joannes-vi-cantacuzenus.historiae kantakouzen1.20
ιαʹ . Καντακουζηνὸς δ' ὁ μέγας δομέστικος τἀναντία φρονῶν ἦν , καὶ τὰς αἰτίας προσετίθει · « πρῶτον μὲν γὰρ » ἔφασκε « τῆς ἀναχωρήσεως ἡμῶν λαθραίας γινομένης καὶ κατεσπουδασμένης , ἐπικινδυνότατον γυναιξὶ πρὸς τὰ τοιαῦτα τῶν ἔργων ἀσθενῶς ἐχούσαις καὶ ἀφυῶς · καὶ ἡμῖν δὲ αὐτοῖς οὐ μικρὸς ὁ κίνδυνος ὑποπτεύεται , ἐπ' αὐτῶν τῶν ἔργων καταφώροις γινομένοις · ἔπειτα εἴτε καὶ τύχῃ χρησαμένοις τοῦτο πρὸς τὸ ῥᾴδιον ἀποβαίη , ἀλλ' οὐχ ὁμοίως ἀπαντήσει καὶ τὰ μετὰ ταῦτα . εἰ γὰρ πρὸς βασιλέως στρατιὰ πρὸς δίωξιν ἡμῶν ἀποσταλῇ , δυοῖν ἀνάγκη θάτερον ἑλέσθαι , ἢ τὰς γυναῖκας καταλιπόντας χρήσασθαι φυγῇ , ὃ δειλίας καὶ ἀνανδρίας , ἔτι τε ἀνοίας καὶ ἀβουλίας ἡμῖν ἔγκλημα περιάψει , πρὸς τῷ καὶ ἀδοξίας αἰτίους τῇ βασιλίδι γεγονέναι δίκην ἀγομένῃ δοριαλώτου , ἢ ταύτης ἕνεκα πολλαπλασίοις ὀλίγους συμπλεκομένους ἀποθνήσκειν , ὧν οὐδέτερον ἑλέσθαι προσήκει σωφρονοῦντας . πρὸς δὲ τούτοις , οὐδὲ πρὸς οὓς ἀπερχόμεθα βέβαια τὰ τῆς πίστεως ἡμῖν , καὶ διὰ τοῦτο οὐ μέλλειν οὐδὲ κατατρίβειν τὸν καιρὸν ὁμαλῶς βαδίζοντας καὶ ἀνειμένως , ἀλλὰ κατεσπουδασμένως καὶ σὺν τάχει πολλῷ χρὴ , ἵνα μὴ πρὸ τοῦ ἡμᾶς ἀφικέσθαι , τὴν ἄφιξιν ἡμῶν πυθόμενοι , βουλεύσωνται κατὰ σφᾶς , μὴ εἰσδέξασθαι ἡμᾶς τῇ πόλει , καὶ γένωνται παράδειγμα καὶ ταῖς ἄλλαις τὰ ἴσα δρᾷν , ἀλλ' αὐτοὺς ἡμᾶς ἀγγέλλειν τε τὴν ἄφιξιν ἡμῶν καὶ κατέχειν τὴν πόλιν . οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ κατὰ γαστρὸς ἔχειν τὴν βασιλίδα οὐ μικρὸν κώλυμα πρὸς τὸ ἀνδράσι φεύγουσιν ἀκολουθεῖν . δι' ἃ δὴ πάντα προσήκειν ἡγοῦμαι , ταύτην μὲν ἐᾷν καθ' ἡσυχίαν μένειν , ἡμᾶς δὲ διακινδυνεύειν · κἂν μὲν ἡμῖν τὰ πράγματα χωρήσῃ κατὰ νοῦν , θεοῦ βουλομένου , τότ' ἤδη καὶ τὴν βασιλίδα μετακαλεῖσθαι ὅπουπερ ἂν ᾖ βασιλεὺς , εἰ δ' ἐναντίως ἢ ἐλπίζομεν ἀποβαίη , αὐτὴν γοῦν ἐν ἀσφαλείᾳ εἶναι . » Τούτοις τοῖς λόγοις ὡς καλῶς ἔχουσιν ἐπιψηφισάμενος ὁ βασιλεὺς σὺν τοῖς ἄλλοις , ἐσκέπτοντο περὶ τοῦ πότε καὶ ὅπως τὴν ἀναχώρησιν χρὴ ποιεῖσθαι . ὁρῶντες δὲ καὶ τοὺς ἐπιλοίπους τῆς συγκλήτου καὶ τοὺς ἐν τέλει ἐν δεινῷ τιθεμένους τὴν τῶν βασιλέων διαφορὰν καὶ κακῶν νιφάδας τῷ κοινῷ τῶν Ρωμαίων οὐ μετρίας προσδοκοῦντας καὶ περὶ τούτων πρὸς ἀλλήλους ἀεὶ διαλεγομένους , καὶ προσδοκίμους ὄντας καὶ βασιλεῖ διαλέξεσθαι περὶ τοῦ μὴ δεῖν νεωτερίζειν , ἀλλ' ἐᾷν τὸν ἔγγονον ἐπὶ σχήματος εἶναι , ὡς μεγάλων κακῶν αἰτίας ἐσομένης καὶ ταραχῆς τῆς τοιαύτης ἐπιχειρήσεως , ἐπεὶ ἔδοξε καρτερεῖν τὸ μέλλον ἀποβήσεσθαι σκοποῦντας , ἐξαποστέλλουσι πρὸς Θρᾴκην τὸν Συργιάννην τῆς ἀρχῆς ἐπιμελησόμενον , αὐτοὶ δὲ προσεκαρτέρουν τῇ Κωνσταντίνου . ἐν τούτοις δὲ τῶν πραγμάτων ὄντων , ὁ μέγας κονοσταῦλος Μιχαὴλ ὁ Τορνίκης , μητρόθεν μὲν κατὰ γένος προσήκων τῷ πρεσβυτέρῳ τῶν βασιλέων , καὶ πολλῆς εὐμενείας ἀπολαύων παρ' αὐτῷ καὶ τιμῆς οὐ μόνον διὰ τὴν συγγένειαν , ἀλλ' ὅτι καὶ φρενὸς ἦν βαθείας καὶ τοὺς τρόπους ἀγαθὸς καὶ πρὸς τὰς ἐπαρχίας ὧν ἦρξε , βασιλέως διδόντος , εὐνομώτατος καὶ σπουδαιότατος ἐφάνη , οὗτος δὴ τῇ πρὸς αὐτὸν εὐμενείᾳ τοῦ βασιλέως θαῤῥήσας , προσῆλθέ τε καὶ διελέχθη κρύφα περὶ βασιλέως τοῦ νέου , τὸ ἄτοπον ὡς εἰκὸς τῶν μελετωμένων ὑποδεικνὺς , καὶ ὡς πολλῶν ἔσοιτο συμφορῶν αἴτιον τῇ βασιλείᾳ Ρωμαίων , ἄν τε κατορθωθῇ τὸ μελετώμενον , ἄν τε μή . τὸ δ' αὐτὸ τοῦτο καὶ Μετοχίτης λογοθέτης ὁ μέγας , ὃς μεσιτεύων μὲν τότε τῇ διοικήσει τῶν βασιλικῶν πραγμάτων ἦν , ἄλλως δὲ ἀγχίνους , καὶ οὐ μόνον τῆς καθ' ἡμᾶς , ἀλλὰ καὶ τῆς ἔξω σοφίας εἰς ἄκρον ἐληλακώς · τὴν γὰρ ἀστρονομίαν ἀπό τινος Βρυεννίου φαύλας τινὰς καὶ οὐκ ἀκριβεῖς πάνυ παραλαβὼν ἀρχὰς , αὐτὸς ἰδίοις πόνοις ἐξηκριβώσατο , ὡς καὶ μετὰ ταῦτα πολλοὺς ἐν ἐπιστήμῃ τοῦ μαθήματος σὺν ἀκριβείᾳ γενέσθαι παρ' αὐτοῦ διδαχθέντας · ὃ καὶ θαυμάζοντος βασιλέως , καὶ πρός τινα τῶν ἐκείνῳ φοιτησάντων ἐρομένου , ὁ Γρηγορᾶς οὗτος ἦν , πῶς ὁ Μετοχίτης ἐκ φαύλων τῶν ἀρχῶν ὡρμημένος , οὕτως ἠδυνήθη πρὸς τελείαν ἐξεύρεσιν τοῦ μαθήματος ἐλθεῖν , « οὐ θαυμαστὸν » φάναι « βασιλεῦ » τὸν ἐρωτηθέντα , « ἐκ λαμπάδος μικρᾶς πυρσὸν ἀναφθῆναι μέγαν , » ἐπαινέσαι τε τοῦτον τῆς ἀγχινοίας τὸν βασιλέα , καὶ τὸ οἰκεῖον τῆς εἰκόνος θαυμάσαι . οὗτος δὴ οὖν ὁ μέγας λογοθέτης διά τε τὴν σύνεσιν καὶ τὴν σοφίαν , καὶ τὴν ἣν εἶχεν ἐπιτηδειότητα πρὸς τὴν διοίκησιν τῶν πραγμάτων πολλῆς ἀπολαύων παρὰ βασιλέως οἰκειότητος καὶ εὐμενείας , ἐθάρσησε καὶ αὐτὸς τῷ βασιλεῖ προσελθὼν περὶ τοῦ ἐγγόνου διαλεχθῆναι , πείθειν ἐπιχειρῶν , ὡς οὐ δεῖ τὰ καθεστῶτα κινεῖν , οὐδὲ τὸν ἔγγονον τῆς βασιλείας ἀποστεροῦντα , ἑτέρῳ μηδαμῶς προσήκοντι παρέχειν , εἰ μή τι ἄλλο , τὰς ἀπὸ τούτου ταραχὰς συμβησομένας εὐλαβούμενον . ἐκεῖνοι μὲν οὖν τοιαῦτα καὶ ἕτερ' ἄττα διελέχθησαν βασιλεῖ · ἐδόκουν δὲ λίθους ἕψειν . ὁ γὰρ βασιλεὺς ἀνεπιστρόφως εἴχετο τῶν ἀπ' ἀρχῆς δεδογμένων καὶ τὴν πρὸς τὸν ἔγγονον δυσμένειαν αὐτοῖς πράγμασιν ἐπεδείκνυ . λέγεται δ' ἐν τούτοις τοῖς καιροῖς καὶ βασιλεὺς εἰς ἑαυτὸν συννενευκὼς καὶ περί τινος δοκῶν φροντίζειν , πρὸς μηδένα δὲ διαλεγόμενος , αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν πολλάκις εἰπεῖν ὥσπερ ἐπερωτῶν · « καὶ τῆς φύσεως ἐπικρατεστέρα φανεῖται ἡ ἔχθρα ἆρα ; » εἴτε δὲ πρός τι τῶν μελετωμένων ἄλλο ὁ λόγος ἀπετείνετο , εἴτε περὶ τῆς εἰς ἔγγονον ἔχθρας ἦν , οὐδεὶς σαφῶς ἠδυνήθη μαθεῖν · πάντες μέντοι πρὸς τοῦτο τὸν λόγον ἐξέλαβον , καὶ τεκμήριον ἐποιοῦντο τῶν μελλόντων κακῶν . ἐν τούτοις μὲν οὖν ὁ χειμὼν ἐτελεύτα .
Lemmas: ἰά . Καντακουζηνός δέ ὁ μέγας δομέστικος τἀναντία φρονέω εἰμί , καί ὁ αἴτιος προστίθημι · « πρῶτος μέν γάρ » φάσκω « ὁ ἀναχώρησις ἐγώ λαθραῖος γίγνομαι καί κατασπουδάζομαι , ἐπικίνδυνος γυνή πρός ὁ τοιοῦτος ὁ ἔργον ἀσθενής ἔχω καί ἀφυής · καί ἐγώ δέ αὐτός οὖον μικρός ὁ κίνδυνος ὑποπτεύω , ἐπί αὐτός ὁ ἔργον κατάφωρος γίγνομαι · ἔπειτα εἴτε καί τυγχάνω χράω οὗτος πρός ὁ ῥᾴδιος ἀποβαίνω , ἀλλά οὐ ὁμοίως ἀπαντάω καί ὁ μετά οὗτος . εἰμί γάρ πρός βασιλεύς στρατία πρός δίωξις ἐγώ ἀποστέλλω , δύο ἀνάγκη ἕτερος αἱρέω , ἢ ὁ γυνή καταλιμπάνω χράω φυγή , ὅς δειλία καί ἀνανδρία , ἔτι τε ἄνοια καί ἀβουλία ἐγώ ἔγκλημα περιάπτω , πρός ὁ καί