gregorius-nyssenus.de-anima-sp pg045_0107.1
A χρασίς , καὶ ἄλλο ψυχὴ ὄργανον γὰρ ὂν τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς , ἐὰν μὲν ἐπιτηδεῖως κατασκευασθῇ , ἐνεργεῖ τῇ ψυχῇ , καὶ αὐτὸ ἔχει ἐπιτηδεύσεως · ἐὰν δὲ μὴ ἐπιτηδσίον ἐνῆρχηται , τότε χρεία τῇ ψυχῇ πραγματῶν . Ἀπομαχομένη γὰρ πρὸς τὴν ἀνεπιτηδείωτητα τοῦ ὄργάνου , κἂν μὴ σφόδρα νήγῃ , καὶ συνδιαστρέφεται αὐτῷ , καθάπερ μουσικός , συνεξαμαρτάνει τῇ τῆς λύρας διαστροφῇ , ἐὰν μὴ πρότερον αὐτὴν καταστήσῃ καλῶς . Διὸ καὶ χρεία τῇ ψυχῇ τῆς ἐπιμελείας τοῦ σώματος , ἵνα καταστήσῃ αὐτὸ ὄργανον ἐπιτήδειον ἐαυτῇ · καὶ τοῦτο δὲ ποιεῖ διὰ τε τοῦ λόγου καὶ τῶν ἡθῶν , ὡς ἐν ἀρμονίᾳ , τὰ μὲν χαλῶσα , τὰ δὲ ἐπιτεινούσα , ἵνα ἀρμόδιον αὐτὸ ἐαυτῇ κατασκευάσῃ , καὶ χρήσθαι ἐπιτηδεῖον ὄργάνον · κἂν μὴ αὐτῇ συνδιαστροφῇ αὐτῷ · συμβαίνει γὰρ καὶ τοῦτο . Ἀριστοτέλης δὲ τὴν ψυχὴν ἐντελέχειαν λέγων , οὐδὲν ἧττον συμφέρεται τοῖς ποιότητα λέγουσιν αὐτὴν · διασαφῶσωμεν δὲ πρότερον τὴν ἐντελέχειαν τίνα καλεῖ . Τὴν οὐσίαν τριχῶς λέγει · τὴν μὲν ὡς ὕλην ὑποκείμενον , ὁ καθ' ἑαυτὸ μὲν μηδὲν ἐστι , δύναμιν δὲ ἔχει πρὸς γένεσιν · ἕτερον δὲ μορφὴ καὶ εἶδος , καθ' ἣν εἰδοποιεῖται ἡ ὕλη · τρίτον δὲ τὸ συναμφότερον , τὸ ἐκ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους γεγεννημένον , ὁ ἐστι λοιπὸν ἐμψύχον . Ἔστι μὲν οὖν ἡ μὲν ὕλη δύναμις , τὸ δὲ εἶδος ἐντελέχεια . Τοῦτο δὲ διχῶς νοεῖται , ὡς ἐπιστήμη , καὶ τὸ θεωρεῖν τὴν ἐπιστήμην · τοὔτεστι , τὸ μὲν ὡς διάθεςις , τὸ δὲ ὡς ἐνέργεια · ἐπιστήμην μὲν , ὅτι ἐν τῷ ὑγιαινεῖν τὴν ψυχὴν ὑπάρχει · καὶ ὑπνοῦσαι · καὶ ἐγρηγορέσαι · πρῶτον δὲ ἡ μὲν ἐγρηγορὰς ἐστι τῷ θεωρεῖν , ὁ δὲ ὕπνος τῷ βλέπειν καὶ μὴ ἐνεργεῖν . Προτέρα δὲ ἐστὶν ἡ ἐπιστήμη τῆς ἐνεργείας . Διὸ καὶ πρῶτην ἐντελέχειαν καλεῖ τὸ εἶδος , δεύτερον δὲ διαφοράν τὴν ἐνέργειαν · οἷον ὀφθαλμὸς ἐξ ὑποκειμένου ἐστὶ καὶ εἴδους · καὶ ἐστὶ τὸ μὲν ὑποκείμενον ἐν αὐτῷ , τὸ δὲ δεδομένον τὴν ὄψιν , ὕλη ὀφθαλμοῦ · καλεῖται καὶ αὐτὴ ὁμωνύμως ὀφθαλμός · εἶδος δὲ καὶ ἐντελέχεια ἡ πρώτη ὀφθαλμῶν αὐτῆς ἡ ὄψις , ἡ τὸ δυνατὸν ὁρᾶν αὐτῷ παρεχομένη . Δευτέρα δὲ ἐντελέχεια ἐστὶ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἡ ἐνέργεια , καθ' ἣν ὁρᾷ . Ὥσπερ οὖν ὁ ἄρτι τεχθεὶς σκύλαξ , οὐδὲ ἑτέραν μὲν ἔχει ἐντελέχειαν , δύναμιν δὲ ἔχει τοῦ δέξασθαι τὴν ἐντελέχειαν · οὕτω δεῖ λαβεῖν καὶ τὸ τῆς ψυχῆς . Ὡς γὰρ ἔχει γενηθεῖσα ἡ ὄψις τελειοῖ τὸν ὀφθαλμὸν , οὕτως ἐνταῦθα γενηθεῖσα ἡ ψυχὴ ἐν τῷ σώματι τελειοῖ τὸ ζῷον , ὡς μὴτε ἄνευ σώματος εἶναι ποτε τὴν ψυχὴν , μὴτε σῶμα δίχα ψυχῆς . Ἄλλὰ τὸ μὲν ζωτικὸν σῶμα ἔργον τῆς ψυχῆς , ψυχὴν καλεῖ , χωρίζων αὐτῆς τὸ λογικόν . Ἔδει δὲ πᾶσαν ὁμοῦ λαβεῖν τὴν ἀνθρώπου ψυχὴν , καὶ μὴ ἀπὸ μέρους , καὶ ταῦτα τοῦ ἀσθενεστάτου , περὶ τοῦ παντὸς ἀποφαίνεισθαι . Ἐπειτα τὸ σῶμα φησὶ δυνάμει τὴν ζῆν ἔχειν , καὶ πρὸ τοῦ γενέσθαι τὴν ψυχὴν . Λέγει γὰρ τὸ σῶμα δυνάμει ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ . Δεῖ δὲ τὸ σῶμα τὸ δυνάμει ζωὴν ἔχον πρότερον ἐνεργεῖν σῶμα εἶναι · οὐ δύναται δὲ ἐνεργεῖν σῶμα εἶναι πρὸ τοῦ δέξασθαι τὸ εἶδος . Ὅλη γὰρ ἐστὶν ἄποιος , καὶ οὐ τὸ σῶμα . Ἄδυνατον ἄρα τὸ μὴ ἐν ἐνεργείᾳ δυνάμιν ἔχειν πρὸς τὸ ἐξ αὐτοῦ τι γίνεσθαι . Εἰ δὲ καὶ σῶμα καὶ δυνάμει ἐστὶ · πῶς τὸ δυνάμει σῶμα , δυνάμει ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ δύναται ; Ἄλλως τε ἐπὶ μὲν τῶν
Lemmas: A χρῆσις , καί ἄλλος ψυχή ὄργανον γάρ εἰμί ὁ σῶμα ὁ ψυχή , ἐάν μέν ἐπιτήδειος κατασκευάζω , ἐνεργέω ὁ ψυχή , καί αὐτός ἔχω ἐπιτήδευσις · ἐάν δέ μή ἐπιτηδσίον ἐνάρχομαι , τότε χρεῖος ὁ ψυχή πραγματᾶς . ἀπομάχομαι γάρ πρός ὁ ἀνεπιτήδειος ὁ ὄργανον , κἀν μή σφόδρα γιγνώσκω , καί συνδιαστρέφω αὐτός , καθά μουσικός , συνεξαμαρτάνω ὁ ὁ λύρα διαστροφή , ἐάν μή πρότερος αὐτός καθίστημι καλός . Διὸ καί χρεῖος ὁ ψυχή ὁ ἐπιμέλεια ὁ σῶμα , ἵνα καθίστημι αὐτός ὄργανον ἐπιτήδειος ἑαυτοῦ · καί οὗτος δέ ποιέω διά τε ὁ λόγος καί ὁ ἠθέω , ὡς ἐν ἁρμονία , ὁ μέν χαλάω , ὁ δέ ἐπιτείνω , ἵνα ἁρμόδιος αὐτός ἑαυτοῦ κατασκευάζω , καί χράω ἐπιτήδειος ὄργανον · κἀν μή αὐτός συνδιαστρέφω αὐτός · συμβαίνω γάρ καί οὗτος . Ἀριστοτέλης δέ ὁ ψυχή ἐντελέχεια λέγω , οὐδείς κακός συμφέρω ὁ ποιότητα