galenus.de-simplicium-medicamentorum-temperamentis-ac-facultatibus-libri-xi 9.1.1
Περὶ τῶν γῶν . [ α΄ . Περὶ τῶν τῆς γῆς διαφορῶν . ] Δυοῖν σημαινομένων πραγμάτων ἐκ τοῦ τῆς γῆς ὀνόματος ἀναγκαῖόν ἐστιν διαστεῖλαι πρότερον αὐτὰ σαφηνείας ἕνεκα τῶν λεχθησομένων . τὸ μὲν οὖν ἕτερον αὐτῶν σύνηθές ἐστιν ἅπασι τοῖς Ἕλλησιν . ὅταν τε γὰρ σπείρουσιν πυροὺς ἢ κριθὰς ἤ τι τῶν ἄλλων σπερμάτων , ἃ δημήτρια καλεῖται , μετρίως ὑγρὰν εἶναι χρῆναί φασι τὴν γῆν . ὅταν τε φυτεύουσιν ἀμπέλους ἢ συκὰς ἢ ἐλαίας ἤ τι τῶν ἄλλων δένδρων , φυλάττεσθαι κελεύουσι τήν τ’ ἄνικμον ἐσχάτως καὶ ξηρὰν τήν θ’ ὑγρὰν καὶ πηλώδη . καὶ γὰρ οὖν ὀνομάζουσι πηλὸν τὴν γῆν ὑγρῷ φυραθεῖσαν , οἵ τε τὰ γεωργικὰ γράψαντες ἐν ταῖς τῶν χωρίων διαφοραῖς τά τε μελάγγαια καὶ ἀργιλώδη καὶ ψαμμώδη διαστελλόμενα λέγουσιν . καλοῦσι δὲ καὶ λιπαρὰν γῆν , ἐξ ἧς ὁ πηλὸς γίνεται γλίσχρος . ἑτέραν τε κατὰ τοὐναντίον τῇδε διακειμένην , ἀλιπῆ καὶ ψαθυρὸν , ὡς ἂν εἴποι τις , ἐργαζομένη τὸν πηλόν . ἓν μὲν δὴ τοῦτο σημαινόμενόν ἐστι τοῦ τῆς γῆς ὀνόματος ἅπασι σύνηθες . ἕτερον δὲ μόνον τοῖς φιλοσόφοις , ἐπειδὴ λέγωσι τῶν σωμάτων στοιχεῖα γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ πῦρ . τὸ γὰρ ξηρὸν ἐσχάτως σῶμα καὶ ψυχρὸν ὀνομάζουσι γῆν . κατὰ τούτους οὖν οὐδὲν μὲν τῶν συνθέτων τούτων σωμάτων ἐστὶν ἡ στοιχειώδης γῆ , πλεῖστον μέντοι τῆς γῆς ἔχειν αὐτά φασιν , οἷον τόν τε ἀδάμαντα καὶ τὰς πέτρας , καὶ ὅσῳ γ’ ἂν ὦσι σκληρότερα τὸ σῶμα , τοσούτῳ μᾶλλον αὐτὰ εἶναί φασι γεωδέστερα ἔμπαλιν τοῖς γεωργοῖς . οὐ γὰρ τὴν σκληροτέραν σύστασιν τῶν σωμάτων ὀνομάζουσιν οὗτοι γεωδεστέραν , ἀλλὰ λίθους μὲν καὶ πέτρας τὰ τοιαῦτα καλοῦσιν ἀνεπιτηδειότατα πρὸς γεωργίαν . ἀκριβεστάτην δὲ γῆν εἶναί φασι τὴν ποῤῥωτάτην τῇ συστάσει τῆς πέτρας , ὅπου γε καὶ τὴν ἀργιλώδη τε καὶ τὴν ψαμμώδη μέμφονται πρὸς τὰ πλεῖστα . κατὰ μὲν οὖν τὸ παρὰ τοῖς φιλοσόφοις σημαινόμενον αἱ τῆς γῆς διαφοραὶ τρισὶν ὁρισθήσονται γένεσιν . ἔστι γὰρ τὸ μέν τι λίθος αὐτῆς , τὸ δὲ μεταλλευτόν τι σῶμα , τὸ δὲ τρίτον ἡ γεωργουμένη γῆ , διαφωνίας γεγονυίας παρ’ αὐτοῖς περὶ τῶν χεομένων μεταλλευτῶν σωμάτων , οἷον χαλκοῦ καὶ κασσιτέρου καὶ μολύβδου . ταῦτα γὰρ ἔνιοί φασιν οὐ γῆς , ἀλλ’ ὕδατος ἔχειν τὸ πλέον . οἵ γε μὴν ἄλλοι πάντες ἄνθρωποι γῆν ὀνομάζουσιν ἐκείνην μόνην τὴν οὐσίαν , ἥτις ὑγρῷ φυραθεῖσα πηλὸς γίνεται . περὶ ἧς κᾀγὼ νῦν ἔγνωκα τὰς διαφορὰς εἰπεῖν , ἐκεῖνο μόνον ἔτι προσθεὶς , ὡς ἡ προειρημένη τομὴ τῶν γεωδῶν σωμάτων εἴς τε λίθους καὶ τὰ μεταλλευόμενα καὶ τὴν γεωργουμένην γῆν ἄνευ τῶν φυσικῶν ἰδίως ὀνομαζομένων σωμάτων εἴρηται . τούτων δὲ προσιόντων καὶ τὰ ξύλα πάντα καὶ καρπῶν μόρια πολλὰ , καθάπερ καὶ ζώων , ὀνομασθήσεται γεώδη τὴν οὐσίαν εἶναι . καρπῶν μὲν μόρια , πυρῆνες ἐλαιῶν καὶ γίγαρτα σταφυλῶν καὶ καρύων λέμματα καὶ κώνων , ἕτερά τε πολλὰ τοιαῦτα , τῶν ζώων δὲ τά τ’ ὀστέα καὶ τὰ κέρατα καὶ οἱ ὀδόντες . ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἐν τοῖς φυτοῖς μορίων ὅσα γεώδη καὶ σκληρὰ , τὸ μέν πού τι καὶ πρόσθεν εἴρηται , τὸ δ’ ἂν καὶ νῦν ῥηθείη · περὶ δὲ τῶν ἐν τοῖς ζώοις ἐφεξῆς εἰρήσεται , πρότερον διελθόντος μου τὰ κατὰ τὴν γῆν εἴδη . καλεῖν μὲν γὰρ ἔξεστί σοι καὶ διαφορὰς αὐτὰ καὶ εἴδη καὶ γένη . λέγω δὴ ταῦτα λίθους τε καὶ τὰ μεταλλευτὰ σώματα , καὶ τὴν εἰς πηλὸν λυομένην γῆν , καὶ πρῶτόν γε τὰς διαφορὰς ἐρῶ τῆς ὑπὸ πάντων Ἑλλήνων ὀνομαζομένης γῆς , ἥτις ἔχει κοινὸν ὕδατι πλησιάσασα , διαλύεσθαι παραχρῆμα καὶ πηλὸν γίνεσθαι . τὸ γὰρ τῆς παρὰ τοῖς φιλοσόφοις οὕτω καλούμενον οὐ κοινὸν ἅπασιν , ἀλλ’ ἐκείνοις μόνοις σύνηθες ἔχει τοὶ σημαινόμενον .
Lemmas: περί ὁ γοῦν . [ Α΄ . περι ὁ ὁ γῆ διαφορά . ] δύο σημαίνω πρᾶγμα ἐκ ὁ ὁ γῆ ὄνομα ἀναγκαῖος εἰμί διαστέλλω πρότερος αὐτός σαφήνεια ἕνεκα ὁ λέγω . ὁ μέν οὖν ἕτερος αὐτός συνήθης εἰμί ἅπας ὁ Ἕλλην . ὅταν τε γάρ σπείρω πυρός ἤ κριθή ἤ τις ὁ ἄλλος σπέρμα , ὅς δημήτρια καλέω , μέτριος ὑγρός εἰμί χρή φημί ὁ γῆ . ὅταν τε φυτεύω ἄμπελος ἤ συκάς ἤ ἐλαία ἤ τις ὁ ἄλλος δένδρον , φυλάσσω κελεύω ὁ τε ἄνικμος ἔσχατος καί ξηρός ὁ τε ὑγρός καί πηλώδης . καί γάρ οὖν ὀνομάζω πηλός ὁ γῆ ὑγρός φυράω , ὁ τε ὁ γεωργικός γράφω ἐν ὁ ὁ χωρίον διαφορά ὁ τε μελάγγαιος καί ἀργιλλώδης καί ψαμμώδης διαστέλλω λέγω . καλέω δέ καί λιπαρός γῆ , ἐκ ὅς ὁ πηλός γίγνομαι γλίσχρος . ἕτερος τε κατά ἐναντίος τῇδε διάκειμαι , ἀλιπής καί ψαθυρός , ὡς ἄν λέγω τις , ἐργάζομαι ὁ πηλός . εἷς μέν