galenus.de-sanitate-tuenda-libri-vi 5.3
Ὁποῖον μὲν οὖν ἐστι τὸ ἄριστον σῶμα , πρότερον εἴρηται . τὸ δ’ ἀπολειπόμενον τοῦδε γινώσκειν μέν σε χρὴ διὰ τρεῖς αἰτίας ἀπολειπόμενον , ἢ ὅτι κακῶς ἐξ ἀρχῆς κατεσκευάσθη κυούμενον , ἢ ὅτι μετὰ ταῦτα πρός τινος αἰτίας εἰς τὴν παρὰ φύσιν ἤχθη διάθεσιν , ἢ τῷ τῆς ἡλικίας λόγῳ . πειρᾶσθαι δ’ ἐπανορθοῦσθαι πάντα διὰ τῆς ἀντικειμένης ἀμετρίας · οἷον αὐτίκα περὶ γήρως . τὸ γῆράς ἐστι μὲν ψυχρὸν καὶ ξηρὸν , ὡς ἐν τοῖς περὶ κράσεων ἐπιδέδεικται λόγοις . ἐπανόρθωσις δ’ αὐτοῦ διὰ τῶν ὑγραινόντων τε καὶ θερμαινόντων γίνεται . τοιαῦτα δ’ ἐστὶ θερμὰ λουτρὰ γλυκέων ὑδάτων , καὶ οἴνου πόσις , ὅσαι τε τῶν τροφῶν ὑγραίνειν τε ἅμα καὶ θερμαίνειν πεφύκασι . περὶ δὲ γυμνασίων , ἢ τρίψεων , ἁπάσης τε κινήσεως , ( ἀπὸ τούτων γὰρ ἄρξασθαι βέλτιον , ἐπειδὴ καλῶς εἴρηται , τοὺς πόνους τῶν σιτίων ἡγεῖσθαι , ) τάδε χρὴ γινώσκειν , ὡς ἐκ μέρους μέν τινος ὀρθῶς εἶπεν ὁ ποιητὴς , — — ἐπὴν λούσαιτο φάγοι τε , Εὑδέμεναι μαλακῶς , ἡ γὰρ δίκη ἐστὶ γερόντων . οὐ μὴν τό γε σύμπαν ἐν τούτῳ τέτακται . δέονται γὰρ οἱ γέροντες οὐδὲν ἧττον τῶν νέων εἰς κίνησιν ἄγειν τὸ σῶμα , κινδυνευούσης αὐτοῖς σβεσθῆναι τῆς ἐμφύτου θερμασίας . ἐπεί γε τῶν ἀκμαζόντων σωμάτων εὑρίσκονταί τινες φύσεις , ἡσυχίας δεόμεναι , περὶ ὧν εἴρηται καὶ Ἱπποκράτει , γερόντων δ’ οὐδεὶς χρῄζει παντελοῦς ἡσυχίας , ὥσπερ οὐδὲ γυμνασίου σφοδροῦ · ῥιπίζεσθαι μὲν γὰρ αὐτῶν δεῖται τὸ θερμὸν , ἐξελέγχεται δὲ κατὰ τὰς σφοδροτέρας κινήσεις . αἱ μὲν οὖν μεγάλαι φλόγες οὐδὲν ἔτι χρῄζουσι τοῦ ῥιπίζοντος , ἀλλ’ ἑαυταῖς εἰσιν ἱκαναὶ πρὸς τὸ διασώζεσθαί τε καὶ κρατεῖν τῆς ὕλης . οὔκουν οὐδ’ ἀνατρίβεσθαι ἄμετρα μετὰ τοὺς ὕπνους ἕωθεν ἅπαντες οἱ ἀκμάζοντες δέονται , καθάπερ οἱ γέροντες . ὁ γὰρ τοι σκοπὸς τῆς τοιαύτης ἀνατρίψεως ἅμα λίπει γινομένης διττός ἐστιν , ἢ κοπώδη διάθεσιν ἰάσασθαι , πρὶν αὐξηθεῖσαν ἀνάψαι πυρετὸν , ἢ ἀῤῥωστοῦσαν ἀνάδοσιν ἐπεγεῖραι . πολλοὺς γὰρ ἀτροφοῦντας ἐκ μακροῦ χρόνου ῥᾳδίως ἐν ὀλίγαις ἡμέραις ἐσαρκώσαμεν , ἐπὶ τὴν τοιαύτην ἀνάγοντες τρίψιν . ἀλλ’ ὅπερ ἄλλοις κατὰ πάθος ἐν χρόνῳ τινὶ γίνεται , τοῦτ’ ἀεὶ τοῖς γέρουσιν ὑπάρχει . καὶ ψυχρὸν γὰρ ὅλον αὐτῶν ἐστι τὸ σῶμα , καὶ ἀδύνατον ἕλκειν τὴν τροφὴν ἐφ’ ἑαυτὸ , καὶ κατεργάζεσθαι καλῶς , καὶ τρέφεσθαι πρὸς αὐτῆς . ἀλλ’ ἡ τρίψις ἐπεγείρουσα τὸν ζωτικὸν τόνον αὐτῶν , καὶ θερμαίνουσα τὰ μέτρια , τήν τ’ ἀνάδοσιν εὐπετεστέραν ἐργάζεται , καὶ τὴν θρέψιν ἑτοιμοτέραν . οὕτω τοι καὶ διαιτώμενοι νέοι τε πολλοὶ τῶν ἀτροφούντων ἐσαρκώθησαν , οἵ τε γέροντες ὠνίναντο πάντες . ἓν μὲν δή σοι τοῦτο καθάπερ τι γυμνάσιον ἔστων τοῖς γέρουσιν ἕωθεν γιγνόμενον , ἡ μετ’ ἐλαίου τρίψις , ἐφεξῆς δὲ περίπατοί τε καὶ αἰωρήσεις ἄκοποι , στοχαζομένῳ τῆς τοῦ γέροντος δυνάμεως . διόπερ ἡμῖν εἴρηται πρόσθεν περὶ ἐδεσμάτων τε καὶ πομάτων οὐκ ὀλίγα · παραδείγματος δ’ ἕνεκεν καὶ νῦν εἰρήσεται περὶ τῶν γυμνασίων , ὑπὲρ ὧν ἐμάθομεν ἔμπροσθεν , ὡς τὰ μὲν ὀξέα , ( προσαγορεύουσιν δ’ οὕτως , ὧν αἱ κινήσεις ταχεῖαι , ) λεπτύνει τὸ σῶμα , τὰ δ’ ἐναντία παχύνει , καὶ πολλὰ μὲν ξηραίνει , τὰ δὲ μέτρια σαρκοῖ . λέλεκται δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐν αὐτοῖς διαφορῶν ἁπασῶν , ὥσπερ γε καὶ περὶ τῶν τρίψεων . αἱ δὲ τῶν γυμνασίων ἰδέαι τοῖς γέρουσιν , ὅσαι τ’ ὠφέλιμοι καὶ ὅσαι βλαβεραὶ , κριθήσονται τῇ τε τοῦ σώματος ὅλου διαθέσει καὶ τοῖς ἐνοχλοῦσι παθήμασι . τῇ μὲν ὅλου τοῦ σώματος διαθέσει κατὰ τάδε . τὸ μὲν γὰρ ἄριστον τῇ κατασκευῇ σῶμα , περὶ οὗ μέχρι δεῦρο πεποίημαι τὸν λόγον ἐξ ἀρχῆς , ὥσπερ ἐν νεότητι πρὸς ἅπαντας τοὺς σφοδροτάτους πόνους ἐπιτηδειότατόν ἐστιν , οὕτως ἐν γήρᾳ πρὸς ἅπαντας τοὺς μετρίους · τὸ δ’ ἤτοι παχυσκελὲς , ἢ εὐρύστερνον , ἢ περαιτέρω τοῦ προσήκοντος ἰσχνοσκελὲς , ἢ ὅσοις ὁ θώραξ μικρός ἐστιν , ἢ κομιδῆ στενὸς , ἢ τὸ βλαισὸν , ἢ τὸ ῥαιβὸν , ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως ἀσύμμετρον , εἰς τὰ πολλὰ τῶν γυμνασίων οὐκ ἐπιτήδειον . ἐν μὲν γὰρ τοῖς διὰ τῆς φωνῆς γιγνομένοις ὁ κακῶς παρεσκευασμένος θώραξ , ἐν δὲ τοῖς διὰ τῶν περιπάτων τὰ σκέλη βλάπτεται . κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπί τε χειρῶν εἰρῆσθαί μοι νόει , καὶ τραχήλου , καὶ νώτου , καὶ ὀσφύος , ἰσχίων τε καὶ τῆς ῥάχεως ὅλης . ὅ τι γὰρ ἂν αὐτῶν ᾖ κακῶς ἐξ ἀρχῆς κατεσκευασμένον , ἐξελέγχεται μᾶλλον ἢ ῥώννυται γυμναζόμενον , εἰ μὴ ἄρα τις τὰς συμμέτρους κινήσεις ὀνομάζειν ἐθέλει γυμνάσια σύμμετρα τοῖς ἀσθενέσι μορίοις · ἀλλ’ οὕτως περὶ ὀνόματος μᾶλλον ἢ πράγματος ἡ ἀμφισβήτησις ἔσται . τὰ δ’ εἰς ὑγείαν διαφέροντα τῷ γέροντι γυμνάσια διὰ τῶν ἰσχυροτέρων χρὴ ποιεῖσθαι μορίων · συγκινεῖται γὰρ ἐκείνοις καὶ γυμνάζεται τὰ λοιπά . καὶ μὲν δὴ καὶ ἔθη μεγίστην ἔχει μοῖραν εἰς αἵρεσιν ἰδέας γυμνασίων . ἄκοποί τε γὰρ αὐτοῖς αἱ εἰθισμέναι γίνονται κινήσεις , ἥδονταί τε κατ’ αὐτὰς ἐνεργοῦντες , ὥσπερ αὖ πάλιν ἐν τοῖς ἀήθεσιν ἄχθονταί τε καὶ κοπώδεις γίνονται τῶν δὲ τεχνικῶν ἐνεργειῶν οὐδ’ ἅψασθαι δυνατόν ἐστι , ἢ αὐλεῖν , ἢ σαλπίζειν , ἢ κιθαρίζειν , ὥσπερ γε τῶν κατὰ παλαίστραν , ὅσοι παλαισμάτων ἀμαθεῖς . ἕκαστον οὖν τῶν γερόντων ἐν τοῖς συνήθεσι γυμνάζειν , ἀνιέντας αὐτῶν τὴν σφοδρότητα . τρίτος δὲ σκοπὸς ἰδέας γυμνασίων ἀπὸ τῶν παθημάτων λαμβάνεται , κοινὸς μὲν ἁπάσης ἡλικίας ὑπάρχων , οὐ μὴν ἴσην γε τὴν δύναμιν ἐν ἁπάσαις ἔχων , ὅτι μηδὲ τὴν βλάβην ἴσην ἐργάζεται παροφθείς . ὅσοι μὲν γὰρ ἑτοίμως ἁλίσκονται σκοτώμασιν , ἢ ἐπιληψίαις , ἢ ὀφθαλμίαις σφοδραῖς , ἢ ὠταλγίαις , οὐ χρὴ τούτους ἐπινεύοντας , ἢ κατακύπτοντας , ἢ καλινδουμένους χαμαὶ γυμνάζεσθαι . περιπάτοις δὲ πολλάκις , καὶ δρόμοις μετρίοις , αἰωρήσεσί τε ἐπὶ τῶν ὀχημάτων ἀκόπως χρῆσθαι . παραπλησίῳ δὲ τρόπῳ καὶ ὅσοις παρίσθμια ῥᾳδίως , ἢ ἀντιάδες , ἢ συνάγχαι γίνονται , καὶ ὅσοις γαργαρεὼν ἑτοίμως ῥευματίζεται , καὶ ὅσος οὖλα , καὶ ὅσοις ὀδόντες , ἢ ὅλως τι τῶν κατὰ τὸν τράχηλόν τε καὶ τὴν ὅλην κεφαλὴν μορίων . ἡμικρανίᾳ γοῦν ἐνοχλοῦνται πολλοὶ , καὶ τένοντας ἄλλοι συνεχῶς ἀλγοῦσιν ἐπὶ μικραῖς προφάσεσιν . ὧν οὐδεὶς ἀνέχεται γυμνασίου πληροῦντος κεφαλὴν , ἀλλ’ ἔστιν ἅπασιν αὐτοῖς τὰ διὰ τῶν σκελῶν ὠφέλιμα , καθάπερ γε τοῖς ἀσθενέσι φύσει τὰ σκέλη βελτίω τὰ διὰ τῶν ἄνω μερῶν γυμνάσια , χειρονομίαι τε καὶ ἀκροχειρισμοὶ , καὶ δισκοβολίαι , καὶ ἁλτήρων χρῆσις , ὅσα τε κατὰ τὴν παλαίστραν γυμνάζεται χαμαὶ πάντα . τοῖς γε μὴν τὰ μέσον μόρια χειρῶν καὶ σκελῶν πάσχουσι ῥᾳδίως ἅπαν μὲν εἶδος ἐπιτήδειόν ἐστι γυμνασίων , ἐπεὶ τῶν ἄλλων τις ἀπείργει σκοπῶν · ἤδη δὲ τὰ μὲν κατὰ θώρακα τοῖς κάτω μᾶλλον χαίρει , τὰ δὲ κατὰ κύστιν ἢ νεφροὺς τοῖς ἄνω , σπλὴν δὲ καὶ γαστὴρ καὶ ἧπαρ ἔντερά τε καὶ κῶλον , ὥσπερ ἐν τῷ μέσῳ τῶν κάτω μερῶν ἐστιν , οὕτω καὶ τοῖς γυμνασίοις ὁμοίως χαίρει . τάς γε μὴν τρίψεις ἐπὶ τῶν ἀσθενῶν μορίων , ἐν οἷς μὲν χρόνοις νοσοῖ , φυλάττεσθαι προσήκει , ἐν οἷς δὲ ὑγιαίνει , προσφέρεσθαι μᾶλλον ἢ τοῖς ἄλλοις , καὶ μάλιστα τὰς ξηρὰς , ἐπὶ πλεῖστον ἀνατρίβοντα διά τε τῶν ὀθονίων καὶ μόναις ταῖς χερσί . καὶ μὴν δὴ καὶ ὅσαι κατὰ περίοδον ὀδύναι γίνονται μορίοις τισὶ , οὐ σμικρὸν γίνεται κώλυμα τοῦ γίνεσθαι τοιαῦθ’ ἡ τρίψις ἐν τῷ μεταξὺ χρόνῳ παραλαμβανομένη , καὶ μάλιστα πρὸ δυοῖν ἢ τριῶν ὡρῶν τοῦ παροξυσμοῦ · ῥώννυται γὰρ ὑπ’ αὐτῆς τὰ μόρια , καὶ ἧττον δέχεται τὰ συνήθη κατασκήπτοντα ῥεύματα . ταυτὶ μὲν οὖν ἅπαντα κοινὰ γερόντων ἐστὶ καὶ τῶν ἄλλην ἡλικίαν ἐχόντων ἡντιναοῦν . τὸ δὲ μὴ γυμνάζεσθαι τοῖς ἀσθενέσι μορίοις ἐπὶ γέροντος μόνον συμβουλεύω · τῶν δ’ ἄλλων ὅσον τις ἂν ᾖ τοῦ γήρως ἀπωτέρω , τοσούτῳ μᾶλλον αὐτῷ γυμναστέον ἐστὶ τὸ ἀσθενὲς , ὅπερ δὴ καὶ διὰ παραδείγματος , ἵνα μᾶλλον ὁ λόγος ᾖ σαφὴς , οὐκ ὀκνήσω διελθεῖν . ὑποκείσθω τι σῶμα τῶν ἔτ’ αὐξανομένων ἰσχνὸν τοῖς σκέλεσι . τούτῳ συμφέρει πιττοῦσθαί τε τὰ σκέλη καὶ τρίβεσθαι μετρίως , καὶ δρόμῳ χρῆσθαι μᾶλλον ἢ ἄλλῳ τινὶ γυμνασίῳ . χρὴ δ’ ἐπιστατεῖν αὐτῷ τινα , τὸν σύμμετρον ὁρίζοντα τὴν κίνησιν , ὡς μήτε τοῦ προσήκοντος ἐνδεέστερον γυμνάζοιτο , μήθ’ ὑπερβάλλοι τοσοῦτον , ὡς ἁλῶναι κόπῳ . τοῦτο δὴ , καίτοι δύσγνωστον εἶναι δοκοῦν , οὐκ ἐν γυμνασίοις μόνον , ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν , ἡμεῖς ἐπεδείξαμεν εὔγνωστον ἔν γε τοῖς κατὰ τὴν ὑγιεινὴν δίαιταν . οὐ γάρ ἐστιν ἐπ’ αὐτοῖς ὀξὺς ὁ καιρὸς , ὡς ἐν ταῖς νόσοις , ἀλλ’ ἔξεστιν ἄρξασθαι μὲν ἀπὸ τῶν ἀσφαλεστάτων ἐν ἑκάστῳ μέτρῳ , ἐπισκοπουμένους δὲ τὸ ἀποβαῖνον ἤτοι γ’ ἀφαιρεῖν , ἢ προστιθέναι τι , καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἐπανορθουμένους τὸ παρεθέν . οἷον εὐθέως ἐπὶ τῶν ἰσχνοσκελῶν , ἐγώ ποτε παιδάριον ἐτῶν τρισκαίδεκα παραλαβὼν , εἶτα παντὶ τῷ μετὰ ταῦτα χρόνῳ τῆς αὐξητικῆς ἡλικίας προνοησάμενος αὐτοῦ κατὰ τοὺς προγεγραμμένους σκοποὺς , ἀπέφῃνα νεανίσκον εὔρυθμόν τε καὶ σύμμετρον . ἐν μὲν γὰρ τῇ πρώτῃ τῶν ἡμερῶν αὐτὸν κατέχρισα τῇ πίττῃ δὶς ἐφεξῆς , ὡς εἴωθα , καὶ δραμεῖν ἐκέλευσα μήτ’ ὀξέως μήτε πολύ . κατὰ δὲ τὴν δευτέραν τρίψει συμμέτρῳ μὲν κατὰ σκληρότητά τε καὶ μαλακότητα , βραχείᾳ δὲ κατὰ τὸ πλῆθος ἅμα λίπει προμαλάξας , ἐκέλευσα βραχεῖ πλείω δραμεῖν , οὐ μὴν ὀξύτερά γε τῶν πρόσθεν . ἐπὶ δὲ τῷ δρόμῳ δηλονότι ταῖς ἀποθεραπευτικαῖς ὀνομαζομέναις ἐχρώμην τρίψεσιν . ἐκέλευον δὲ περιπατεῖν αὐτῷ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἀπὸ μετρίων ἀρξαμένῳ εἰς πλείω , κατασκεπτόμενος τά τ’ ἄλλα τῶν σκελῶν καὶ μάλιστα τὰς φλέβας , εἰ μὴ περιττότερον εὐρύνοιντο τῆς τῶν σκελῶν εὐτροφίας . χαλεπὸν γὰρ τοῦτο , καὶ ῥευματικὸν , καὶ βλαισώδη τῷ χρόνῳ παρασκευάζον , οὐκ εὔτροφα τὰ κῶλα . τούτῳ τε οὖν προσέχειν σε χρὴ τῷ γνωρίσματι , καὶ εἰ θερμότερα περαιτέρω τοῦ προσήκοντος γίγνοιτο τὰ σκέλη , καὶ εἰ κοπώδη τινὰ αἴσθησιν ἔχοντα . μηδενὸς μὲν γὰρ τούτων τῶν σημείων φανέντος , αὐξάνειν τε χρὴ τὸ πλῆθος τῶν περιπάτων τε καὶ τῶν δρόμων , καὶ πιττοῦν διὰ τρίτης . ὀφθέντος δέ τινος αὐτῶν ἀνάῤῥοπά τε σχηματίζειν ἐν τῇ κοίτῃ τὰ κῶλα , καὶ τοῦ πλήθους ἁπάντων ὧν διῆλθον ἀφαιρεῖν , ἐλάττω μὲν περιπατεῖν , ἐλάττω δὲ τρέχειν κελεύοντα , καὶ τῇ τρίψει κάτωθεν ἄνω . ὅταν δέ σοι ταῦτα πράξαντι κατὰ φύσιν ἀκριβῶς ἔχῃ τὰ σκέλη , πάλιν ἐπὶ τὴν ἐξ ἀρχῆς χρὴ χρῆσιν τῶν βοηθημάτων ἰέναι , βραχυτάταις αὐξήσεσι χρώμενον ἢ διὰ παντὸς ἐπὶ τῶν αὐτῶν καταμένοντα . παρεμβάλλειν δὲ χρὴ καὶ τὰς στρογγύλας καλουμένας τρίψεις μέσας σκληρότητός τε καὶ μαλακότητος , ἔσθ’ ὅτε μὲν ἄνωθεν , ἐνίοτε δὲ ἐκ τῶν κάτω μερῶν ἀρχομένους . καί που κεκονιαμένοις τοῖς σκέλεσι παραχέοντας ἔλαιον οὕτω τρίβειν . ἔστω δὲ κόνις ἡ καλουμένη λιπαρά · προσαγορεύουσι δ’ οὕτως , ἐν ᾗ μήτε τραχὺ , μήτε δριμύ . λεπτύνουσι γὰρ μᾶλλον , ἢ σαρκοῦσιν , ὅσαι τραχύτητος κισσηρώδους , ἢ δριμύτητος νιτρώδους ἢ ἁλμώδους μετέχουσιν . ὅτῳ δὲ παχύτερα μὲν τὰ σκέλη , βραχίονες δὲ καὶ πήχεις ἰσχνοὶ , τούτῳ τὰ μὲν διὰ χειρῶν γυμνάσια