joannes-vi-cantacuzenus.historiae kantakouzen3.18
ιηʹ . Παρακοιμώμενος δὲ αἰσθόμενος , οἷος ἦν ἐκεῖνος τὰ τοιαῦτα ἐρευνᾷν , καὶ προσελθὼν Ἀσάνῃ , πρῶτα μὲν δουλείαν ἀρχαίαν ὡμολόγει , καὶ μηδὲ τὴν τύχην , ἐν ᾗ καθέστηκε νυνὶ , τῆς πρὶν εὐτελείας ἐπιλελῆσθαι πεῖσαι διεβεβαιοῦτο , ἀλλ' οὕτως οἴεσθαι αὐτὸν οἷα δὴ ἕνα τῶν ἐκείνου οἰκετῶν , καὶ τὴν προσήκουσαν εὔνοιαν ἀγαθῷ δεσπότῃ παρὰ δούλῳ ἕτοιμον εἶναι , καιροῦ καλοῦντος , παρασχέσθαι καὶ αὐτὸν καὶ πάντα πράττειν ὑπὲρ αὐτοῦ τε καὶ τῶν παίδων , εἰ δέοι καὶ ταῖς ἐσχάταις τύχαις περιπίπτειν . ὃ καὶ νυνὶ παρεσκευακέναι μάλιστα ἥκειν παρ' αὐτὸν , ἅμα μὲν ἃ λυσιτελεῖν αὐτῷ τε καὶ παισὶ νομίζει παραινέσοντα , ἅμα δ' , εἴ τι δέοιτο πρὸς τὸ ἔργον καὶ αὐτοῦ , ὅτι προθυμότατα συναγωνιεῖται καὶ χρήμασι καὶ οἰκέταις καὶ πᾶσιν οἷς ἔχει , ἐκδιδάξοντα . τῶν γὰρ αὐτοῦ παίδων ὑπὸ βασιλέως ἀδίκῳ γνώμῃ καὶ φθονερᾷ πολὺν ἤδη χρόνον ἐν φρουρᾷ κατεχομένων , πάνυ μὲν καὶ αὐτὸν ὑπεραλγεῖν αὐτῶν οὐ μόνον ἄδικα καὶ βίαια πασχόντων , ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἀρχαίαν εὔνοιαν , ἣν ἐκείνοις ὀφείλειν καὶ σοὶ τῷ πατρί · μηδὲν δὲ βοηθεῖν ἔχοντα , στέργειν τὴν ἀνάγκην . νυνὶ δὲ ὁρῶν τὸν ἐπιτηδειότατον ἥκοντα καιρὸν τῆς ἐκείνων ἐκ τῶν δεσμῶν ἐλευθερίας , μὴ προΐεσθαι ἥκειν παραινέσοντα . καίτοι γε ἀκηκοέναι , ἔφασκεν , ἐκ Σηλυβρίας ἥκων , ὡς πολλὰ μεγάλου δομεστίκου τοῦ κηδεστοῦ δεηθεὶς ὑπὲρ ἐκείνων , οὐδὲν πλέον ἠδυνήθης , ἀλλὰ κεναῖς ἐλπίσι μετεωρίσας καὶ φενακίσας , ἀπιὼν ᾤχετο , ὡς ἀπολύσων τῆς εἱρκτῆς , ἢν ἐπανήξῃ τῆς ἑσπέρας . τοῦτο δὲ εἴ σε λέληθεν ὡς ἀπάτη , πάνυ μάλιστα θαυμάζειν ἔχω . οὔτε γὰρ , βασιλέως ζῶντος , τοὺς γυναικὸς ἀδελφοὺς ἀπαλλάττειν τῶν κακῶν ἀδυνάτως εἶχεν , εἴγε δίκαια καὶ αὐτῷ προσήκοντα ᾑρεῖτο πράττειν , οὐκ ἐλάσσω δυνάμενος ἢ ὅσα βασιλεύς . νυνί τε , ὥσπερ οὐδ' αὐτὸς ἀγνοεῖς , οὐ τοιαῦτα μόνον , ἀλλὰ καὶ μείζω πολλῷ καταπράττεσθαι δύναιτ' ἂν , ἀνυπεύθυνον ἔχων τὴν ἀρχὴν καὶ τῶν πραγμάτων αὐτοκράτωρ ὤν . ἀλλὰ καὶ τότε , πείθοντος αὐτοῦ βασιλέα , κατείχοντο δεσμῶται , τῆς τε ἀνδρίας βασκαίνοντος καὶ τῆς συνέσεως καὶ μὴ παρευδοκιμηθείη παρ' ἐκείνων , δεδοικότος · καὶ νῦν οὐδὲν ἧττον διανενόηται παρ' ὅλον τὸν βίον κατέχειν ἐν δεσμοῖς . τοῦτο δὲ οὐ στοχαζόμενος εἶπον , ἀλλ' ἀκριβῶς εἰδώς . οἶσθα γὰρ , ὡς πολλῆς εὐμενείας ἀπολαύων παρ' αὐτοῦ καὶ τῶν ἀποῤῥήτων κοινωνῶν αὐτῷ , ὧν διὰ τὴν εἰς ὑμᾶς εὔνοιαν καταπεφρόνηκα νυνὶ , πάντα ἀκριβῶς σύνοιδα αὐτῷ , ὅθεν οὐδ' ἀπιστεῖν ἐμοὶ χρεὼν , ἀλλὰ βουλεύεσθαι τὴν ταχίστην , ἕως ἐστὶ καιρὸς , οὐ μόνον τοὺς παῖδας ἀπαλλάττειν τῶν κακῶν , ἀλλὰ καὶ σεαυτῷ τὴν Ρωμαίων ἀρχὴν , σοὶ μάλιστα προσήκουσαν τῶν πάντων , περιποιεῖν . τοῦτο δ' ἕτερον τρόπον ἀδύνατον γενέσθαι , εἰ μὴ πρότερος ἐκεῖνος ἐκβληθείη τῶν πραγμάτων τῆς ἀρχῆς . ἐκεῖνο δὲ πάλιν ἑτέρως οὐκ ἐγχωρεῖ , εἰ μὴ αὐτὸς ἐκπολεμώσεις ἐκείνῳ βασιλίδα , ὡς ἁρπάζειν τὴν βασιλείαν διανοουμένου κατειπὼν καὶ αὐτὴν καὶ παῖδας διαφθείρειν . ἀξιώτατος δ' ἂν εἴης πιστεύεσθαι παρ' αὐτῇ , οὐ μόνον ὡς τὰ βεβουλευμένα τῷ γαμβρῷ σαφῶς εἰδὼς , ἀλλ' ὡς καὶ φύσεως αὐτῆς ὑπὲρ τῆς εἰς ἐκείνην εὐνοίας καὶ τὸν παῖδα βασιλέα δοκῶν καταφρονεῖν . καίτοι γε φαίη τις ἂν , οὐδὲ τὴν ἐκείνου κατάλυσιν καὶ φθορὰν ἄδολόν σοι καὶ καθαρὰν τὴν ἡδονὴν παρέχειν , οἷα δὴ τῆς θυγατρὸς ἐκείνῳ συνατυχούσης . τοῦτο δ' ὅσην ἔχει τὴν διαφορὰν , ἔξεστι παράλληλα θέμενον τὰ πράγματα σκοπεῖν . οὐ γὰρ ὅμοιον , τοὺς μὲν τῶν παίδων ὥσπερ κατορωρύχθαι ζῶντας , τοὺς δὲ παρ' ἀξίαν πράττειν κακῶς καὶ ἐνδεῶς καὶ ἀνελευθέρως ζῇν , καὶ γένος ὑπ' ἐκείνου πᾶν ὥσπερ δοῦλον ἄγεσθαι καὶ φέρεσθαι , καὶ αὐτὸν οὐδὲν ἀμείνω πάσχειν ὑπὸ τῆς πρὸς πάντας συμπαθείας , καὶ μιᾶς ἀτυχησάσης θυγατρὸς πάντ' ἐκεῖνα λελύσθαι τὰ δυσχερῆ καὶ σὲ δύνασθαι οὐ γένος μόνον καὶ οἰκείους , ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους φίλους λαμπροὺς ποιεῖν καὶ περιδόξους , πάσης ἐξ ἐκείνου μετενηνεγμένης τῆς Ρωμαίων ἀρχῆς εἰς σέ . τίς γὰρ , ἐκείνου πεσόντος ἢ καὶ τῆς ἀρχῆς ἐκβεβλημένου , σοῦ μᾶλλον δικαιότερος , ἐπὶ τῶν πραγμάτων εἶναι , οὐκ ἀνδρίᾳ μόνον καὶ πολέμων ἐμπειρίᾳ , ἀλλὰ καὶ λαμπρότητι γένους καὶ συνέσει καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν οὐκ ὀλίγῳ τινὶ τῷ μέσῳ πάντας Ρωμαίους παριόντος . ἐγὼ δὲ πρὸς ἅπαντα προθύμως συναγωνιοῦμαι , τάξιν ἐπέχων ὑπηρέτου καὶ πρὸς πᾶν τὸ κελευόμενον ἑτοιμότατα ἔχων ὑπακούειν . οὐ δὴ , πρὸς τοιοῦτον ἰσχυρότατον ἀνταγωνιστὴν ἀποδυόμενον , περὶ ψεύδους καὶ ἀληθείας ἀκριβολογεῖν χρεὼν , ἀλλὰ πρὸς ἓν μόνον , τὴν ἐκείνου κατάλυσιν , προσῆκον ἀφορᾷν · τἄλλα δὲ μηδὲν ἡγεῖσθαι , εἰ μέλλεις τι τῆς σῆς συνέσεως καὶ στρατηγίας ἀξιόχρεων ποιεῖν . ὁρῶμεν δὲ καὶ τῶν στρατηγῶν τοὺς μάλιστα συνετωτάτους οὐκ ἀεὶ τῇ παῤῥησίᾳ χρωμένους καὶ κατὰ στόμα τοῖς πολεμίοις ὑπαντῶντας , ἀλλ' ἔστιν οὗ καὶ ἀπάταις χρωμένους καὶ δόλοις καὶ μηχαναῖς τισι , καὶ μάλιστα , ἡνίκα δέῃ φοβεροῖς τισι καὶ δυνατωτάτοις συμπλέκεσθαι πολεμίοις . καὶ οὐδεὶς αὐτῶν κακίζει τὴν ἀπάτην , ἀλλὰ καὶ θαυμάζομεν ἅπαντες , οἷα δὴ πλείω τῆς συνέσεως ἢ τῆς ῥώμης δυναμένης κατορθοῦν .
Lemmas: ΙΗΥ . παρακοιμώμενος δέ αἰσθάνομαι , οἷος εἰμί ἐκεῖνος ὁ τοιοῦτος ἐρευνάω , καί προσέρχομαι Ασάνης , πρῶτος μέν δουλεία ἀρχαῖος ὁμολογέω , καί μηδέ ὁ Τύχη , ἐν ὅς καθίστημι νυνί , ὁ πρίν εὐτέλεια ἐπιλανθάνομαι πείθω διαβεβαιόομαι , ἀλλά οὕτως οἴομαι αὐτός οἷος δή εἷς ὁ ἐκεῖνος οἰκέτης , καί ὁ προσήκω εὔνοια ἀγαθός δεσπότης παρά δοῦλος ἑτοῖμος εἰμί , καιρός καλέω , παρέχω καί αὐτός καί πᾶς πράσσω ὑπέρ αὐτός τε καί ὁ παῖς , εἰμί δήω καί ὁ ἔσχατος Τύχη περιπίπτω . ὅς καί νυνί παρασκευάζω μάλιστα ἥκω παρά αὐτός , ἅμα μέν ὁ λυσιτελέω αὐτός τε καί παῖς νομίζω παραινέω , ἅμα δέ , εἰμί