δή οὗτος σημαίνω εἰμί ὁ ὁ γῆ ὄνομα ἅπας συνήθης . ἕτερος δέ μόνος ὁ φιλόσοφος , ἐπειδή λέγω ὁ σῶμα στοιχεῖον γῆ καί ὕδωρ καί ἀήρ καί πῦρ . ὁ γάρ ξηρός ἔσχατος σῶμα καί ψυχρός ὀνομάζω γῆ . κατά οὗτος οὖν οὐδείς μέν ὁ σύνθετος οὗτος σῶμα εἰμί ὁ στοιχειώδης γῆ , πολύς μέντοι ὁ γῆ ἔχω αὐτός φημί , οἷος ὁ τε ἀδάμας καί ὁ πέτρα , καί ὅσος γε ἄν εἰμί σκληρός ὁ σῶμα , τοσοῦτος μάλα αὐτός εἰμί φημί γεώδης ἔμπαλιν ὁ γεωργός . οὐ γάρ ὁ σκληρός σύστασις ὁ σῶμα ὀνομάζω οὗτος γεώδης , ἀλλά λίθος μέν καί πέτρα ὁ τοιοῦτος καλέω ἀνεπιτήδειος πρός γεωργία . ἀκριβής δέ γῆ εἰμί φημί ὁ πορρός ὁ σύστασις ὁ πέτρα , ὅπου γε καί ὁ ἀργιλλώδης τε καί ὁ ψαμμώδης μέμφομαι πρός ὁ πολύς . κατά μέν οὖν ὁ παρά ὁ φιλόσοφος σημαίνω ὁ ὁ γῆ διαφορά τρεῖς ὁρίζω γένεσις . εἰμί γάρ ὁ μέν τις λίθος αὐτός , ὁ δέ μεταλλευτός τις σῶμα , ὁ δέ τρίτος ὁ γεωργέω γῆ , διαφωνία γίγνομαι παρά αὐτός περί ὁ χέω μεταλλευτός σῶμα , οἷος χαλκός καί κασσίτερος καί μόλυβδος . οὗτος γάρ ἔνιοι φημί οὐ γῆ , ἀλλά ὕδωρ ἔχω ὁ πολύς . ὁ γε μήν ἄλλος πᾶς ἄνθρωπος γῆ ὀνομάζω ἐκεῖνος μόνος ὁ οὐσία , ὅστις ὑγρός φυράω πηλός γίγνομαι . περί ὅς ἐͅγώ νῦν γιγνώσκω ὁ διαφορά λέγω , ἐκεῖνος μόνος ἔτι προστίθημι , ὡς ὁ προλέγω τομή ὁ γεώδης σῶμα εἰς τε λίθος καί ὁ μεταλλεύω καί ὁ γεωργέω γῆ ἄνευ ὁ φυσικός ἴδιος ὀνομάζω σῶμα λέγω . οὗτος δέ προσέρχομαι καί ὁ ξύλον πᾶς καί καρπός μόριον πολύς , καθά καί ζῷον , ὀνομάζω γεώδης ὁ οὐσία εἰμί . καρπός μέν μόριον , πυρήν ἐλαία καί γίγαρτον σταφυλή καί κάρυον λέμμα καί κῶνος , ἕτερος τε πολύς τοιοῦτος , ὁ ζῷον δέ ὁ τε ὀστέον καί ὁ κέρας καί ὁ ὀδούς . ἀλλά περί μέν ὁ ἐν ὁ φυτόν μόριον ὅσος γεώδης καί σκληρός , ὁ μέν που τις καί πρόσθεν λέγω , ὁ δέ ἄν καί νῦν λέγω · περί δέ ὁ ἐν ὁ ζῷον ἐφεξῆς λέγω , πρότερος διέρχομαι ἐγώ ὁ κατά ὁ γῆ εἶδος . καλέω μέν γάρ ἔξεστι σύ καί διαφορά αὐτός καί εἶδος καί γένος . λέγω δή οὗτος λίθος τε καί ὁ μεταλλευτός σῶμα , καί ὁ εἰς πηλός λύω γῆ , καί πρῶτος γε ὁ διαφορά λέγω ὁ ὑπό πᾶς Ἕλλην ὀνομάζω γῆ , ὅστις ἔχω κοινός ὕδωρ πλησιάζω , διαλύω παραχρῆμα καί πηλός γίγνομαι . ὁ γάρ ὁ παρά ὁ φιλόσοφος οὕτως καλέω οὐ κοινός ἅπας , ἀλλά ἐκεῖνος μόνος συνήθης ἔχω σύ σημαίνω .