πάντ’ ἐπιτηδευτέον ἐστὶ , φυλακτέον δὲ τὰ διὰ τῶν σκελῶν . αἵ γε μὴν τρίψεις καὶ πιττώσεις ὁμοίως γενέσθωσαν , ὅσα τ’ ἄλλα περὶ τῶν κατὰ τὰ σκέλη λέλεκται γυμνασίων . οὐ γὰρ μικρά τίς ἐστιν ἐν αὐτοῖς διαφορὰ , τινῶν μὲν ἐσχάτως ἀῤῥώστων εἰς τὰς κινήσεις ὄντων , εἰ καὶ μηδέπω τύχοιεν ἑβδομηκοντοῦται εἰς τὴν ἡλικίαν ὄντες , ἐνίων δὲ πολὺ ῥωμαλεωτέρων ἢ κατὰ τούσδε γεγονότων ἔτη πλείω ἢ ὀγδοήκοντα . τοὺς μὲν ἀσθενεστέρους αἰωρεῖν μᾶλλον ἢ περιπατεῖν κελεύων κινήσεις · τοὺς δ’ ἰσχυροτέρους δι’ ἀμφότερα γυμνάσαντα , ἄξαντά τε πρὸς τὴν δευτέραν τρίψιν οὐχ ὁμοίως ἀμφοτέρους , ἀλλ’ ἀεὶ τὸν ἀῤῥωστότερον θᾶττον . ἔστω γάρ σοι τοῦτο τῶν κοινοτάτων παραγγελμάτων , ἐπὶ μὲν ἀσθενοῦς δυνάμεως ἀνατρέφειν τὸ σῶμα πυκναῖς καὶ βραχείαις τροφαῖς , ἐπὶ δὲ ἰσχυρᾶς ἀραιαῖς καὶ πολλαῖς .
Lemmas: ὁποῖος μέν οὖν εἰμί ὁ ἀγαθός σῶμα , πρότερος λέγω . ὁ δέ ἀπολείπω ὅδε γιγνώσκω μέν σύ χρή διά τρεῖς αἰτία ἀπολείπω , ἤ ὅτι κακός ἐκ ἀρχή κατασκευάζω κυέω , ἤ ὅτι μετά οὗτος πρός τις αἰτία εἰς ὁ παρά φύσις ἄγω διάθεσις , ἤ ὁ ὁ ἡλικία λόγος . πειράω δέ ἐπανορθόω πᾶς διά ὁ ἀντίκειμαι ἀμετρία · οἷος αὐτίκα περί γῆρας . ὁ γῆρας εἰμί μέν ψυχρός καί ξηρός , ὡς ἐν ὁ περί κρᾶσις ἐπιδείκνυμι λόγος . ἐπανόρθωσις δέ αὐτός διά ὁ ὑγραίνω τε καί θερμαίνω γίγνομαι . τοιοῦτος δέ εἰμί θερμός λουτρόν γλυκύς ὕδωρ , καί οἶνος πόσις , ὅσος τε ὁ τροφή ὑγραίνω τε ἅμα καί θερμαίνω φύω . περί δέ γυμνάσιον , ἤ τρῖψις , ἅπας τε κίνησις , ( ἀπό οὗτος γάρ ἄρχω ἀγαθός , ἐπειδή καλός λέγω , ὁ πόνος ὁ σιτίον ἡγέομαι , ) ὅδε χρή γιγνώσκω , ὡς ἐκ μέρος μέν τις ὀρθός λέγω ὁ ποιητής , — — ἐπήν λούω ἐσθίω τε , Εὕδω μαλακός , ὁ γάρ δίκη εἰμί γέρων . οὐ μήν ὁ γε σύμπας ἐν οὗτος τάσσω . δέω γάρ ὁ γέρων οὐδείς ἥσσων ὁ νέος εἰς κίνησις ἄγω ὁ σῶμα , κινδυνεύω αὐτός σβέννυμι ὁ ἔμφυτος θερμασία . ἐπεί γε ὁ ἀκμάζω σῶμα εὑρίσκω τις φύσις , ἡσυχία δέω , περί ὅς λέγω καί Ἱπποκράτης , γέρων δέ οὐδείς χρῄζω παντελής ἡσυχία , ὥσπερ οὐδέ γυμνάσιον σφοδρός · ῥιπίζω μέν γάρ αὐτός δέω ὁ θερμός , ἐξελέγχω δέ κατά ὁ σφοδρός κίνησις . ὁ μέν οὖν μέγας φλόξ οὐδείς ἔτι χρῄζω ὁ ῥιπίζω , ἀλλά ἑαυτοῦ εἰμί ἱκανός πρός ὁ διασῴζω τε καί κρατέω ὁ ὕλη . οὔκουν οὐδέ ἀνατρίβω ἄμετρος μετά ὁ ὕπνος ἕωθεν ἅπας ὁ ἀκμάζω δέω , καθά ὁ γέρων . ὁ γάρ τοι σκοπός ὁ τοιοῦτος ἀνάτριψις ἅμα λίπος γίγνομαι δισσός εἰμί , ἤ κοπώδης διάθεσις ἰάομαι , πρίν αὐξάνω ἀνάπτω πυρετός , ἤ ἀρρωστέω ἀνάδοσις ἐπεγείρω . πολύς γάρ ἀτροφέω ἐκ μακρός χρόνος ῥᾴδιος ἐν ὀλίγος ἡμέρα σαρκόω , ἐπί ὁ τοιοῦτος ἀνάγω τρῖψις . ἀλλά ὅς ἄλλος κατά πάθος ἐν χρόνος τις γίγνομαι , οὗτος ἀεί ὁ γέρων ὑπάρχω . καί ψυχρός γάρ ὅλος αὐτός εἰμί ὁ σῶμα , καί