τίς δήω πρός ὁ ἔργον καί αὐτός , ὅτι πρόθυμος συναγωνίζομαι καί χρῆμα καί οἰκέτης καί πᾶς ὅς ἔχω , ἐκδιδάσκω . ὁ γάρ αὐτός παῖς ὑπό βασιλεύς ἄδικος γνώμη καί φθονερός πολύς ἤδη χρόνος ἐν φρουρά κατέχω , πάνυ μέν καί αὐτός ὑπεραλγέω αὐτός οὖον μόνος ἄδικος καί βίαιος πάσχω , ἀλλά καί διά ὁ ἀρχαῖος εὔνοια , ὅς ἐκεῖνος ὀφείλω καί σύ ὁ πατήρ · μηδείς δέ βοηθέω ἔχω , στέργω ὁ ἀνάγκη . νυνί δέ ὁράω ὁ ἐπιτήδειος ἥκω καιρός ὁ ἐκεῖνος ἐκ ὁ δεσμός ἐλευθερία , μή προΐημι ἥκω παραινέω . καίτοι γε ἀκούω , φάσκω , ἐκ Σηλυβρία ἥκω , ὡς πολύς μέγας δομέστικος ὁ κηδεστής δέω ὑπέρ ἐκεῖνος , οὐδείς πλέω δύναμαι , ἀλλά κενός ἐλπίς μετεωρίζω καί φενακίζω , ἀπέρχομαι οἴχομαι , ὡς ἀπολύω ὁ εἱρκτή , εἄν ἐπανήκω ὁ ἑσπέρα . οὗτος δέ εἰμί σύ λανθάνω ὡς ἀπάτη , πάνυ μάλιστα θαυμάζω ἔχω . οὔτε γάρ , βασιλεύς ζῶ , ὁ γυνή ἀδελφός ἀπαλλάσσω ὁ κακός ἀδύνατος ἔχω , εἰ Δίκαιος καί αὐτός προσήκω αἱρέω πράσσω , οὐ μικρός δύναμαι ἢ ὅσος βασιλεύς . νυνί τε , ὥσπερ οὐδέ αὐτός ἀγνοέω , οὖον τοιοῦτος μόνος , ἀλλά καί μείζων πολύς καταπράσσω δύο εἄν , ἀνυπεύθυνος ἔχω ὁ ἀρχή καί ὁ πρᾶγμα αὐτοκράτωρ εἰμί . ἀλλά καί τότε , πείθω αὐτός βασιλεύς , κατέχω δεσμώτης , ὁ τε Ἀνδρίας βασκαίνω καί ὁ σύνεσις καί μή παρευδοκιμέω παρά ἐκεῖνος , δείδω · καί νῦν οὐδείς κακός διανοέομαι παρά ὅλος ὁ βίος καταχέω ἐν δεσμός . οὗτος δέ οὖον στοχάζομαι εἶπον , ἀλλά ἀκριβῶς οἶδα . οἶδα γάρ , ὡς πολύς εὐμένεια ἀπολαύω παρά αὐτός καί ὁ ἀπόρρητος κοινωνός αὐτός , ὅς διά ὁ εἰς σύ εὔνοια καταφρονέω νυνί , πᾶς ἀκριβῶς σύνοιδα αὐτός , ὅθεν οὐδέ ἀπιστέω ἐγώ χρεὼν , ἀλλά βουλεύω ὁ ταχύς , ἠώς εἰμί καιρός , οὖον μόνος ὁ παῖς ἀπαλλάσσω ὁ κακός , ἀλλά καί σεαυτοῦ ὁ Ῥωμαῖος ἀρχή , σύ μάλιστα προσήκω ὁ πᾶς , περιποιέω . οὗτος δέ ἕτερος τρόπος ἀδύνατος γίγνομαι , εἰμί μή πρότερος ἐκεῖνος ἐκβάλλω ὁ πρᾶγμα ὁ ἀρχή . ἐκεῖνος δέ πάλιν ἑτέρως οὐ ἐγχωρέω , εἰμί μή αὐτός