὐδ' ἀσφαλείας ἀπολαύειν ἔξεστι . βασιλεὺς δὲ ἃ μικρῷ πρόσθεν περὶ βασιλέα τὸν πάππον διενοεῖτο δρᾷν ἀνεμίμνησκεν αὐτὸν , ὡς « εἴ γε ἐκεῖνα » λέγων « εἰς ἔργον προὔβη , νῦν οὐκ ἂν συνέβαινε τοιαῦτα . » ὁ δ' ἔφασκε καὶ αὐτὸς , ὡς « τοιαῦτα μὲν οὐκ ἂν ἐδρᾶτο · ἕτερα δὲ πολλῷ χείρονα καὶ ἀλυσιτελέστερα ἴσως ἂν συνέβη . »
Lemmas: ΙΗΥ . ἐπεί δέ ῥαίνω , ἕκαστος κατά ὅς , τίς πράσσω παρά ὁ μέγας διαπυνθάνομαι δομέστικος , καί αὐτός διηγέομαι κατά μέρος , πᾶς ὡς λυσιτελής καί προσήκω ἐργάζομαι ἐπιψηφίζω ὁ βασιλεύς . ἐπεί δέ ἀπαγγέλλω ὡς καί Συργιάννης ὁ ἑσπέρα ἐκπέμπω στρατηγός , οὐκέτι ἔχω ἐπαινέω , ἀλλά αἰτιάομαι οὗτος μόνος ὡς οὖον διαπράσσω συνετός . ἀγαθός γάρ εἰμί Συργιάννης ἐπί ὁ πρότερος μένω σχῆμα καί μή πρός κακία ἐνάγω ὕλη εὐπορέω . ὁ δέ « οὐκοῦν » φάσκω « εἰμί σύ ἀγαθός δοκέω , γράμμα μέν αὐτός ὁ ἑσπέρα παραλύω ὁ ἀρχή · ἐπί δέ ὁ πρότερος πάλιν καθίστημι . » ἐπαινέω δέ ὁ βασιλεύς , ὁ μέν χωρέω πρός ὁ ὁ κελεύω ἐκπληρόω . μεταμέλομαι δέ ὁ βασιλεύς κελεύω τε ἀναστρέφω καί Συργιάννης ἐάω ἐπί ὅς τάσσω ἀρχή , ὡς οὖον Δίκαιος εἰμί οὐδέ κατά ἡδονά αὐτός ὁ ἄλλος πᾶς ὁ αὐτός πράσσω στέργω , οὗτος μόνος ὁ πρᾶξις ἄκυρος ὁράω . ὁ δέ πείθω εὐθύς · ὁ πάρειμι δέ ἐκεῖ τις κρύφα Συργιάννη δηλόω γράφω ὡς βούλομαι μέν ὁ μέγας δομέστικος παραλύω ὁ ἀρχή , μεταγιγνώσκω ὅτι ἐγχειρίζω καί ὁ ἀρχή , κωλύω δέ ὑπό βασιλεύς · καί , ὁ μέν εἰς ἐκεῖνος ἥκω , ἤδη ὁ ἀρχή ἐκβάλλω εἰμί , βασιλεύς δέ ὀφείλω χάρις κωλύω . τοιοῦτος πυνθάνομαι ὁ Συργιάννης , ὁ μέν ὑπάρχω αὐτός παρά ὁ μέγας δομέστικος ἀμνημονέω ἀγαθός , διά οὗτος δέ , καίτοι γε οὐ εἰμί ἀληθής , ὀργή φέρω ἐργάζομαι ὁ δήλωσις προέρχομαι ὁ λόγος . τότε δέ πᾶς ἀπαγγέλλω ὁ μέγας δομέστικος βασιλεύς , καί περί δεσπότης ὁ Κάλλιστος διηγέομαι , ὡς κινέω μέν ὁ στρατία κατά αὐτός , δείδω μή ὁ δεσμωτήριον διαδιδράσκω μετά ὁ σός τελευτή τίς νεωτερίζω , καί ὡς βούλομαι ἀποκτείνω , αὐτός δέ μηχανή χράω καί ἀπάτη διασῴζω τε αὐτός καί νῦν ἐν ζῶ εἰμί . ἡδύς δέ ἄγαν ἐπί οὗτος διατίθημι ὁ βασιλεύς καί ὁ μέγας δομέστικος ἐπαινέω καί συγγνώμη ἀξιόω ἐκεῖνος ἀπολύω ὁ εἱρκτή . καίτοι γε καί πρότερος πολλάκις βούλομαι ὁ δεσμωτήριον ἀπολύω Ὅρκος πιστόω ὡς ὁ ἐν Θεσσαλονίκη κακῶς διατίθημι καί δεσμώτης ἀποδείκνυμι