ἀδύνατος ἕλκω ὁ τροφή ἐπί ἑαυτοῦ , καί κατεργάζομαι καλός , καί τρέφω πρός αὐτός . ἀλλά ὁ τρῖψις ἐπεγείρω ὁ ζωτικός τόνος αὐτός , καί θερμαίνω ὁ μέτριος , ὁ τε ἀνάδοσις εὐπετής ἐργάζομαι , καί ὁ θρέψις ἑτοῖμος . οὕτως τοι καί διαιτάω νέος τε πολύς ὁ ἀτροφέω σαρκόω , ὁ τε γέρων ὀνίνημι πᾶς . εἷς μέν δή σύ οὗτος καθά τις γυμνάσιον εἰμί ὁ γέρων ἕωθεν γίγνομαι , ὁ μετά ἔλαιον τρῖψις , ἐφεξῆς δέ περίπατος τε καί αἰώρησις ἄκοπος , στοχάζομαι ὁ ὁ γέρων δύναμις . διόπερ ἐγώ λέγω πρόσθεν περί ἔδεσμα τε καί πόμα οὐ ὀλίγος · παράδειγμα δέ ἕνεκα καί νῦν λέγω περί ὁ γυμνάσιον , ὑπέρ ὅς μανθάνω ἔμπροσθεν , ὡς ὁ μέν ὀξύς , ( προσαγορεύω δέ οὕτως , ὅς ὁ κίνησις ταχύς , ) λεπτύνω ὁ σῶμα , ὁ δέ ἐναντίος παχύνω , καί πολύς μέν ξηραίνω , ὁ δέ μέτριος σαρκόω . λέγω δέ καί περί ὁ ἄλλος ἐν αὐτός διαφορά ἅπας , ὥσπερ γε καί περί ὁ τρῖψις . ὁ δέ ὁ γυμνάσιον ἰδέα ὁ γέρων , ὅσος τε ὠφέλιμος καί ὅσος βλαβερός , κρίνω ὁ τε ὁ σῶμα ὅλος διάθεσις καί ὁ ἐνοχλέω πάθημα . ὁ μέν ὅλος ὁ σῶμα διάθεσις κατά ὅδε . ὁ μέν γάρ ἀγαθός ὁ κατασκευή σῶμα , περί ὅς μέχρι δεῦρο ποιέω ὁ λόγος ἐκ ἀρχή , ὥσπερ ἐν νεότης πρός ἅπας ὁ σφοδρός πόνος ἐπιτήδειος εἰμί , οὕτως ἐν γῆρας πρός ἅπας ὁ μέτριος · ὁ δέ ἤτοι παχυσκελής , ἤ εὐρύστερνος , ἤ πέρα ὁ προσήκω ἰσχνοσκελής , ἤ ὅσος ὁ θώραξ μικρός εἰμί , ἤ κομιδῇ στενός , ἤ ὁ βλαισός , ἤ ὁ ῥαιβός , ἤ ὁπωσοῦν ἄλλος ἀσύμμετρος , εἰς ὁ πολύς ὁ γυμνάσιον οὐ ἐπιτήδειος . ἐν μέν γάρ ὁ διά ὁ φωνή γίγνομαι ὁ κακός παρασκευάζω θώραξ , ἐν δέ ὁ διά ὁ περίπατος ὁ σκέλος βλάπτω . κατά δέ ὁ αὐτός τρόπος ἐπί τε χείρ λέγω ἐγώ νοέω , καί τράχηλος , καί νῶτον , καί ὀσφῦς , ἴσχιον τε καί ὁ ῥάχις ὅλος . ὅς τις γάρ ἄν αὐτός εἰμί κακός ἐκ ἀρχή κατασκευάζω , ἐξελέγχω μάλα ἤ ῥώννυμι γυμνάζω , εἰ μή ἄρα τις ὁ σύμμετρος κίνησις ὀνομάζω ἐθέλω γυμνάσιον σύμμετρος ὁ ἀσθενής μόριον · ἀλλά οὕτως περί ὄνομα μάλα ἤ πρᾶγμα ὁ ἀμφισβήτησις εἰμί . ὁ δέ εἰς ὑγεία διαφέρω ὁ γέρων γυμνάσιον διά ὁ ἰσχυρός χρή ποιέω μόριον · συγκινέω γάρ ἐκεῖνος καί γυμνάζω ὁ λοιπός . καί μέν δή καί ἔθος μέγας ἔχω μοῖρα εἰς αἵρεσις ἰδέα γυμνάσιον . ἄκοπος τε γάρ αὐτός ὁ ἐθίζω γίγνομαι κίνησις , ἥδομαι τε κατά αὐτός ἐνεργέω , ὥσπερ αὖ πάλιν ἐν ὁ ἀήθης ἄχθομαι τε καί κοπώδης γίγνομαι ὁ δέ τεχνικός ἐνέργεια οὐδέ ἅπτω δυνατός εἰμί , ἤ αὐλέω , ἤ σαλπίζω , ἤ κιθαρίζω , ὥσπερ γε ὁ κατά παλαίστρα , ὅσος πάλαισμα ἀμαθής . ἕκαστος οὖν ὁ γέρων ἐν ὁ συνήθης γυμνάζω , ἀνίημι αὐτός ὁ σφοδρότης . τρίτος δέ σκοπός ἰδέα γυμνάσιον ἀπό ὁ πάθημα λαμβάνω , κοινός μέν ἅπας ἡλικία ὑπάρχω , οὐ μήν ἴσος γε ὁ δύναμις ἐν ἅπας ἔχω , ὅτι μηδέ ὁ βλάβη ἴσος ἐργάζομαι παροράω . ὅσος μέν γάρ ἑτοῖμος ἁλίσκομαι