galenus.de-sanitate-tuenda-libri-vi 1.13
Λεγέσθω δὴ πρῶτον μὲν , ὑφ’ ὧν ἴσχεται τῶν εἰρημένων ἐκκρίσεων ἑκάστη · δεύτερον δὲ , ὅπως ἄν τις ἐπεσχημένην αὐτὴν προτρέψαι . ἡ μὲν δὴ τῶν περὶ τὴν γαστέρα περιττωμάτων ἐπίσχεσις ἤτοι διὰ τὰ λαμβανόμενα σιτία τε καὶ ποτὰ γίγνοιτ’ ἂν , ἢ διὰ τὴν γαστέρα μετὰ τῶν ἐντέρων · διὰ μὲν τὰ σιτία καὶ ποτὰ , παρά τε τὴν ποιότητα καὶ ποσότητα τῶν ληφθέντων , ἔτι τε πρὸς τούτοις τάξιν τε καὶ τὸν τρόπον τῆς χρήσεως · παρὰ μὲν τὴν ποιότητα , στρυφνῶν , ἢ αὐστηρῶν , ἢ ξηρῶν ταῖς συστάσεσιν ὑπαρχόντων · παρὰ δὲ τὴν ποσότητα , τοῦ προσήκοντος πλειόνων ἢ ἐλαττόνων · παρὰ δὲ τὴν τάξιν , εἰ τὰ μὲν ξηρὰ καὶ στύφοντα πρότερον , τὰ δὲ ὑγρὰ καὶ λιπαρὰ καὶ γλυκέα δεύτερα προσενέγκαιτο · παρὰ δὲ τὸν τρόπον τῆς χρήσεως , εἰ , δέον δὶς σιτεῖσθαι , πᾶσαν εἰς ἅπαξ προσενέγκαιτο τὴν τροφήν . ἡ δὲ περὶ τὴν γαστέρα τε καὶ τὰ ἔντερα τῆς ἐπισχέσεως τῶν περιττωμάτων αἰτία διά τε τὴν φύσιν αὐτῶν καὶ διὰ τὴν ἐπίκτητον γίνεται διάθεσιν . αἱ μὲν δὴ περὶ τὴν φύσιν αὐτῶν αἰτίαι μοχθηρῶν εἰσι τοῦ σώματος κατασκευῶν , ὡς ἐν τῶ περὶ ἐκείνων εἰρήσεται λόγῳ · περὶ δὲ τῶν ἐπικτήτων ἐν τῷδε ῥητέον . ὀκτὼ διαφοραὶ τῶν τῆς γαστρὸς προσφάτων εἰσὶ διαθέσεων , ἅπασαι δυσκρασίαι κατὰ γένος ὑπάρχουσαι , τέσσαρες μὲν ἁπλαῖ , θερμότης , ψυχρότης , ξηρότης καὶ ὑγρότης , τέσσαρες δὲ ἄλλαι σύνθετοι , θερμότης τε ἅμα καὶ ξηρότης , καὶ θερμότης ἅμα ὑγρότητι , καὶ ψυχρότης ἅμα καὶ ξηρότης , καὶ ψυχρότης ἅμα ὑγρότητι . χρὴ δὲ εἰς τοσοῦτον ἥκειν μεγέθους ἑκάστην τῶν δυσκρασιῶν , ὡς ἀσθενῆ φανερῶς ἐργάσασθαι τὴν προωστικὴν δύναμιν , ἤτοι τῆς γαστρὸς μόνης , ἢ τῶν λεπτῶν ἐντέρων , ἢ τῶν παχέων , ἢ καὶ συμπάντων ἅμα τῶν εἰρημένων , ἤ τινων ἐν αὐτοῖς . συνίστανται δ’ αἱ τοιαῦται δυσκρασίαι ποτὲ μὲν ἀπὸ τῶν εἴσω τοῦ σώματος λαμβανομένων , ἔστι δ’ ὅτε καὶ ἀπὸ τῶν ἔξωθεν προσπιπτόντων · ἀπὸ μὲν τῶν εἴσω τοῦ σώματος , ὁπόταν ἐν ταῖς τροφαῖς ἢ τοῖς πόμασι φαρμακωδεστέρα τις ᾖ δύναμις , ἢ θερμαινόντων , ἢ ψυχόντων , ἢ ξηραινόντων , ἢ ὑγραινόντων , ἢ θερμαινόντων τε ἅμα καὶ ξηραινόντων , ἢ καὶ κατ’ ἄλλην τινὰ συζυγίαν ἐνεργούντων · ἀπὸ δὲ τῶν ἔξωθεν προσπιπτόντων , ἤτοι τοῦ περιέχοντος ἡμᾶς ἀέρος ἀμέτρως θερμαίνοντος , ἢ ψύχοντος , ἢ ξηραίνοντος , ἢ ὑγραίνοντος , ἢ κατὰ συζυγίαν τινὰ τούτων ἐνεργοῦντος , ἢ ἀπό