galenus.de-usu-partium 16.3
Σοὶ δὲ καιρὸς ἂν εἴη καὶ περὶ τῶν κατὰ μέρος ἐπελεῖν . αὐτίκα γέ τοι πολλῆς ὑπαρχούσης διαφορᾶς ἐν τῇ φύσει καὶ τῇ θέσει καὶ ταῖς ἐνεργείαις τῶν μορίων , ἄμεινον ἦν , ὅσα μὲν αἰσθητικώτερα τῶν ἄλλων ἐχρῆν γεγονέναι , τούτοις ἐπιπεμφθῆναι νεῦρον ἐξ ἐγκεφάλου μεῖζόν τε ἅμα καὶ μαλακώτερον · ὅσα δ’ εἰς πολλάς τε ἅμα ﻿ καὶ σφοδρὰς κινήσεις παρεσκευάζετο , μεῖζον μὲν καὶ τούτοις νεῦρον , ἀλλὰ σκληρότερον δοθῆναι . καὶ τοίνυν φαίνεται ταῦτ’ ἀκριβῶς οὕτως ἡ φύσις φυλάττουσα διὰ πάντων τῶν μορίων , ὡς μηδαμόθεν μήτε μικρὸν νεῦρον ἢ σκληρὸν εἰς τὸ δεόμενον αἰσθήσεως περιττοτέρας ἰέναι , μήτε μέγα τοῖς οὐδὲν δεομένοις αἰσθάνεσθαι μᾶλλον ἢ κινεῖσθαι σφοδρότερον , ὥσπερ μηδὲ μαλακὸν , οἷς ἐν τῇ ῥώμῃ τῆς κινήσεως ἡ χρεία . τηλικοῦτόν γέ τοι νεῦρον εἰς ἑκάτερον τῶν ὀφθαλμῶν ἐμπέφυκεν , ἡλίκον εἰς οὐδὲν ἄλλο τῶν μεγίστων μορίων . οὐ μὴν οὐδὲ μαλακώτερον αὐτοῦ ἀλλαχόθι νεῦρον ἰδεῖν ἔστιν , ἀλλ’ ὀφθαλμοῖς μόνοις , καίτοι γε σμικροτάτοις οὖσι μορίοις , διὰ τὸ τῆς χρείας ἀξίωμα μεγίστων τε ἅμα καὶ μαλακωτάτων ἔτυχον τῶν νεύρων . ἀκριβεστάτη γὰρ ἁπασῶν ἐστι τῶν ἄλλων αἰσθήσεων ἥδε , τὰ μέγιστά τε καὶ πλεῖστα τῶν ὑπαρχόντων τοῖς σώμασι διαγινώσκουσα πόῤῥωθεν , χροιὰν καὶ μέγεθος , καὶ σχῆμα , καὶ κίνησιν , καὶ θέσιν , καὶ τὸ πρὸς τοὺς ὁρῶντας διάστημα . εἰ γάρ μοι νοήσαις ἐπὶ τῆς γῆς ἐῤῥιμμένους κέγχρους πολλοὺς , ἤ τι τούτων μικρότερον , ὧν ἀκριβῶς ἑκάστου διαγινώσκεις τὴν θέσιν μὲν πρῶτον , εἶτα καὶ τἄλλα τὰ προειρημένα , θαυμάσειν οἶμαί σε τήν τ’ ἀκρίβειαν αὐτῆς καὶ τὸ πλῆθος ὧν ὑπηρετεῖται τοῖς ζώοις · χωρὶς γὰρ ταύτης οὐδ’ ἀριθμῆσαι τοὺς κέγχρους οἷόν τέ ἐστι , μήτε διαγνῶναι τὴν χροιὰν ἢ τὴν οὐσίαν αὐτῶν . αὕτη καὶ τὰ πόῤῥω διαστέλλει , τὰ μὲν , ὅτι κινεῖται , τὰ δ’ , ὅτι μένει , τὰ δ’ , ὅπως ἀλλήλοις συμπλέκεται , τὰ δ’ , ὅπως ἀποχωρίζεται . ἐπεὶ τοίνυν ἡ μὲν αἴσθησις ἐν τῷ πάσχειν ἐστὶν , ἡ δὲ κίνησις , ἣ κινεῖ τὰ νεῦρα σὺν τοῖς μυσὶ , ἐν τῷ ποιεῖν , εἰκότως αὐτῷ μὲν τῷ πρώτῳ τῆς ὄψεως ὀργάνῳ κατὰ τὸν ὀφθαλμὸν ἐνέφυ τὸ μαλακὸν νεῦρον , τοῖς κινοῦσι