galenus.de-sanitate-tuenda-libri-vi 1.15
Νυνὶ μὲν γὰρ εἰς σύνοψιν ἀγαγεῖν ἠβουλήθην ἅπασαν τὴν πραγματείαν , ὡς μηδεμίαν ὕλην λαθεῖν , ἧς ἔμπειρον εἶναι χρὴ τὸν ὑγιεινόν . οὐδὲν γὰρ χεῖρον ὑγιεινὸν ὀνομάσαι τὸν ἐπιστήμονα καὶ ὑγιεινῆς ἁπάσης τέχνης , ὥσπερ τὸν μόνης τῆς περὶ τὰ γυμνάσια γυμναστήν · ἀτὰρ οὖν καὶ ὠνόμασεν Ἐρασίστρατος οὕτως αὐτόν . ἐν δὲ τοῖς ἑξῆς ὑπομνήμασιν ἑκάστης τῶν εἰρημένων ὑλῶν ἐπισκεψόμεθα τόν τε καιρὸν καὶ τὴν ποιότητα καὶ τὴν ποσότητα καὶ τὸν τρόπον τῆς χρήσεως , ὡς μηκέθ’ ὕλην μόνον , ἀλλ’ ὑγιεινὸν αἴτιον γίνεσθαι . ἐν τρισὶ γὰρ τούτοις γένεσι πρώτοις ἐστὶν ἡ ὑγιεινὴ πραγματεία , καθάπερ καὶ ἡ θεραπευτικὴ , σώμασί τε καὶ αἰτίοις καὶ σημείοις · σώμασι μὲν αὐτοῖς τοῖς ὑγιαίνουσι , ἃ χρὴ φυλάττεσθαι τοιαῦτα , σημείοις δὲ τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτοῖς , ἐξ ὧν διαγινώσκεται , αἰτίοις δὲ , ὑφ’ ὧν ἡ φυλακὴ τῆς ὑγιείας γίγνεται . τέτταρας δὲ τῆς τούτων ὕλης τὰς διαφορὰς οἱ δοκιμώτατοι τῶν νεωτέρων ἰατρῶν ἔθεντο , προσφερόμενα , ποιούμενα , κενούμενα , καὶ ἔξωθεν προσπίπτοντα · προσφερόμενα μὲν ἐδέσματά τε καὶ πόματα , καὶ εἴδη τινὰ τῶν φαρμάκων , ἔσω τοῦ σώματος λαμβανόμενα , καὶ τὸν εἰσπνεόμενον ἀέρα , ποιούμενα δὲ τρίψεις τε καὶ περιπάτους καὶ ὀχήσεις καὶ ἱππασίαν καὶ κίνησιν σύμπασαν . εἰ δ’ οὐ πᾶσα κίνησίς ἐστι γυμνάσιον , ἀλλ’ ἡ σφοδροτέρα μόνον , προσκείσθω ᾧδε τῇ κινήσει τὸ γυμνάσιον , ὡς εἶναι τὰ ποιούμενα κινήσεις τε καὶ γυμνάσια . συγκαταριθμοῦνται δὲ τῷ γένει τῶν αἰτίων τῶνδε καὶ ἐγρηγόρεις καὶ ὕπνοι καὶ ἀφροδίσια . τὰ δὲ ἔξωθεν προσπίπτοντα , πρῶτος μὲν ὁ περιέχων ἀὴρ , ἔπειθ’ ὅ λουομένοις ἢ ἀλειφομένοις προσπίπτει τῷ δέρματι , καὶ εἰ δή τι φάρμακόν ἐστιν , οὐκ ἐκβαῖνον ὅρους ὑγιεινοῦ ; ὥσπερ ἅλες , ἢ μύρτα , ἢ νίτρον , ἢ ἀφρόνιτρον , ἤ τι τῶν αὐτοφυῶν ὑδάτων θερμῶν . ἡ δὲ τῶν κενουμένων ὕλη προείρηται μὲν ὀλίγον ἔμπροσθεν · εἰ δ’ ὀρθῶς ἀντιδιῄρηται τοῖς προειρημένοις τρισὶ γένεσι τῶν αἰτίων , οὐ ῥᾴδιον ἀποφῄνασθαι . τάχα γὰρ ἦν βέλτιον ὑπὸ μὲν τῶν προσφερομένων καὶ ποιουμένων καὶ προσπιπτόντων ἔξωθεν ἀλλοιοῦσθαί τε καὶ μετακοσμεῖσθαι φάναι τὰ κατὰ τὸ σῶμα , τὴν μεταβολὴν δὲ αὐτῶν γίνεσθαι κατά τε τὸ ποιὸν καὶ κατὰ τὸ ποσὸν , καὶ κατὰ μὲν τὸ ποιὸν ἐν τῷ θερμαίνεσθαι καὶ ψύχεσθαι καὶ ξηραίνεσθαι καὶ ὑγραίνεσθαι , κατὰ δὲ τὸ ποσὸν ἐν τῷ τρέφεσθαι καὶ κενοῦσθαι , καὶ αὐτήν γε τὴν κένωσιν εἶναι διττὴν , ἑτέραν μὲν τῶν περιττωμάτων , ὑπὲρ ὧν ὀλίγον ἔμπροσθεν ἐλέγομεν , ἑτέραν δὲ αὐτῆς τῆς οἰκείας οὐσίας ἡμῶν φύσεως ἀποῤῥεούσης , ἥτις ἀντίκειται τῇ θρέψει . ἐπισημῄνασθαι δὲ κᾀνταῦθα χρὴ τὴν ὁμωνυμίαν , ἣν Ἱπποκράτης ἐν τῷ περὶ τροφῆς συγγράμματι διείλετο , φάμενος ᾧδε · τροφὴ δὲ καὶ τρέφον , τροφὴ δὲ καὶ τὸ οἷον , τροφὴ καὶ τὸ μέλλον . τῇ μὲν γὰρ κατὰ τὸ πρῶτον σημαινόμενον τροφῇ τε καὶ πέψει τὴν ἀποῤῥοὴν τῆς οὐσίας ἀντιδιαιρεῖσθαι χρὴ , τῇ δὲ κατὰ τὸ δεύτερον αἱμοῤῥαγίαν τε καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν αἵματος ἅπασαν κένωσιν , τῇ δὲ κατὰ τὸ τρίτον ἔμετόν τε καὶ λειεντερίαν . ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν τοιούτων διαιρέσεων , ὅπως ἄν τις ἐθέλῃ , τιθέσθω . τῶν δ’ ὑλῶν ἁπασῶν τῶν ὑγιεινῶν ἐπίστασθαι ἀναγκαῖον τὰς δυνάμεις τὸν τὴν ὑγιεινὴν τέχνην μετιόντα · καὶ γὰρ ἡ ἐπιδέξιος αὐτῶν χρῆσις ἐντεῦθεν ὥρμηται . γίνεται δ’ ἡ ἐπιδέξιος αὐτῶν χρῆσις , ἐὰν τόν τε καιρὸν ἑκάστου καὶ τὸ μέτρον εὕρωμεν . ὥστε ἐπὶ ταύτην χρὴ προϊέναι μᾶλλον , οὐ τὰς μοχθηρὰς αἱρέσεις ἐξελέγχειν . ἀλλὰ καὶ ἐπειδὴ μέγεθος ἱκανὸν ὁ πρῶτος ἤδη μοι λόγος ἔχει , τοῦτον μὲν ἐνταῦθα καταπαύσω , τὰ δ’ ὑπόλοιπα τῆς πραγματείας ἐν τοῖς ἑξῆς διηγήσομαι .
Lemmas: νυνί μέν γάρ εἰς σύνοψις ἄγω βούλομαι ἅπας ὁ πραγματεία , ὡς μηδείς ὕλη λανθάνω , ὅς ἔμπειρος εἰμί χρή ὁ ὑγιεινός . οὐδείς γάρ κακός ὑγιεινός ὀνομάζω ὁ ἐπιστήμων καί ὑγιεινός ἅπας τέχνη , ὥσπερ ὁ μόνος ὁ περί ὁ γυμνάσιον γυμναστής · ἀτάρ οὖν καί ὀνομάζω Ἐρασίστρατος οὕτως αὐτός . ἐν δέ ὁ ἑξῆς ὑπόμνημα ἕκαστος ὁ λέγω ὕλη ἐπισκοπέω ὁ τε καιρός καί ὁ ποιότης καί ὁ ποσότης καί ὁ τρόπος ὁ χρῆσις , ὡς μηκέτι ὕλη μόνος , ἀλλά ὑγιεινός αἴτιος γίγνομαι . ἐν τρεῖς γάρ οὗτος γένος πρῶτος εἰμί ὁ ὑγιεινός πραγματεία , καθά καί ὁ θεραπευτικός , σῶμα τε καί αἴτιος καί σημεῖον · σῶμα μέν αὐτός ὁ ὑγιαίνω , ὅς χρή φυλάσσω τοιοῦτος , σημεῖον δέ ὁ συμβαίνω αὐτός , ἐκ ὅς διαγιγνώσκω , αἴτιος δέ , ὑπό ὅς ὁ φυλακή ὁ ὑγίεια γίγνομαι . τέσσαρες δέ ὁ οὗτος ὕλη ὁ διαφορά ὁ δόκιμος ὁ νέος ἰατρός τίθημι , προσφέρω , ποιέω , κενόω , καί ἔξωθεν προσπίπτω · προσφέρω μέν ἔδεσμα τε καί πόμα , καί εἶδος τις ὁ φάρμακον , ἔσω ὁ σῶμα λαμβάνω , καί ὁ εἰσπνέω ἀήρ , ποιέω δέ τρῖψις τε καί περίπατος καί ὄχησις καί ἱππασία καί κίνησις σύμπας . εἰ δέ οὐ πᾶς κίνησις εἰμί γυμνάσιον , ἀλλά ὁ σφοδρός μόνος , πρόσκειμαι ὧδε ὁ κίνησις ὁ γυμνάσιον , ὡς εἰμί ὁ ποιέω κίνησις τε καί γυμνάσιον . συγκαταριθμέω δέ ὁ γένος ὁ αἴτιος ὅδε καί γρηγορέω καί ὕπνος καί ἀφροδίσιος . ὁ δέ ἔξωθεν προσπίπτω , πρῶτος μέν ὁ περιέχω ἀήρ , ἔπειτα ὅς λούω ἤ ἀλείφω προσπίπτω ὁ δέρμα , καί εἰ δή τις φάρμακον εἰμί , οὐ ἐκβαίνω ὅρος ὑγιεινός ; ὥσπερ ἅλς , ἤ μύρτον , ἤ νίτρον , ἤ ἀφρόνιτρον , ἤ τις ὁ αὐτοφυής ὕδωρ θερμός . ὁ δέ ὁ κενόω ὕλη προλέγω μέν ὀλίγος ἔμπροσθεν · εἰ δέ ὀρθός ἀντιδιαιρέω ὁ προλέγω τρεῖς γένος ὁ αἴτιος , οὐ ῥᾴδιος ἀποφῄνομαι . τάχα γάρ εἰμί ἀγαθός ὑπό μέν ὁ προσφέρω καί ποιέω καί προσπίπτω ἔξωθεν ἀλλοιόω τε καί μετακοσμέω φημί ὁ κατά ὁ σῶμα , ὁ μεταβολή δέ αὐτός γίγνομαι κατά τε ὁ ποιός καί κατά ὁ ποσός , καί κατά μέν ὁ ποιός ἐν ὁ θερμαίνω καί ψύχω καί ξηραίνω καί ὑγραίνω , κατά δέ ὁ ποσός ἐν ὁ τρέφω καί κενόω , καί αὐτός γε ὁ κένωσις εἰμί δισσός , ἕτερος μέν ὁ περίσσωμα , ὑπέρ ὅς ὀλίγος ἔμπροσθεν λέγω , ἕτερος δέ αὐτός ὁ οἰκεῖος οὐσία ἐγώ φύσις ἀπορρέω , ὅστις ἀντίκειμαι ὁ θρέψις . ἐπισημῄνομαι δέ ᾀνταῦθη χρή ὁ ὁμωνυμία , ὅς Ἱπποκράτης ἐν ὁ περί τροφή σύγγραμμα διαιρέω , φημί ὧδε · τροφή δέ καί τρέφω , τροφή δέ καί ὁ οἷος , τροφή καί ὁ μέλλω . ὁ μέν γάρ κατά ὁ πρῶτος σημαίνω τροφή τε καί πέψις ὁ ἀπορροή ὁ οὐσία ἀντιδιαιρέω χρή , ὁ δέ κατά ὁ δεύτερος αἱμορραγία τε καί ἁπλῶς λέγω αἷμα ἅπας κένωσις , ὁ δέ κατά ὁ τρίτος ἔμετος τε καί λειεντερία . ἀλλά περί μέν ὁ τοιοῦτος διαίρεσις , ὅπως ἄν τις ἐθέλω , τίθημι . ὁ δέ ὕλη ἅπας ὁ ὑγιεινός ἐπίσταμαι ἀναγκαῖος ὁ δύναμις ὁ ὁ ὑγιεινός τέχνη μετέρχομαι · καί γάρ ὁ ἐπιδέξιος αὐτός χρῆσις ἐντεῦθεν ὁρμάω . γίγνομαι δέ ὁ ἐπιδέξιος αὐτός χρῆσις , ἐάν ὁ τε καιρός ἕκαστος καί ὁ μέτρον εὑρίσκω . ὥστε ἐπί οὗτος χρή προέρχομαι μάλα , οὐ ὁ μοχθηρός αἵρεσις ἐξελέγχω . ἀλλά καί ἐπειδή μέγεθος ἱκανός ὁ πρῶτος ἤδη ἐγώ λόγος ἔχω , οὗτος μέν ἐνταῦθα καταπαύω , ὁ δέ ὑπόλοιπος ὁ πραγματεία ἐν ὁ ἑξῆς διηγέομαι .