galenus.de-temperamentis-libri-iii 2.3
Θερμοῦ μὲν δὴ καὶ ψυχροῦ σώματος ἁφὴ μόνη γνώμων ἐστίν , ὑγροῦ δὲ καὶ ξηροῦ σὺν τῇ ἁφῇ καὶ λογισμός . εἰ μὲν γὰρ ξηρόν , πάντως καὶ σκληρόν . ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἁφῇ αἰσθητόν · οὐ μὴν εἴ τι σκληρόν , εὐθὺς ἤδη καὶ ξηρόν . ἀχώριστος μὲν γάρ ἐστι ξηροῦ σώματος ἡ σκληρότης , οὐ μὴν ἰδία γε τούτου μόνου . καὶ γὰρ τὸ πεπηγὸς ὑπὸ ψύξεως σκληρὸν ὥσπερ ὁ κρύσταλλος . ὅθεν οὐδ’ εὐθὺς ἐπιχειρεῖν δεῖ τῇ τοῦ ὑγροῦ τε καὶ ξηροῦ διαγνώσει πρὶν ἐπισκέψασθαι , πῶς ἔχει ψυχρότητος ἢ θερμότητος . οὔτε γάρ , εἰ μετὰ ψυχρότητος ἄκρας σκληρόν , ἤδη τοῦτο καὶ ξηρόν , οὔτ’ εἰ μετὰ θερμότητος σφοδρᾶς μαλακόν , εὐθέως ὑγρόν . ἀλλ’ ὅταν μετρίως θερμὸν ᾖ , σκοπεῖν ἐφεξῆς , εἰ μαλακόν ἐστιν ἢ σκληρόν . εἰ μὲν γὰρ μαλακόν , ὑγρόν , εἰ δὲ σκληρόν , ξηρόν . ἀλλ’ εἴπερ ταῦθ’ οὕτως ἔχει , τῶν ἐν ἀνθρώπου σώματι μορίων σκληρὸν οὐδὲν ἂν εἴη [ ὑγρόν ] . οὐ γὰρ ἐγχωρεῖ τοσαύτην · ἐν αὐτῷ γενέσθαι ψῦξιν , ὡς σκληρυνθῆναί τι διὰ πῆξιν . εἰς μὲν γὰρ σύστασίν τινα τὸ τέως ῥυτὸν ἀφίξεταί ποτε , καθάπερ ἡ πιμελή . τὸ γὰρ ἐλαιῶδες ἐν αἵματι καὶ λιπαρόν , ῥυτὸν ὄν , ὅταν ἐν ψυχρῷ γένηται χωρίῳ , πήγνυται , σκληρὸν μὴν οὐδ’ οὕτω γίγνεται . Δεόντως οὖν εἴρηται τοῖς παλαιοῖς , ὑγρότατον μὲν ἡ πιμελή , δεύτερον δ’ ἐπ’ αὐτῇ τὸ σαρκῶδες γένος , εἴδη δ’ αὐτοῦ πλείω · πρῶτον μὲν ἡ κυρίως ὀνομαζομένη σάρξ , ἣν οὐκ ἂν εὕροις καθ’ ἑαυτὴν οὐδαμόθι τοῦ σώματος , ἀλλ’ ἔστιν ἀεὶ μόριον μυός . ἐφεξῆς δ’ ἑκάστου τῶν σπλάγχνων ἡ ἴδιος οὐσία . καλοῦσι δ’ αὐτὴν οἱ περὶ τὸν Ἐρασίστρατον παρέγχυμα καὶ ὡς περὶ μικροῦ καὶ φαύλου διανοοῦνται πράγματος οὐκ εἰδότες , ὡς ἡ καθ’ ἕκαστον σπλάγχνον ἐνέργεια τῆς σαρκὸς ταύτης ἐστίν . ἀλλὰ τούτων μὲν οὔπω νῦν ὁ καιρός . Ὅτι δ’ αὐτὸ τὸ ἴδιον ἐγκεφάλου σῶμα καὶ πνεύμονος ἐφεξῆς ἐστι τῇ πιμελῇ καθ’ ὑγρότητα , τῇ μαλακότητι πάρεστι τεκμήρασθαι . οὐ γὰρ δὴ ὑπὸ ψυχροῦ γε πέπηγεν , ὅτι μηδὲ θερμῷ χεῖται . πλησίον δὲ τούτων ἐστὶ καὶ ὁ μυελὸς τὴν φύσιν , οὐ μὴν ὁμογενὴς ὁ καθ’ ἕκαστον ὀστοῦν μυελὸς ἐγκεφάλῳ τε καὶ νωτιαίῳ . ἀλλ’ ἐγκέφαλος μὲν καὶ νωτιαῖος ἐκ ταὐτοῦ γένους , οἱ δ’ ἄλλοι σύμπαντες μυελοὶ φύσεως ἑτέρας εἰσίν . ὑγρότερος μέν ἐστι καὶ θερμότερος ἐγκέφαλος νωτιαίου καὶ διὰ τοῦτο καὶ μαλακώτερος · καὶ μέντοι καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐγκεφάλου τὰ πρόσθεν ὑγρότερα τοσοῦτον , ὅσονπερ καὶ μαλακώτερα . πάντα μὴν ταῦτα δέρματος οὐχ ὑγρότερα μόνον , ἀλλὰ καὶ ψυχρότερα καὶ ὅλως ἄναιμον πᾶν ἐναίμου ψυχρότερον . ἐγγυτάτω δ’ ἐστὶ δέρματος ἡ τῶν μαλακῶν νεύρων φύσις · ἡ δὲ τῶν σκληρῶν , οἷόνπερ αὐτὸ τὸ δέρμα , καθ’ ὑγρότητα δηλονότι καὶ ξηρότητα · θερμότητι γὰρ ἀπολείπεται τοσοῦτον , ὅσον εἰκὸς ἀπολείπεσθαι τὸ παντελῶς ἄναιμον ἐναίμου σώματος . Ἡ δὲ τοῦ σπληνὸς καὶ τῶν νεφρῶν καὶ τοῦ ἥπατος σὰρξ ὑγροτέρα μὲν τοσούτῳ δέρματος , ὅσῳ καὶ μαλακωτέρα · θερμοτέρα δ’ ὅσῳ καὶ πολυαιμοτέρα . καὶ μὴν καὶ ἡ τῆς καρδίας σὰρξ ἁπάντων μὲν τούτων ξηροτέρα τοσοῦτον , ὅσονπερ καὶ σκληροτέρα · θερμοτέρα δ’ οὐ τούτων μόνων , ἀλλὰ καὶ πάντων ἁπλῶς τῶν τοῦ σώματος μορίων . καί σοι καὶ τοῦτο σαφῶς ἔνεστιν αἰσθήσει μαθεῖν ἐν ταῖς τῶν ζῴων ἀνατομαῖς ταῖς κατὰ τὸ στέρνον γιγνομέναις εἰς τὴν ἀριστερὰν κοιλίαν τῆς καρδίας καθέντι τοὺς δακτύλους · εὑρήσεις γὰρ οὐκ ὀλίγῳ τινὶ τὸ χωρίον τοῦτο τῶν ἄλλων ἁπάντων θερμότερον . ἀλλ’ ἡ μὲν τοῦ ἥπατός τε καὶ τοῦ σπληνὸς καὶ τῶν νεφρῶν καὶ τοῦ πνεύμονος σὰρξ ἁπλῆ τὴν φύσιν ἐστὶ ταῖς καθ’ ἕκαστον σπλάγχνον ἀρτηρίαις καὶ φλεψὶ καὶ νεύροις περιπεφυκυῖα . τῆς καρδίας δ’ οὐχ ἁπλοῦν τὸ τῆς σαρκὸς εἶδος , ἀλλ’ οἷαίπερ αἱ ἐν τοῖς μυσὶν ἶνές