ἀδοξία αἴτιος ὁ βασιλίδι γίγνομαι δίκη ἄγω δοριάλωτος , ἢ οὗτος ἕνεκα πολλαπλάσιος ὀλίγος συμπλέκω ἀποθνήσκω , ὅς οὐδέτερος αἱρέω προσήκω σωφρονέω . πρός δέ οὗτος , οὐδέ πρός ὅς ἀπέρχομαι βέβαιος ὁ ὁ πίστις ἐγώ , καί διά οὗτος οὖον μέλλω οὐδέ κατατρίβω ὁ καιρός ὁμαλός βαδίζω καί ἀνίημι , ἀλλά κατεσπουδασμένως καί σύν τάχος πολύς χρή , ἵνα μή πρό ὁ ἐγώ ἀφικνέομαι , ὁ ἄφιξις ἐγώ πυνθάνομαι , βουλεύω κατά σφεῖς , μή εἰσδέχομαι ἐγώ ὁ πόλις , καί γίγνομαι παράδειγμα καί ὁ ἄλλος ὁ ἴσος δράω , ἀλλά αὐτός ἐγώ ἀγγέλλω τε ὁ ἄφιξις ἐγώ καί καταχέω ὁ πόλις . οὖον μήv ἀλλά καί ὁ κατά γαστήρ ἔχω ὁ βασιλίς οὖον μικρός κώλυμα πρός ὁ ἀνήρ φεύγω ἀκολουθέω . διά ὁ δή πᾶς προσήκω ἡγέομαι , οὗτος μέν ἐάω κατά ἡσυχία μένω , ἐγώ δέ διακινδυνεύω · κἀν μέν ἐγώ ὁ πρᾶγμα χωρέω κατά νόος , θεός βούλομαι , τότε ἤδη καί ὁ βασιλίς μετακαλέω ὅπου εἄν εἰμί βασιλεύς , εἰμί δέ ἐναντίος ἢ ἐλπίζω ἀποβαίνω , αὐτός γοῦν ἐν ἀσφάλεια εἰμί . » οὗτος ὁ λόγος ὡς καλῶς ἔχω ἐπιψηφίζω ὁ βασιλεύς σύν ὁ ἄλλος , σκέπτομαι περί ὁ πότε καί ὅπως ὁ ἀναχώρησις χρή ποιέω . ὁράω δέ καί ὁ ἐπίλοιπος ὁ σύγκλητος καί ὁ ἐν τέλος ἐν δεινός τίθημι ὁ ὁ βασιλεύς διαφορά καί κακός νιφάς ὁ κοινός ὁ Ῥωμαῖος οὖον μέτριος προσδοκάω καί περί οὗτος πρός ἀλλήλων ἀεί διαλέγω , καί προσδόκιμος εἰμί καί βασιλεύς διαλέγω περί ὁ μή δήω νεωτερίζω , ἀλλά ἐάω ὁ ἔγγονος ἐπί σχῆμα εἰμί , ὡς μέγας κακός αἴτιος εἰμί καί ταραχή ὁ τοιοῦτος ἐπιχείρησις , ἐπεί δοκέω καρτερέω ὁ μέλλω ἀποβαίνω σκοπός , ἐξαποστέλλω πρός Θρᾴκη ὁ Συργιάννης ὁ ἀρχή ἐπιμελέομαι , αὐτός δέ προσκαρτερέω ὁ Κωνσταντῖνος . ἐν οὗτος δέ ὁ πρᾶγμα εἰμί , ὁ μέγας κονοσταῦλος Μιχαήλ ὁ Τορνίκης , μητρόθεν μέν κατά γένος προσήκω ὁ πρέσβυς ὁ βασιλεύς , καί πολύς εὐμένεια ἀπολαύω παρά αὐτός καί τιμή οὖον μόνος διά ὁ συγγένεια , ἀλλά ὅτι καί φρήν εἰμί βαθύς καί ὁ τρόπος ἀγαθός καί πρός ὁ ἐπαρχία ὅς ἄρχω , βασιλεύς δίδωμι , εὔνομος καί σπουδαῖος φαίνω , οὗτος δή ὁ πρός αὐτός εὐμένεια ὁ βασιλεύς θαρσέω , προσέρχομαι τε καί διαλέγω κρύφα περί