δ’ αὐτὸν μυσὶ τὸ σκληρόν . κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῇ γλώττῃ , μικρῷ καὶ τούτῳ μορίῳ , τὰ δύο γένη τῶν νεύρων ἡ φύσις ἔδωκεν , τὸ μὲν μαλακὸν ὡς χυμῶν αἰσθησομένῳ , τὸ σκληρὸν δ’ ὡς κινεῖσθαι μέλλοντι πολλὰς καὶ ποικίλας κινήσεις . ἐφ’ ἑκατέραν δὲ τὴν ἀκοὴν ἤγαγε νεῦρον μαλακὸν , ἕτερα τοῖς κινεῖσθαι μέλλουσιν ὠσὶν ἐπιπέμψασα σκληρά . μαλακῶν δὲ νεύρων ἡ ῥὶς μετέσχεν , καὶ οἱ ὀδόντες , ἥ τε ὑπερῴα πᾶσα · καὶ γὰρ καὶ ταῦτα ἐδεῖτο περιττοτέρας αἰσθήσεως . ἀλλ’ εἰ τοῖς κατὰ τὸν ὀφθαλμὸν αὐτὰ παραβάλοις , ἱκανῶς σοι δόξει σκληρά τε εἶναι καὶ μικρά . πρὸς γὰρ αὖ τοῖς εἰρημένοις ἔτι καὶ πόρους αἰσθητοὺς ἔχουσι τὰ τῆς ὄψεως νεῦρα , καὶ δι’ ἐκείνους ἐγένετο παχέα . θαυμάσαι δ’ ἀξίως οὐ δύνασαι τὴν φύσιν ἐπὶ τῇ κατασκευῇ τῶνδε τῶν νεύρων , ἀγνοῶν , ὅπως ὁρῶμεν . ὥστ’ , εἰ βουληθείης ἐπὶ σχολῆς πολλῆς βασανίσαι τὰς ἀποδείξεις , ἃς εἴπομεν ἐν ἄλλοις τέ τισι καὶ τῷ ιγ΄ περὶ ἀποδείξεως , ὑπὲρ τοῦ τὸ τῆς ὄψεως ὄργανον αὐγοειδὲς ἔχειν πνεῦμα διὰ παντὸς ἐπιῤῥέον ἐξ ἐγκεφάλου , θαυμάσεις τῶν ὀπτικῶν νεύρων τὴν κατασκευὴν , κοίλων τἄνδον γενομένων ὑπὲρ τοῦ δέχεσθαι τὸ πνεῦμα , μέχρι δ’ αὐτῆς ἀνατεινομένων τῆς κοιλίας τοῦ ἐγκεφάλου διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν . ἔνθα γὰρ ἑκάτερον τῶν προσθίων . κοιλιῶν τελευτᾷ πρὸς τὰ πλάγια , τῶν ὀπτικῶν νεύρων ἐστὶν ἡ ἔκφυσις , καὶ αὕτη γε τῶν κοιλιῶν ἡ οἷον θαλάμη δι’ ἐκεῖνα τὰ νεῦρα γέγονεν . ἠγνόηται δὲ τοῖς ἀνατομικοῖς ἔργον τοῦτο θαυμαστὸν τῆς φύσεως , οὔτ’ ἀκολουθησάντων αὐτῶν τοῖς πέρασι τῶν κοιλιῶν , οὔτ’ ἐπισκεψαμένων , ὅτου χάριν οὕτω διεπλάσθησαν , οὔτε τῶν ὀπτικῶν νεύρων θεασαμένων τὰς ἄνωθεν ἐκφύσεις συνημμένας τοῖς πέρασι τῶν κοιλιῶν . διὰ ταύτας μὲν οὖν τὰς αἰτίας τοῖς ὀφθαλμοῖς τὰ νεῦρα κοῖλά τε ἅμα καὶ μέγιστα καὶ μαλακώτατα γέγονεν , ἐχουσῶν καὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων καὶ μεγάλα καὶ μαλακὰ νεῦρα . τοῖς δ’ εἰρημένοις ἅπασι μορίοις ἐναντιώτατα διάκεινται κατά τε τὴν ἐνέργειαν καὶ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν διάθεσιν ἄκραι χεῖρες καὶ πόδες · αἵ τε γὰρ ἐνέργειαι μετὰ συντονίας καὶ σφοδρότητός εἰσιν αὐτοῖς , ἥ τ’ οὐσία σκληρὰ , καὶ ἡ θέσις ἀπωτάτω τῆς κεφαλῆς . διὰ τοῦτ’ οὖν οὐδ’ ἐξ ἐγκεφάλου τοῖς εἰρημένοις μορίοις ἐπιπέμπεται νεῦρον , ὥσπερ οὐδ’ ὅλοις τοῖς κώλοις , ἀλλ’ ἐκ τοῦ νωτιαίου μυελοῦ μόνου νεῦρα σκληρὰ καὶ χεῖρες καὶ σκέλη λαμβάνουσι . εἰς τἄλλα δὲ σύμπαντα τὰ κάτω τοῦ προσώπου παρὰ τοῦ νωτιαίου χορηγεῖται νεῦρα , πλὴν ἐντέρων καὶ σπλάγχνων , ἔτι τε πρὸς τούτοις τῶν φωνητικῶν ὀργάνων , ὅτι καὶ τούτων ἔνια μὲν ἐγκεφάλῳ συνῆφθαι πάντως ἐδεῖτο , τινὰ δ’ , ὅτι πλησίον αὐτοῖς ἐτέτακτο μόνης αἰσθήσεως δεόμενα , τῶν αὐτῶν νεύρων ἐκοινώνησεν . εἰς μὲν γὰρ καρδίαν καὶ ἧπαρ ἐχρῆν ἰέναι νεῦρα , διότι συνῆφθαι πάντως ἔδει τὰς ἀρχὰς τῶν διοικουσῶν τὸ ζῶον δυνάμεων , ὡς ἐν τοῖς περὶ τῶν Ἱπποκράτους τε καὶ Πλάτωνος δογμάτων ἐπιδέδεικται · εἰς δὲ τὴν γαστέρα , καὶ μάλιστα αὐτῆς τὸ στόμα , διότι περιττοτέρας ἐδείχθη καὶ τοῦτο δεόμενον αἰσθήσεως . ἡ φωνὴ δὲ ὅτι κυριώτατον ἁπάντων ἐστὶ τῶν ψυχικῶν ἐνεργειῶν , ἀγγέλλουσα τὰς τοῦ λογισμοῦ νοήσεις , ἐχρῆν δήπου καὶ ταύτην δημιουργεῖσθαι δι’ ὀργάνων ἐξ ἐγκεφάλου νεῦρα δεχομένων . τούτων μὲν οὖν ἕνεκα πρώτως ἐξ ἐγκεφάλου νεῦρα πόῤῥω τῆς ἀρχῆς ἀποτείνεται · σὺν αὐτοῖς δ’ , ὡς εἴρηται , σμικραί τινες ἀποφύσεις ἐντέροις , καὶ νεφροῖς , καὶ σπληνὶ , καὶ πνεύμονι , ﻿ καὶ στομάχῳ διανέμονται . περὶ μὲν οὖν τούτων ὀλίγον ὕστερον εἰρήσεται .
Lemmas: σύ δέ καιρός ἄν εἰμί καί περί ὁ κατά μέρος ἐφαιρέομαι . αὐτίκα γε τοι πολύς ὑπάρχω διαφορά ἐν ὁ φύσις καί ὁ θέσις καί ὁ ἐνέργεια ὁ μόριον , ἀγαθός εἰμί , ὅσος μέν αἰσθητικός ὁ ἄλλος χρή γίγνομαι , οὗτος ἐπιπέμπω νεῦρον ἐκ ἐγκέφαλος μέγας τε ἅμα καί μαλακός · ὅσος δέ εἰς πολύς τε ἅμα ﻿ καί σφοδρός κίνησις παρασκευάζω , μέγας μέν καί οὗτος νεῦρον , ἀλλά σκληρός δίδωμι . καί τοίνυν φαίνω οὗτος ἀκριβής οὕτως ὁ φύσις φυλάσσω διά πᾶς ὁ μόριον , ὡς μηδαμόθεν μήτε μικρός νεῦρον ἤ σκληρός εἰς ὁ δέω αἴσθησις περισσός ἔρχομαι , μήτε μέγας ὁ οὐδείς δέω αἰσθάνομαι μάλα ἤ κινέω σφοδρός , ὥσπερ μηδέ μαλακός , ὅς