εἰσιν , αἷς ἡ σὰρξ περιπέπηγε , τοιαῦται κἀν τῇ καρδίᾳ . πλὴν οὐ ταὐτὸν γένος τῶν ἰνῶν , ἀλλ’ αἱ μὲν ἐν τοῖς μυσὶν νεύρων εἰσὶ καὶ συνδέσμων μόρια . τῆς καρδίας δὲ τὸ τῶν ἰνῶν γένος ἴδιον ὥσπερ καὶ τοῦ τῆς ἀρτηρίας τε καὶ τῆς φλεβὸς χιτῶνος ἐντέρων τε καὶ γαστρὸς καὶ μήτρας καὶ τῶν κύστεων ἑκατέρων . ἔστι γὰρ οὖν δὴ κἀν τούτοις ἅπασι τοῖς ὀργάνοις τὴν οἰκείαν σάρκα περιπεπηγυῖαν ἰδεῖν ταῖς ἰδίαις αὐτῶν ἰσίν . Αὗται μὲν οὖν αἱ σάρκες θερμότεραι τοῦ δέρματος ὑπάρχουσιν , αἱ δ’ ἶνες , αἱ μὲν ὀλίγῳ τινὶ μᾶλλον , αἱ δ’ ἧττον , βραχὺ δέρματος ψυχρότεραί τ’ εἰσὶ καὶ ξηρότεραι , τινὲς δ’ ὅμοιαι κατὰ πᾶν εἰσι τῇ τοῦ δέρματος οὐσίᾳ . πάντες δ’ ὑμένες ἤδη ξηρότεροι δέρματος , ὥσπερ γε καὶ αἱ περὶ τὸν ἐγκέφαλόν τε καὶ τὸν νωτιαῖον μήνιγγες · ὑμένες γὰρ δὴ καὶ αἵδε . καὶ μὲν δὴ καὶ σύνδεσμοι πάντες , εἰς ὅσον σκληρότεροι δέρματος , εἰς τοσοῦτον καὶ ξηρότεροι . καὶ οἱ τένοντες δέ , κἂν εἰ τῶν συνδέσμων εἰσὶ μαλακώτεροι , δέρματος γοῦν ἐναργῶς ἤδη σκληρότεροι . χόνδροι δὲ μετὰ τοὺς συνδέσμους εἰσὶ καὶ τι μέσον ἀμφοῖν σῶμα · καλοῦσι δ’ αὐτὸ νευροχονδρώδη σύνδεσμον ἔνιοι τῶν ἀνατομικῶν . ἔστι δὲ τοῦτο σύνδεσμος σκληρὸς καὶ χονδρώδης . ὀστοῦν δὲ τὸ πάντων σκληρότατον , ὧν καλύπτει τὸ δέρμα , καὶ τῶν ἐξεχόντων αὐτοῦ ξηρότατον μὲν ἡ θρίξ , ἐφεξῆς δὲ κέρας , εἶτ’ ὄνυχές τε καὶ ὁπλαὶ καὶ πλῆκτρα καὶ ῥάμφη καὶ ὅσα τοιαῦτα καθ’ ἕκαστον τῶν ἀλόγων ζῴων ἐστὶ μόρια . Τῶν δὲ χυμῶν ὁ μὲν χρηστότατός τε καὶ οἰκειότατός ἐστι τὸ αἷμα . τούτου δ’ οἷον ὑπόστασίς τις καὶ ἰλὺς ἡ μέλαινα χολὴ · ταῦτ’ ἄρα καὶ ψυχροτέρα τ’ ἐστὶ καὶ παχυτέρα τοῦ αἵματος · ἡ δέ γε ξανθὴ θερμοτέρα μακρῷ , ψυχρότατον δὲ καὶ ὑγρότατον ἁπάντων τῶν ἐν τῷ ζῴῳ τὸ φλέγμα . κριτήριον δὲ καὶ τῆς τούτου διαγνώσεως ἡ ἁφή , καθάπερ καὶ Ἱπποκράτης ἐν τῷ Περὶ φύσεως ἀνθρώπου