βασιλεύς ὁ νέος , ὁ ἄτοπος ὡς εἰκός ὁ μελετάω ὑποδείκνυμι , καί ὡς πολύς εἰμί συμφορά αἴτιος ὁ βασίλεια Ῥωμαῖος , ἄν τε κατορθόω ὁ μελετάω , ἄν τε μή . ὁ δέ αὐτός οὗτος καί Μετοχίτης λογοθέτης ὁ μέγας , ὅς μεσιτεύω μέν τότε ὁ διοίκησις ὁ βασιλικός πρᾶγμα εἰμί , ἄλλως δέ ἀγχίνοος , καί οὖον μόνος ὁ κατά ἐγώ , ἀλλά καί ὁ ἔξω σοφία εἰς ἄκρος ἐλαύνω · ὁ γάρ ἀστρονομία ἀπό τις Βρυεννίου φαῦλος τις καί οὐ ἀκριβής πάνυ παραλαμβάνω ἀρχή , αὐτός ἴδιος πόνος ἐξακριβόω , ὡς καί μετά οὗτος πολύς ἐν ἐπιστήμη ὁ μάθημα σύν ἀκρίβεια γίγνομαι παρά αὐτός διδάσκω · ὅς καί θαυμάζω βασιλεύς , καί πρός τις ὁ ἐκεῖνος φοιτάω ἔρομαι , ὁ Γρηγοράς οὗτος εἰμί , πῶς ὁ Μετοχίτης ἐκ φαῦλος ὁ ἀρχή ὁρμάω , οὕτως δύναμαι πρός τέλειος ἐξεύρεσις ὁ μάθημα ἔρχομαι , « οὖον θαυμαστός » φαίνω « βασιλεύς » ὁ ἐρωτάω , « ἐκ λαμπάς μικρός πυρσός ἀνάπτω μέγας , » ἐπαινέω τε οὗτος ὁ ἀγχίνοια ὁ βασιλεύς , καί ὁ οἰκέω ὁ εἰκών θαυμάζω . οὗτος δή οὖν ὁ μέγας λογοθέτης διά τε ὁ σύνεσις καί ὁ σοφία , καί ὁ ὅς ἔχω ἐπιτηδειότης πρός ὁ διοίκησις ὁ πρᾶγμα πολύς ἀπολαύω παρά βασιλεύς οἰκειότης καί εὐμένεια , θαρσέω καί αὐτός ὁ βασιλεύς προσέρχομαι περί ὁ ἔγγονος διαλέγω , πείθω ἐπιχειρέω , ὡς οὖον δεῖ ὁ καθίστημι κινέω , οὐδέ ὁ ἔγγονος ὁ βασίλεια ἀποστερέω , ἕτερος μηδαμῶς προσήκω παρέχω , εἰμί μή τίς ἄλλος , ὁ ἀπό οὗτος ταραχή συμβαίνω εὐλαβέομαι . ἐκεῖνος μέν οὖν τοιοῦτος καί ἕτερος τις διαλέγω βασιλεύς · δοκέω δέ λίθος ἕψω . ὁ γάρ βασιλεύς ἀνεπίστροφος ἔχω ὁ ἀπό ἀρχή δοκέω καί ὁ πρός ὁ ἔγγονος δυσμένεια αὐτός πρᾶγμα ἐπιδείκνυμι . λέγω δέ ἐν οὗτος ὁ καιρός καί βασιλεύς εἰς ἑαυτοῦ συμφέρω καί περί τις δοκέω φροντίζω , πρός μηδείς δέ διαλέγω , αὐτός πρός ἑαυτοῦ πολλάκις εἶπον ὥσπερ ἐπερωτάω · « καί ὁ φύσις επικρατέστερος φαίνω ὁ ἔχθρα ἆρα ; » εἴτε δέ πρός τίς ὁ μελετάω ἄλλος ὁ λόγος ἀποτείνω , εἴτε περί ὁ εἰς ἔγγονος ἔχθρα εἰμί , οὐδείς σαφῶς δύναμαι μανθάνω · πᾶς μέντοι πρός οὗτος ὁ λόγος ἐκλαμβάνω , καί τεκμήριον ποιέω ὁ μέλλω κακός . ἐν οὗτος μέν οὖν ὁ χειμών τελευτάω .