σκότωμα , ἤ ἐπιληψία , ἤ ὀφθαλμία σφοδρός , ἤ ὠταλγία , οὐ χρή οὗτος ἐπινεύω , ἤ κατακύπτω , ἤ καλινδέομαι χαμαί γυμνάζω . περίπατος δέ πολλάκις , καί δρόμος μέτριος , αἰώρησις τε ἐπί ὁ ὄχημα ἄκοπος χράω . παραπλήσιος δέ τρόπος καί ὅσος παρίσθμιον ῥᾴδιος , ἤ ἀντιάς , ἤ συνάγχη γίγνομαι , καί ὅσος γαργαρεών ἑτοῖμος ῥευματίζομαι , καί ὅσος οὖλον , καί ὅσος ὀδούς , ἤ ὅλος τις ὁ κατά ὁ τράχηλος τε καί ὁ ὅλος κεφαλή μόριον . ἡμικρανία γοῦν ἐνοχλέω πολύς , καί τένων ἄλλος συνεχής ἀλγέω ἐπί μικρός πρόφασις . ὅς οὐδείς ἀνέχω γυμνάσιον πληρόω κεφαλή , ἀλλά εἰμί ἅπας αὐτός ὁ διά ὁ σκέλος ὠφέλιμος , καθά γε ὁ ἀσθενής φύσις ὁ σκέλος ἀγαθός ὁ διά ὁ ἄνω μέρος γυμνάσιον , χειρονομία τε καί ἀκροχειρισμός , καί δισκοβολία , καί ἁλτήρ χρῆσις , ὅσος τε κατά ὁ παλαίστρα γυμνάζω χαμαί πᾶς . ὁ γε μήν ὁ μέσος μόριον χείρ καί σκέλος πάσχω ῥᾴδιος ἅπας μέν εἶδος ἐπιτήδειος εἰμί γυμνάσιον , ἐπεί ὁ ἄλλος τις ἀπείργω σκοπός · ἤδη δέ ὁ μέν κατά θώραξ ὁ κάτω μάλα χαίρω , ὁ δέ κατά κύστις ἤ νεφρός ὁ ἄνω , σπλήν δέ καί γαστήρ καί ἧπαρ ἔντερον τε καί κῶλον , ὥσπερ ἐν ὁ μέσος ὁ κάτω μέρος εἰμί , οὕτως καί ὁ γυμνάσιον ὅμοιος χαίρω . ὁ γε μήν τρῖψις ἐπί ὁ ἀσθενής μόριον , ἐν ὅς μέν χρόνος νοσέω , φυλάσσω προσήκω , ἐν ὅς δέ ὑγιαίνω , προσφέρω μάλα ἤ ὁ ἄλλος , καί μάλα ὁ ξηρός , ἐπί πολύς ἀνατρίβω διά τε ὁ ὀθόνιον καί μόνος ὁ χείρ . καί μήν δή καί ὅσος κατά περίοδος ὀδύνη γίγνομαι μόριον τις , οὐ μικρός γίγνομαι κώλυμα ὁ γίγνομαι τοιοῦτος ὁ τρῖψις ἐν ὁ μεταξύ χρόνος παραλαμβάνω , καί μάλα πρό δύο ἤ τρεῖς ὥρα ὁ παροξυσμός · ῥώννυμι γάρ ὑπό αὐτός ὁ μόριον , καί ἥσσων δέχομαι ὁ συνήθης κατασκήπτω ῥεῦμα . οὗτος μέν οὖν ἅπας κοινός γέρων εἰμί καί ὁ ἄλλος ἡλικία ἔχω ὁστισοῦν . ὁ δέ μή γυμνάζω ὁ ἀσθενής μόριον ἐπί γέρων μόνος συμβουλεύω · ὁ δέ ἄλλος ὅσος τις ἄν εἰμί ὁ γῆρας ἀπωτέρω , τοσοῦτος μάλα αὐτός γυμνάζω εἰμί ὁ ἀσθενής , ὅς δή καί διά παράδειγμα , ἵνα μάλα ὁ λόγος εἰμί σαφής , οὐ ὀκνέω διέρχομαι . ὑπόκειμαι τις σῶμα ὁ ἔτι αὐξάνω ἰσχνός ὁ σκέλος . οὗτος συμφέρω πισσόω τε ὁ σκέλος καί τρίβω μέτριος , καί δρόμος χράω μάλα ἤ ἄλλος τις γυμνάσιον . χρή δέ ἐπιστατέω αὐτός τις , ὁ σύμμετρος ὁρίζω ὁ κίνησις , ὡς μήτε ὁ προσήκω ἐνδεής γυμνάζω , μήτε ὑπερβάλλω τοσοῦτος , ὡς ἁλίσκομαι κόπος . οὗτος δή , καίτοι δύσγνωστος εἰμί δοκέω , οὐ ἐν γυμνάσιον μόνος , ἀλλά καί ὁ ἄλλος ἅπας , ἐγώ ἐπιδείκνυμι εὔγνωστος ἐν γε ὁ κατά ὁ ὑγιεινός δίαιτα . οὐ γάρ εἰμί ἐπί αὐτός ὀξύς ὁ καιρός , ὡς ἐν ὁ νόσος , ἀλλά ἔξεστι ἄρχω μέν ἀπό ὁ ἀσφαλής ἐν ἕκαστος μέτρον , ἐπισκοπέω δέ ὁ ἀποβαίνω ἤτοι γε ἀφαιρέω , ἤ προστίθημι τις , κατά ἕκαστος ἡμέρα ἐπανορθόω ὁ παρίημι . οἷος εὐθύς