ἐν ὁ ῥώμη ὁ κίνησις ὁ χρεία . τηλικοῦτος γε τοι νεῦρον εἰς ἑκάτερος ὁ ὀφθαλμός ἐμφύω , ἡλίκος εἰς οὐδείς ἄλλος ὁ μέγας μόριον . οὐ μήν οὐδέ μαλακός αὐτός ἀλλαχόθι νεῦρον ὁράω εἰμί , ἀλλά ὀφθαλμός μόνος , καίτοι γε μικρός εἰμί μόριον , διά ὁ ὁ χρεία ἀξίωμα μέγας τε ἅμα καί μαλακός τυγχάνω ὁ νεῦρον . ἀκριβής γάρ ἅπας εἰμί ὁ ἄλλος αἴσθησις ὅδε , ὁ μέγας τε καί πολύς ὁ ὑπάρχω ὁ σῶμα διαγιγνώσκω πρόσωθεν , χροιά καί μέγεθος , καί σχῆμα , καί κίνησις , καί θέσις , καί ὁ πρός ὁ ὁράω διάστημα . εἰ γάρ ἐγώ νοέω ἐπί ὁ γῆ ῥίπτω κέγχρος πολύς , ἤ τις οὗτος μικρός , ὅς ἀκριβής ἕκαστος διαγιγνώσκω ὁ θέσις μέν πρῶτος , εἶτα καί ἄλλος ὁ προλέγω , θαυμάζω οἴομαι σύ ὁ τε ἀκρίβεια αὐτός καί ὁ πλῆθος ὅς ὑπηρετέω ὁ ζῷον · χωρίς γάρ οὗτος οὐδέ ἀριθμέω ὁ κέγχρος οἷος τε εἰμί , μήτε διαγιγνώσκω ὁ χροιά ἤ ὁ οὐσία αὐτός . οὗτος καί ὁ πρόσω διαστέλλω , ὁ μέν , ὅτι κινέω , ὁ δέ , ὅτι μένω , ὁ δέ , ὅπως ἀλλήλων συμπλέκω , ὁ δέ , ὅπως ἀποχωρίζω . ἐπεί τοίνυν ὁ μέν αἴσθησις ἐν ὁ πάσχω εἰμί , ὁ δέ κίνησις , ὅς κινέω ὁ νεῦρον σύν ὁ μῦς , ἐν ὁ ποιέω , ἔοικα αὐτός μέν ὁ πρῶτος ὁ ὄψις ὄργανον κατά ὁ ὀφθαλμός ἐμφύω ὁ μαλακός νεῦρον , ὁ κινέω δέ αὐτός μῦς ὁ σκληρός . κατά δέ ὁ αὐτός τρόπος καί ὁ γλῶσσα , μικρός καί οὗτος μόριον , ὁ δύο γένος ὁ νεῦρον ὁ φύσις δίδωμι , ὁ μέν μαλακός ὡς χυμός αἰσθάνομαι , ὁ σκληρός δέ ὡς κινέω μέλλω πολύς καί ποικίλος κίνησις . ἐπί ἑκάτερος δέ ὁ ἀκοή ἄγω νεῦρον μαλακός , ἕτερος ὁ κινέω μέλλω οὖς ἐπιπέμπω σκληρός . μαλακός δέ νεῦρον ὁ ῥίς μετέχω , καί ὁ ὀδούς , ὁ τε ὑπερῴα πᾶς · καί γάρ καί οὗτος δέω περισσός αἴσθησις . ἀλλά εἰ ὁ κατά ὁ ὀφθαλμός αὐτός παραβάλλω , ἱκανός σύ δοκέω σκληρός τε εἰμί καί μικρός . πρός γάρ αὖ ὁ λέγω ἔτι καί πόρος αἰσθητός ἔχω ὁ ὁ ὄψις νεῦρον , καί διά ἐκεῖνος γίγνομαι παχύς . θαυμάζω δέ ἄξιος οὐ δύναμαι ὁ φύσις ἐπί ὁ κατασκευή ὅδε ὁ νεῦρον , ἀγνοέω , ὅπως ὁράω . ὥστε , εἰ βούλομαι ἐπί σχολή πολύς βασανίζω ὁ ἀπόδειξις , ὅς λέγω ἐν ἄλλος τε τις καί ὁ ιγʹ περί ἀπόδειξις , ὑπέρ ὁ ὁ ὁ ὄψις ὄργανον αὐγοειδής ἔχω πνεῦμα διά πᾶς ἐπιρρέω ἐκ ἐγκέφαλος , θαυμάζω ὁ ὀπτικός νεῦρον ὁ κατασκευή , κοῖλος ἔνδον γίγνομαι ὑπέρ ὁ δέχομαι ὁ πνεῦμα , μέχρι δέ αὐτός ἀνατείνω ὁ κοιλία ὁ ἐγκέφαλος διά ὁ αὐτός αἰτία . ἔνθα γάρ ἑκάτερος ὁ πρόσθιος . κοιλία τελευτάω πρός ὁ πλάγιος , ὁ ὀπτικός νεῦρον εἰμί ὁ ἔκφυσις , καί οὗτος γε ὁ κοιλία ὁ οἷος θαλάμη διά ἐκεῖνος ὁ νεῦρον γίγνομαι . ἀγνοέω δέ ὁ ἀνατομικός ἔργον οὗτος θαυμαστός ὁ φύσις , οὔτε ἀκολουθέω αὐτός ὁ πέρας ὁ κοιλία , οὔτε ἐπισκοπέω , ὅστις χάριν οὕτως διαπλάσσω , οὔτε ὁ ὀπτικός νεῦρον θεάομαι ὁ ἄνωθεν ἔκφυσις συνάπτω ὁ πέρας ὁ κοιλία . διά οὗτος μέν οὖν ὁ αἰτία ὁ ὀφθαλμός ὁ νεῦρον κοῖλος τε ἅμα καί μέγας καί μαλακός γίγνομαι , ἔχω καί ὁ ἄλλος αἴσθησις καί μέγας καί μαλακός νεῦρον . ὁ δέ λέγω ἅπας μόριον ἐναντίος διάκειμαι κατά τε ὁ ἐνέργεια καί ὁ οὐσία καί ὁ διάθεσις ἄκρος χείρ καί πούς · ὁ τε γάρ ἐνέργεια μετά συντονία καί σφοδρότης εἰμί αὐτός , ὁ τε οὐσία σκληρός , καί ὁ θέσις ἀπωτάτω ὁ κεφαλή . διά οὗτος οὖν οὐδέ ἐκ ἐγκέφαλος ὁ λέγω μόριον ἐπιπέμπω νεῦρον , ὥσπερ οὐδέ ὅλος ὁ κῶλον , ἀλλά ἐκ ὁ νωτιαῖος μυελός μόνος νεῦρον σκληρός καί χείρ καί σκέλος λαμβάνω . εἰς ἄλλος δέ σύμπας ὁ κάτω ὁ πρόσωπον παρά ὁ νωτιαῖος χορηγέω νεῦρον , πλήν ἔντερον καί σπλάγχνον , ἔτι τε πρός οὗτος ὁ φωνητικός ὄργανον , ὅτι καί οὗτος ἔνιοι μέν ἐγκέφαλος συνάπτω πάντως δέω , τις δέ , ὅτι πλησίον αὐτός τάσσω μόνος αἴσθησις δέω , ὁ αὐτός νεῦρον κοινωνέω . εἰς μέν γάρ καρδία καί ἧπαρ χρή ἔρχομαι νεῦρον , διότι συνάπτω πάντως δέω ὁ ἀρχή ὁ διοικέω ὁ ζῷον δύναμις , ὡς ἐν ὁ περί ὁ Ἱπποκράτης τε καί Πλάτων δόγμα ἐπιδείκνυμι · εἰς δέ ὁ γαστήρ , καί μάλα αὐτός ὁ στόμα , διότι περισσός δείκνυμι καί οὗτος δέω αἴσθησις . ὁ φωνή δέ ὅτι κύριος ἅπας εἰμί ὁ ψυχικός ἐνέργεια , ἀγγέλλω ὁ ὁ λογισμός νόησις , χρή δήπου καί οὗτος δημιουργέω διά ὄργανον ἐκ ἐγκέφαλος νεῦρον δέχομαι . οὗτος μέν οὖν ἕνεκα πρῶτος ἐκ ἐγκέφαλος νεῦρον πρόσω ὁ ἀρχή ἀποτείνω · σύν αὐτός δέ , ὡς λέγω , μικρός τις ἀπόφυσις ἔντερον , καί νεφρός , καί σπλήν , καί πνεύμων , ﻿ καί στόμαχος διανέμω . περί μέν οὖν οὗτος ὀλίγος ὕστερον λέγω .