οὐ ἀμύνω καιρός τυγχάνω · ὁ δέ οὐ πείθω , ἀλλά ἰσχυρίζομαι φανερῶς , ὡς ἀμύνω αὐτός ἀξίως , εἄν ὁ δύναμις προσλαμβάνω ὁ ἀντιδράω . διά οὗτος δέ ἔτι φρουρέω · τότε δέ βασιλεύς παραινέω ὅσος χρή , καί συντίθημι καί αὐτός ἀμνηστέω ὁ προσκρούω , ὁ δεσμωτήριον ἀπαλλάσσω . Περί γε μήv Ἀνδρόνικος ὁ πρέσβυς βασιλεύς βασιλεύς ὁ ἔγγονος ἐνθυμέομαι , πυνθάνομαι ὁ μέγας δομέστικος ὅπως περί ὁ αὐτός διατίθημι νόσος . ὁ δέ φάσκω μοναχός τε ὑποδύνω σχῆμα καί Ἀντώνιος ἐκ Ἀνδρόνικος προσαγορεύω . ἐκπλήσσω δέ ὁ βασιλεύς , ὁ αἴτιος τε ἐρωτάω ὁ μεταβολεύς καί εἰμί ἑκών εἰμί μεταλλάσσω ὁ βίος ἢ παρά ὁ βιάζομαι . ὁ δέ φάσκω οἶδα μέν ἀληθής οὐκέτι ἔχω . μήτε γάρ ἀξιόλογος τις ἀπαγγέλλω ἐκεῖθεν ἀφικνέομαι , μήτε πρωτοστράτορας γράμμα δηλόω . οὗτος δέ μόνος ὁ ἐκεῖθεν ἀφικνέομαι αγγελιοφόρος ἀκούω , ὡς πυνθάνομαι μέν ὁ βασιλεύς περί ὁ νόσος ὁ σός ὡς εἰμί ὁ πρός θάνατος ἄγω · δείδω δέ μή μετά σός τελευτή ὁ ἀνήκεστος τίς τολμάω περί αὐτός , ὑποδύω ὁ σχῆμα ὁ μοναχός . βασιλεύς δέ ἄχθομαι τε πρός ὁ ἀγγελία καί δυσχεραίνω οὖον μέτριος , οὖον κατά γνώμη αὐτός λέγω εἰμί ὁ γίγνομαι . ὁ μέγας δέ δομέστικος ὁράω αὐτός ἀλγέω ἐπί ὁ συμβεβηκός καί δείδω μή τίς πρός ὁ νόσος ὑπό ὁ ἀλγέω παραβάλλω , ἀναλαμβάνω τε αὐτός καί παραμυθέομαι , ὁ μέν αἰδώς καί τιμή ὅς αὐτός ἔχω περί βασιλεύς διατελέω , καί ὡς πολύς εἄν τιμάω μή τοιοῦτος περί αὐτός συμβαίνω , ἀλλά ἐπί ὁ πρότερος διαμένω σχῆμα πᾶς μᾶλλον αὐτός οἶδα καί συνεπιμαρτυρέω εἶπον . εἰμί δέ ἀδύνατος ὁ γίγνομαι ἀναλύω , τίς χρή περί αὐτός πολύς ποιέω φροντίς , ἐκεῖνος μέν οὐδείς ἐξευρίσκω ὄνησις , ἐγώ δέ αὐτός οὖον ὁ τυγχάνω βλάβη προξενέω ; ἐγώ δέ , εἰ ἔξεστι , ἐμαυτοῦ δίκη οὖον μικρός τιμάω , ὅτι οὕτως ἀπερισκέπτως ἢ ἀνόητος μᾶλλον εἶπον , ἐπί οὐδείς κέρδος ταραχή σύ προσάγω καί λύπη οὐδαμῶς ἐν ὁ νυνί προσήκω καιρός . κἀν γάρ ὁ πρός θάνατος ἀπαλλάσσω φόβος καί ὑπόνοια , ἀλλά οὔπω καθαρός ὑγεία οὐδέ ἀσφάλεια ἀπολαύω ἔξεστι . βασιλεύς δέ ὁ μικρός πρόσθεν περί βασιλεύς ὁ πάππος διανοέομαι δράω ἀναμιμνήσκω αὐτός , ὡς « εἰμί γε ἐκεῖνος » λέγω « εἰς ἔργον προβαίνω , νῦν οὐ εἄν συμβαίνω τοιοῦτος . » ὁ δέ φάσκω καί αὐτός , ὡς « τοιοῦτος μέν οὐ εἄν δράω · ἕτερος δέ πολύς χείρων καί ἀλυσιτελής ἴσως εἄν συμβαίνω . »