λέγω αὐτός · διασαφέω δέ πρότερος ὁ ἐντελέχεια τίς καλέω . Τά οὐσία τριχῶς λέγω · ὁ μέν ὡς ὕλη ὑπόκειμαι , ὁ κατά ἑαυτοῦ μέν μηδείς εἰμί , δύναμις δέ ἔχω πρός γένεσις · ἕτερος δέ μορφή καί εἶδος , κατά ὅς εἰδοποιέω ὁ ὕλη · τρίτος δέ ὁ συναμφότεροι , ὁ ἐκ ὁ ὕλη καί ὁ εἶδος γεννάω , ὁ εἰμί λοιπός ἐμψύχω . εἰμί μέν οὖν ὁ μέν ὕλη δύναμις , ὁ δέ εἶδος ἐντελέχεια . Τοῦτης δέ διχῶς νοέω , ὡς ἐπιστήμη , καί ὁ θεωρέω ὁ ἐπιστήμη · τουτέστι , ὁ μέν ὡς διατίθημι , ὁ δέ ὡς ἐνέργεια · ἐπιστήμη μέν , ὅτι ἐν ὁ ὑγιαίνω ὁ ψυχή ὑπάρχω · καί ὑπνόω · καί ἐγείρω · πρῶτος δέ ὁ μέν ἐγείρω εἰμί ὁ θεωρέω , ὁ δέ ὕπνος ὁ βλέπω καί μή ἐνεργέω . Πρότερος δέ εἰμί ὁ ἐπιστήμη ὁ ἐνέργεια . Διὸ καί πρῶτος ἐντελέχεια καλέω ὁ εἶδος , δεύτερος δέ διαφορά ὁ ἐνέργεια · οἷος ὀφθαλμός ἐκ υποκείμενος εἰμί καί εἶδος · καί εἰμί ὁ μέν ὑπόκειμαι ἐν αὐτός , ὁ δέ δίδωμι ὁ ὄψις , ὕλη ὀφθαλμός · καλέω καί αὐτός ὁμώνυμος ὀφθαλμός · εἶδος δέ καί ἐντελέχεια ὁ πρῶτος ὀφθαλμός ἀϋτή ὁ ὄψις , ὁ ὁ δυνατός ὁράω αὐτός παρέχω . δεύτερος δέ ἐντελέχεια εἰμί ὁ ὀφθαλμός ὁ ἐνέργεια , κατά ὅς ορά . ὥσπερ οὖν ὁ ἄρτι τίκτω σκύλαξ , οὐδέ ἕτερος μέν ἔχω ἐντελέχεια , δύναμις δέ ἔχω ὁ δέχομαι ὁ ἐντελέχεια · οὕτως δέω λαμβάνω καί ὁ ὁ ψυχή . ὡς γάρ ἔχω γίγνομαι ὁ ὄψις τελειόω ὁ ὀφθαλμός , οὕτως ἐνταῦθα γίγνομαι ὁ ψυχή ἐν ὁ σῶμα τελειόω ὁ ζῷον , ὡς μήτε ἄνευ σῶμα ἔρχομαι ποτέ ὁ ψυχή , μήτε σῶμα δίχα ψυχή . ἀλλά ὁ μέν ζωτικός σῶμα ἔργον ὁ ψυχή , ψυχή καλέω , χωρίζω αὐτηες͂ς ὁ λογικός . δέω δέ πᾶς ὁμοῦ λαμβάνω ὁ ἄνθρωπος ψυχή , καί μή ἀπό μέρος , καί οὗτος ὁ ἀσθενής , περί ὁ πᾶς ἀποφαίνω . ἔπειτα ὁ σῶμα φημί δύναμις ὁ ζάω ἔχω , καί πρό ὁ γίγνομαι ὁ ψυχή . λέγος γάρ ὁ σῶμα δύναμις ζωή ἔχω ἐν ἑαυτοῦ . Δεύς δέ ὁ σῶμα ὁ δύναμις ζωή ἔχω πρότερος ἐνεργέω σῶμα ἔρχομαι · οὐ δύναμαι δέ ἐνεργέω σῶμα ἔρχομαι πρό ὁ δέχομαι ὁ εἶδος . ὅλος γάρ εἰμί ἄποιος , καί οὐ ὁ σῶμα . ἀδύνατος ἄρα ὁ μή ἐν ἐνέργεια δυνάμις ἔχω πρός ὁ ἐκ αὐτός τίς γίγνομαι . εἰμί δέ καί σῶμα καί δύναμις εἰμί · πῶς ὁ δύναμις σῶμα , δύναμις ζωή ἔχω ἐν ἑαυτοῦ δύναμαι ; ἄλλως τε ἐπί μέν ὁ