ἐπί ὁ ἰσχνοσκελής , ἐγώ ποτέ παιδάριον ἔτος τρεισκαίδεκα παραλαμβάνω , εἶτα πᾶς ὁ μετά οὗτος χρόνος ὁ αὐξητικός ἡλικία προνοέω αὐτός κατά ὁ προγράφω σκοπός , ἀποφῄνω νεανίσκος εὔρυθμος τε καί σύμμετρος . ἐν μέν γάρ ὁ πρῶτος ὁ ἡμέρα αὐτός καταχρίω ὁ πίσσα δίς ἐφεξῆς , ὡς εἴωθα , καί τρέχω κελεύω μήτε ὀξύς μήτε πολύς . κατά δέ ὁ δεύτερος τρῖψις σύμμετρος μέν κατά σκληρότης τε καί μαλακότης , βραχύς δέ κατά ὁ πλῆθος ἅμα λίπος προμαλάσσω , κελεύω βραχύς πολύς τρέχω , οὐ μήν ὀξύς γε ὁ πρόσθεν . ἐπί δέ ὁ δρόμος δηλονότι ὁ ἀποθεραπευτικός ὀνομάζω χράω τρῖψις . κελεύω δέ περιπατέω αὐτός κατά ἕκαστος ἡμέρα ἀπό μέτριος ἄρχω εἰς πολύς , κατασκέπτομαι ὁ τε ἄλλος ὁ σκέλος καί μάλα ὁ φλέψ , εἰ μή περισσός εὐρύνω ὁ ὁ σκέλος εὐτροφία . χαλεπός γάρ οὗτος , καί ῥευματικός , καί βλαισώδης ὁ χρόνος παρασκευάζω , οὐ εὔτροφος ὁ κῶλον . οὗτος τε οὖν προσέχω σύ χρή ὁ γνώρισμα , καί εἰ θερμός πέρα ὁ προσήκω γίγνομαι ὁ σκέλος , καί εἰ κοπώδης τις αἴσθησις ἔχω . μηδείς μέν γάρ οὗτος ὁ σημεῖον φαίνω , αὐξάνω τε χρή ὁ πλῆθος ὁ περίπατος τε καί ὁ δρόμος , καί πισσόω διά τρίτος . ὁράω δέ τις αὐτός ἀνάρροπος τε σχηματίζω ἐν ὁ κοίτη ὁ κῶλον , καί ὁ πλῆθος ἅπας ὅς διέρχομαι ἀφαιρέω , ἐλαχύς μέν περιπατέω , ἐλαχύς δέ τρέχω κελεύω , καί ὁ τρῖψις κάτωθεν ἄνω . ὅταν δέ σύ οὗτος πράσσω κατά φύσις ἀκριβής ἔχω ὁ σκέλος , πάλιν ἐπί ὁ ἐκ ἀρχή χρή χρῆσις ὁ βοήθημα ἔρχομαι , βραχύς αὔξησις χράω ἤ διά πᾶς ἐπί ὁ αὐτός καταμένω . παρεμβάλλω δέ χρή καί ὁ στρογγύλος καλέω τρῖψις μέσος σκληρότης τε καί μαλακότης , ἔστε ὅτε μέν ἄνωθεν , ἐνίοτε δέ ἐκ ὁ κάτω μέρος ἄρχω . καί που κονιάω ὁ σκέλος παραχέω ἔλαιον οὕτως τρίβω . εἰμί δέ κόνις ὁ καλέω λιπαρός · προσαγορεύω δέ οὕτως , ἐν ὅς μήτε τραχύς , μήτε δριμύς . λεπτύνω γάρ μάλα , ἤ σαρκάω , ὅσος τραχύτης κισσηρωδής , ἤ δριμύτης νιτρώδης ἤ ἀλμώδης μετέχω . ὅστις δέ παχύς μέν ὁ σκέλος , βραχίων δέ καί πῆχυς ἰσχνός , οὗτος ὁ μέν διά χείρ γυμνάσιον πᾶς ἐπιτηδευτέος εἰμί , φυλάσσω δέ ὁ διά ὁ σκέλος . ὁ γε μήν τρῖψις καί πίσσωσις ὅμοιος γίγνομαι , ὅσος τε ἄλλος περί ὁ κατά ὁ σκέλος λέγω γυμνάσιον . οὐ γάρ μικρός τις εἰμί ἐν αὐτός διαφορά , τις μέν ἔσχατος ἄρρωστος εἰς ὁ κίνησις εἰμί , εἰ καί μηδέπω τυγχάνω ἑβδομηκοντούτης εἰς ὁ ἡλικία εἰμί , ἔνιοι δέ πολύς ῥωμαλέος ἤ κατά ὅδε γίγνομαι ἔτος πολύς ἤ ὀγδοήκοντα . ὁ μέν ἀσθενής αἰωρέω μάλα ἤ περιπατέω κελεύω κινέω · ὁ δέ ἰσχυρός διά ἀμφότερος γυμνάζω , ἄγω τε πρός ὁ δεύτερος τρῖψις οὐ ὅμοιος ἀμφότερος , ἀλλά ἀεί ὁ ἄρρωστος ταχύς . εἰμί γάρ σύ οὗτος ὁ κοινός παράγγελμα , ἐπί μέν ἀσθενής δύναμις ἀνατρέφω ὁ σῶμα πυκνός καί βραχύς τροφή , ἐπί δέ ἰσχυρός ἀραιός καί πολύς .