ἐκπολέμωσις ἐκεῖνος βασιλίς , ὡς ἁρπάζω ὁ βασίλειος διανοέομαι κατεῖπον καί αὐτός καί παῖς διαφθείρω . ἄξιος δέ εἄν εἰμί πιστεύω παρά αὐτός , οὖον μόνος ὡς ὁ βουλεύω ὁ γαμβρός σαφῶς εἰδοί , ἀλλά ὡς καί φύσις αὐτός ὑπέρ ὁ εἰς ἐκεῖνος εὔνοια καί ὁ παῖς βασιλεύς δοκέω καταφρονέω . καίτοι γε φημί τις εἄν , οὐδέ ὁ ἐκεῖνος κατάλυσις καί φθορά ἄδολος σύ καί καθαρός ὁ ἡδονά παρέχω , οἷος δή ὁ θυγάτηρ ἐκεῖνος συνατυχέω . οὗτος δέ ὅσος ἔχω ὁ διαφορά , ἔξεστι παράλληλος τίθημι ὁ πρᾶγμα σκοπέω . οὖον γάρ ὅμοιος , ὁ μέν ὁ παῖς ὥσπερ κατορύσσω ζῶ , ὁ δέ παρά ἄξιος πράσσω κακῶς καί ἐνδεής καί ἀνελεύθερος ζάω , καί γένος ὑπό ἐκεῖνος πᾶς ὥσπερ δοῦλος ἄγω καί φέρω , καί αὐτός οὐδείς ἀγαθός πάσχω ὑπό ὁ πρός πᾶς συμπάθεια , καί εἷς ἀτυχέω θυγάτηρ πᾶς ἐκεῖνος λύω ὁ δυσχερής καί σύ δύναμαι οὖον γένος μόνος καί οἰκεῖος , ἀλλά καί ὁ ἄλλος φίλος λαμπρός ποιέω καί ένδοξος , πᾶς ἐκ ἐκεῖνος μεταφέρω ὁ Ῥωμαῖος ἀρχή εἰς σός . τίς γάρ , ἐκεῖνος πίπτω ἢ καί ὁ ἀρχή ἐκβάλλω , σύ μᾶλλον Δίκαιος , ἐπί ὁ πρᾶγμα εἰμί , οὐ ἀνδρεία μόνος καί Πολέμων ἐμπειρία , ἀλλά καί λαμπρότης γένος καί σύνεσις καί ὁ ἄλλος ἅπας οὐ ὀλίγος τις ὁ μέσος πᾶς Ῥωμαῖος πάρειμι . ἐγώ δέ πρός ἅπας προθύμως συναγωνίζομαι , τάξις ἐπέχω ὑπηρέτης καί πρός πᾶς ὁ κελεύω ἑτοῖμος ἔχω ὑπακούω . οὖον δή , πρός τοιοῦτος ἰσχυρός ἀνταγωνιστής ἀποδύω , περί ψεῦδος καί ἀλήθεια ἀκριβολογέω χρεὼν , ἀλλά πρός εἷς μόνος , ὁ ἐκεῖνος κατάλυσις , προσήκω ἀφοράω · ἄλλος δέ μηδείς ἡγέομαι , εἰμί μέλλω τίς ὁ σός σύνεσις καί στρατηγία ἀξιόχρεως ποιέω . ὁράω δέ καί ὁ στρατηγός ὁ μάλιστα συνετός οὐ ἀεί ὁ παρρησία χράω καί κατά στόμα ὁ πολέμιος ὑπαντάω , ἀλλά εἰμί ὅς καί ἀπάτη χράω καί δόλος καί μηχανή τις , καί μάλιστα , ἡνίκα δήω φοβερός τις καί δυνατός συμπλέκω πολέμιος . καί οὐδείς αὐτός κακίζω ὁ ἀπάτη , ἀλλά καί θαυμάζω ἅπας , οἷος δή πλείων ὁ σύνεσις ἢ ὁ ῥώμη δύναμαι κατορθόω .