πεποίηται . ἀλλ’ ὅτι μὲν ψυχρόν , ἡ ἁφὴ μόνη διαγιγνώσκει · τὸ δ’ ὅτι καὶ ὑγρόν , ἁφή θ’ ἅμα καὶ ὄψις καὶ λογισμός , ἁφὴ μὲν καὶ ὄψις , ὅτι τοιοῦτον ἑκατέρᾳ φαίνεται , λογισμὸς δὲ διορισάμενος , ὡς οὐ πλήθει θερμότητος , ἀλλ’ ὑγρότητι συμφύτῳ τοιοῦτον ἐγένετο . περὶ μὲν οὖν τῶν κατὰ τὸ σῶμα μορίων τε καὶ χυμῶν ὧδ’ ἔχει .
Lemmas: θερμός μέν δή καί ψυχρός σῶμα ἁφή μόνος γνώμων εἰμί , ὑγρός δέ καί ξηρός σύν ὁ ἁφή καί λογισμός . εἰ μέν γάρ ξηρός , πάντως καί σκληρός . ἀλλά οὗτος μέν ἁφή αἰσθητός · οὐ μήν εἰ τις σκληρός , εὐθύς ἤδη καί ξηρός . ἀχώριστος μέν γάρ εἰμί ξηρός σῶμα ὁ σκληρότης , οὐ μήν ἴδιος γε οὗτος μόνος . καί γάρ ὁ πήγνυμι ὑπό ψῦξις σκληρός ὥσπερ ὁ κρύσταλλος . ὅθεν οὐδέ εὐθύς ἐπιχειρέω δέω ὁ ὁ ὑγρός τε καί ξηρός διάγνωσις πρίν ἐπισκοπέω , πῶς ἔχω ψυχρότης ἤ θερμότης . οὔτε γάρ , εἰ μετά ψυχρότης ἄκρος σκληρός , ἤδη οὗτος καί ξηρός , οὔτε εἰ μετά θερμότης σφοδρός μαλακός , εὐθύς ὑγρός . ἀλλά ὅταν μέτριος θερμός εἰμί , σκοπέω ἐφεξῆς , εἰ μαλακός εἰμί ἤ σκληρός . εἰ μέν γάρ μαλακός , ὑγρός , εἰ δέ σκληρός , ξηρός . ἀλλά εἴπερ οὗτος οὕτως ἔχω , ὁ ἐν ἄνθρωπος σῶμα μόριον σκληρός οὐδείς ἄν εἰμί [ ὑγρός ] . οὐ γάρ ἐγχωρέω τοσοῦτος · ἐν αὐτός γίγνομαι ψῦξις , ὡς σκληρύνω τις διά πῆξις . εἰς μέν γάρ σύστασις τις ὁ τέως ῥυτός ἀφικνέομαι ποτέ , καθά ὁ πιμελή . ὁ γάρ ἐλαιώδης ἐν αἷμα καί λιπαρός , ῥυτός εἰμί , ὅταν ἐν ψυχρός γίγνομαι χωρίον , πήγνυμι , σκληρός μήν οὐδέ οὕτως γίγνομαι . δεόντως οὖν λέγω ὁ παλαιός , ὑγρός μέν ὁ πιμελή , δεύτερος δέ ἐπί αὐτός ὁ σαρκώδης γένος , εἶδος δέ αὐτός πολύς · πρῶτος μέν ὁ κύριος ὀνομάζω σάρξ , ὅς οὐ ἄν εὑρίσκω κατά ἑαυτοῦ οὐδαμόθι ὁ σῶμα , ἀλλά εἰμί ἀεί μόριον μῦς . ἐφεξῆς δέ ἕκαστος ὁ σπλάγχνον ὁ ἴδιος οὐσία . καλέω δέ αὐτός ὁ περί ὁ Ἐρασίστρατος παρέγχυμα καί ὡς περί μικρός καί φαῦλος διανοέω πρᾶγμα οὐ οἶδα , ὡς ὁ κατά ἕκαστος σπλάγχνον ἐνέργεια ὁ σάρξ οὗτος εἰμί . ἀλλά οὗτος μέν οὔπω νῦν ὁ καιρός . ὅτι δέ αὐτός ὁ ἴδιος ἐγκέφαλος σῶμα καί πνεύμων ἐφεξῆς εἰμί ὁ πιμελή κατά ὑγρότης , ὁ μαλακότης πάρειμι τεκμαίρομαι . οὐ γάρ δή ὑπό ψυχρός γε πήγνυμι , ὅτι μηδέ θερμός χέω . πλησίον δέ οὗτος εἰμί καί ὁ μυελός ὁ φύσις , οὐ μήν ὁμογενής ὁ κατά ἕκαστος ὀστέον μυελός ἐγκέφαλος τε καί νωτιαῖος . ἀλλά ἐγκέφαλος μέν καί νωτιαῖος ἐκ αὐτός γένος , ὁ δέ ἄλλος σύμπας μυελός φύσις ἕτερος εἰμί . ὑγρός μέν εἰμί καί θερμός ἐγκέφαλος νωτιαῖος καί διά οὗτος καί μαλακός · καί μέντοι καί αὐτός ὁ ἐγκέφαλος ὁ πρόσθεν ὑγρός τοσοῦτος , ὅσος καί μαλακός . πᾶς μήν οὗτος δέρμα οὐ ὑγρός μόνος , ἀλλά καί ψυχρός καί ὅλος ἄναιμος πᾶς ἔναιμος ψυχρός . ἐγγύς δέ εἰμί δέρμα ὁ ὁ μαλακός νεῦρον φύσις · ὁ δέ ὁ σκληρός , οἷος αὐτός ὁ δέρμα , κατά ὑγρότης δηλονότι καί ξηρότης · θερμότης γάρ ἀπολείπω τοσοῦτος , ὅσος ἔοικα ἀπολείπω ὁ παντελής ἄναιμος ἔναιμος σῶμα . ὁ δέ ὁ σπλήν καί ὁ νεφρός καί ὁ ἧπαρ σάρξ ὑγρός μέν τοσοῦτος δέρμα , ὅσος καί μαλακός · θερμός δέ ὅσος καί πολύαιμος . καί μήν καί ὁ ὁ καρδία σάρξ ἅπας μέν οὗτος ξηρός τοσοῦτος , ὅσος καί σκληρός · θερμός δέ οὐ οὗτος μόνος , ἀλλά καί πᾶς ἁπλῶς ὁ ὁ σῶμα μόριον . καί σύ καί οὗτος σαφής ἔνειμι αἴσθησις μανθάνω ἐν ὁ ὁ ζῷον ἀνατομή ὁ κατά ὁ στέρνον γίγνομαι εἰς ὁ ἀριστερός κοιλία ὁ καρδία καθίημι ὁ δάκτυλος · εὑρίσκω γάρ οὐ ὀλίγος τις ὁ χωρίον οὗτος ὁ ἄλλος ἅπας θερμός . ἀλλά ὁ μέν ὁ ἧπαρ τε καί ὁ σπλήν καί ὁ νεφρός καί ὁ πνεύμων σάρξ ἁπλόος ὁ φύσις εἰμί ὁ κατά ἕκαστος σπλάγχνον ἀρτηρία καί φλέψ καί νεῦρον περιφύζω . ὁ καρδία δέ οὐ ἁπλόος ὁ ὁ σάρξ εἶδος , ἀλλά οἷος ὁ ἐν ὁ μῦς ἴς εἰμί , ὅς ὁ σάρξ περιπήγνυμι , τοιοῦτος ἐν ὁ καρδία . πλήν οὐ αὐτός γένος ὁ ἴνη , ἀλλά ὁ μέν ἐν ὁ μῦς νεῦρον εἰμί καί σύνδεσμος μόριον . ὁ καρδία δέ ὁ ὁ ἴνη γένος ἴδιος ὥσπερ καί ὁ ὁ ἀρτηρία τε καί ὁ φλέψ χιτών ἔντερον τε καί γαστήρ καί μήτρα καί ὁ κύστις ἑκάτερος . εἰμί γάρ οὖν δή ἐν οὗτος ἅπας ὁ ὄργανον ὁ οἰκεῖος σάρξ περιπήγνυμι ὁράω ὁ ἴδιος αὐτός ἴς . οὗτος μέν οὖν ὁ σάρξ θερμός ὁ δέρμα ὑπάρχω , ὁ δέ ἴς , ὁ μέν ὀλίγος τις μάλα , ὁ δέ ἥσσων , βραχύς δέρμα ψυχρός τε εἰμί καί ξηρός , τις δέ ὅμοιος κατά πᾶς εἰμί ὁ ὁ δέρμα οὐσία . πᾶς δέ ὑμήν ἤδη ξηρός δέρμα , ὥσπερ γε καί ὁ περί ὁ ἐγκέφαλος τε καί ὁ νωτιαῖος μῆνιγξ · ὑμήν γάρ δή καί ὅδε . καί μέν δή καί σύνδεσμος πᾶς , εἰς ὅσος σκληρός δέρμα , εἰς τοσοῦτος καί ξηρός . καί ὁ τένων δέ , κἀν εἰ ὁ σύνδεσμος εἰμί μαλακός , δέρμα γοῦν ἐναργής ἤδη σκληρός . χόνδρος δέ μετά ὁ σύνδεσμος εἰμί καί τις μέσος ἄμφω σῶμα · καλέω δέ αὐτός νευροχονδρώδης σύνδεσμος ἔνιοι ὁ ἀνατομικός . εἰμί δέ οὗτος σύνδεσμος σκληρός καί χονδρώδης . ὀστέον δέ ὁ πᾶς σκληρός , ὅς καλύπτω ὁ δέρμα , καί ὁ ἐξέχω αὐτός ξηρός μέν ὁ θρίξ , ἐφεξῆς δέ κέρας , εἶτα ὄνυξ τε καί ὁπλή καί πλῆκτρον καί ῥάμφος καί ὅσος τοιοῦτος κατά ἕκαστος ὁ ἄλογος ζῷον εἰμί μόριον . ὁ δέ χυμός ὁ μέν χρηστός τε καί οἰκεῖος εἰμί ὁ αἷμα . οὗτος δέ οἷος ὑπόστασις τις καί ἰλύς ὁ μέλας χολή · οὗτος ἄρα καί ψυχρός τε εἰμί καί παχύς ὁ αἷμα · ὁ δέ γε ξανθός θερμός μακρός , ψυχρός δέ καί ὑγρός ἅπας ὁ ἐν ὁ ζῷον ὁ φλέγμα . κριτήριον δέ καί ὁ οὗτος διάγνωσις ὁ ἁφή , καθά καί Ἱπποκράτης ἐν ὁ περί φύσις ἄνθρωπος ποιέω . ἀλλά ὅτι μέν ψυχρός , ὁ ἁφή μόνος διαγιγνώσκω · ὁ δέ ὅτι καί ὑγρός , ἁφή τε ἅμα καί ὄψις καί λογισμός , ἁφή μέν καί ὄψις , ὅτι τοιοῦτος ἑκάτερος φαίνω , λογισμός δέ διορίζω , ὡς οὐ πλῆθος θερμότης , ἀλλά ὑγρότης σύμφυτος τοιοῦτος γίγνομαι . περί μέν οὖν ὁ κατά ὁ σῶμα μόριον τε καί χυμός ὧδε ἔχω .