τινος ὕδατος , ἐν ᾧ τις ἔτυχε λουσάμενος , ἢ ἀλείμματός τινος , ἢ ἁπλῶς ὅτου δή τινος ἑτέρου προσπεσόντος ἔξωθεν τῇ γαστρὶ , θερμαίνειν , ἢ ψύχειν , ἢ ξηραίνειν , ἢ ὑγραίνειν ἀμέτρως δυναμένου . διὰ ταύτας μὲν δὴ τὰς αἰτίας ἐπέχεται γαστήρ . τὸ δὲ πικρόχολον περίττωμα διά τε τὴν ἀῤῥωστίαν τῆς ἑλκούσης ἢ ἐκκρινούσης αὐτὸ δυνάμεως , καὶ διὰ στενοχωρίαν τῶν παραγόντων τε καὶ ἐκκρινόντων ὀργάνων . ἀλλ’ ἡ μὲν ἀῤῥωστία τῆς τε κύστεως ὅλης τῆς ἐπὶ τῷ ᾕπατι , καὶ τῶν ἀπ’ αὐτῆς εἰς τὸ σπλάγχνον ἀγόντων στομάτων , καὶ τῶν εἰς τὸ ἔντερον ἐξερευγομένων πόρων ἐπὶ προσφάτῳ δυσκρασίᾳ γίγνοιτ’ ἂν , ἐφ’ ἧσπερ καὶ ἡ προωστικὴ δύναμις ἐλέγετο βλάπτεσθαι τῶν ἐντέρων τε καὶ τῆς γαστρός · ἡ δὲ στενοχωρία ἢ διὰ φλεγμονὴν , ἢ σκίῤῥον , ἢ ἔμφραξιν , ἢ τὴν ἐκ τῶν περιεχόντων αὐτὰ θλίψιν , ἢ μύσιν τῶν στομάτων . αὐταὶ δ’ αἱ θλίψεις ἐκ τῶν περιεχόντων ἢ διὰ πλῆθος ἄμετρον τῶν ἐν αὐτοῖς περιεχομένων , ἢ διὰ φλεγμονὴν , ἢ σκίῤῥον , ὥσπερ γε καὶ ἡ μύσις διά τι τούτων ἢ ξηρότητα , τῆς ξηρότητος δ’ αὐτῆς αἰτίαι τά τε στύφοντα σφοδρῶς ἐστι καὶ τὰ θερμαίνοντα μετὰ τοῦ ξηραίνειν . τὰ μὲν γὰρ ἐκθλίβοντά τε τὴν ὑγρότητα καὶ αὐτὰ τὰ κεχῃνότα συνάγοντά τε καὶ σφίγγοντα καὶ πιλοῦντα , τὰ δὲ διαφοροῦντα τὰς ὑγρότητας τὴν ξηρότητα ἐργάζεται . φλεγμονὴ γὰρ καὶ σκίῤῥος ἤδη γε νοσήματα φανερῶς ἐστιν · ὥστ’ ἐκπέπτωκεν τῆς ὑγιεινῆς πραγματείας , ἄλλως τε καὶ περὶ αὐτῶν εὐκαιρότερον εἰρήσεται . κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδὲ τὸ μελαγχολικὸν ἐκκαθαρθήσεταί ποτε περίττωμα , τοῦ μὲν σπληνὸς ἀνάλογον ἔχοντος τῇ χοληδόχῳ κύστει , τῆς δ’ εἰς αὐτὸν τεταμένης φλεβὸς ἀπὸ πυλῶν τοῦ ἥπατος τοῖς ἕλκουσιν ἀγγείοις τὸ χολῶδες περίττωμα , τῆς δ’ ἐκ τοῦ σπληνὸς εἰς τὴν γαστέρα φερομένης φλεβὸς τῷ τὴν χολὴν ἐξερευγομένῳ πόρῳ . τὸ δὲ καθ’ ἕκαστον τῶν τρεφομένων τοῦ ζώου μορίων περίττωμα διά τε πλῆθος καὶ πάχος αὐτοῦ , καὶ προσέτι καὶ γλισχρότητα , ἢ δι’ ἀῤῥωστίαν τῆς λυούσης αὐτὸ θερμότητος , καὶ διὰ στενοχωρίαν τῆς διεξόδου κωλυθήσεται . πλῆθος μὲν δὴ , καὶ πάχος , καὶ γλισχρότης ἤτοι γ’ ἐκ τῆς τῶν πομάτων τε καὶ ἐδεσμάτων γίνεται φύσεως , ἢ ἐκ προσφάτου τινὸς ἀῤῥωστίας τῆς ἀλλοιωτικῆς ἐν τῷ τρεφομένῳ δυνάμεως · ἡ δ’ ἀσθένεια τῆς οὐ λυούσης αὐτὸ θερμότητος ἀγυμνασίας ἔκγονος ὑπάρχει · καὶ ἡ στενοχωρία δὲ τῆς διεξόδου διὰ σκίῤῥον , καὶ φλεγμονὴν , ἔμφραξίν τε καὶ θλίψιν , καὶ μύσιν γίνεται · τούτων δὲ ἑκάστου τὴν γένεσιν ὀλίγῳ πρόσθεν εἰρήκαμεν . ἔνια μέντοι μόρια πρὸς τοῖς ἀδήλοις τούτοις πόροις ἑτέρους τινὰς ἔχει σαφεῖς καὶ αἰσθητοὺς , ὥσπερ ἐγκέφαλός τε καὶ ὀφθαλμός . καὶ τοῦτο γίνεται πρὸς τῆς φύσεως ἢ διὰ τὸ κύριον τοῦ μέρους , ἢ διὰ τὴν ἀκρίβειαν τῆς ἐνεργείας , ἢ διὰ πυκνότητα τῶν περιεχόντων σωμάτων . ὁ μὲν γὰρ ἐγκέφαλος οἶκός τίς ἐστιν τῆς λογικῆς ψυχῆς , καὶ στεγανῷ περιλαμβανόμενος ὀστῷ διὰ μεγίστων τε καὶ πλείστων ὀχετῶν ἐκκαθαίρεται , πρῶτον μὲν τῶν κατὰ τὰς ῥῖνάς τε καὶ τὴν ὑπερῴαν , δεύτερον δὲ τῶν καθ’ ἑκάτερον οὖς , καὶ τρίτον τῶν κατὰ τὰς τοῦ κρανίου ῥαφάς · οὐκ ἀπεικὸς δὲ καὶ εἰς τοὺς ὀφθαλμούς τι συῤῥεῖν ἐξ αὐτοῦ . ὁ δὲ ὀφθαλμὸς οὐχ ὡς κύριος ἔτι οὗτός γε , ἀλλ’ ὡς ἀκριβῶς καθαρὸς εἶναι δεόμενος εἰς τὴν τῆς ἐνεργείας ἀκρίβειαν , αἰσθητοῖς τε ἐκκενοῦται πόροις ἅπαν ὅσον ἐν αὐτῷ περίττωμα γεννᾶται , κατά τε τὴν ῥῖνα καὶ κατὰ τὰ βλέφαρα .
Lemmas: λέγω δή πρῶτος μέν , ὑπό ὅς ἴσχω ὁ λέγω ἔκκρισις ἕκαστος · δεύτερος δέ , ὅπως ἄν τις ἐπέχω αὐτός προσρέπω . ὁ μέν δή ὁ περί ὁ γαστήρ περίσσωμα ἐπίσχεσις ἤτοι διά ὁ λαμβάνω σιτίον τε καί ποτός γίγνομαι ἄν , ἤ διά ὁ γαστήρ μετά ὁ ἔντερον · διά μέν ὁ σιτίον καί ποτός , παρά τε ὁ ποιότης καί ποσότης ὁ λαμβάνω , ἔτι τε πρός οὗτος τάξις τε καί ὁ τρόπος ὁ χρῆσις · παρά μέν ὁ ποιότης , στρυφνός , ἤ αὐστηρός , ἤ ξηρός ὁ σύστασις ὑπάρχω · παρά δέ ὁ ποσότης , ὁ προσήκω πολύς ἤ ἐλαχύς · παρά δέ ὁ τάξις , εἰ ὁ μέν ξηρός καί στύφω πρότερος , ὁ δέ ὑγρός καί λιπαρός καί γλυκύς δεύτερος προσφέρω · παρά δέ ὁ τρόπος ὁ χρῆσις , εἰ , δέω δίς σιτέω , πᾶς εἰς ἅπαξ προσφέρω ὁ τροφή . ὁ δέ περί ὁ γαστήρ τε καί ὁ ἔντερον ὁ ἐπίσχεσις ὁ περίσσωμα αἰτία διά τε ὁ φύσις αὐτός καί διά ὁ ἐπίκτητος γίγνομαι διάθεσις . ὁ μέν δή περί ὁ φύσις αὐτός αἰτία μοχθηρός εἰμί ὁ σῶμα κατασκευή , ὡς ἐν ὁ περί ἐκεῖνος λέγω λόγος · περί δέ ὁ ἐπίκτητος ἐν ὅδε λέγω . ὀκτώ διαφορά ὁ ὁ γαστήρ πρόσφατος εἰμί διάθεσις , ἅπας δυσκρασία κατά γένος ὑπάρχω , τέσσαρες μέν ἁπλόος , θερμότης , ψυχρότης , ξηρότης καί ὑγρότης , τέσσαρες δέ ἄλλος σύνθετος , θερμότης τε ἅμα καί ξηρότης , καί θερμότης ἅμα ὑγρότης , καί ψυχρότης ἅμα καί ξηρότης , καί ψυχρότης ἅμα ὑγρότης . χρή δέ εἰς τοσοῦτος ἥκω μέγεθος ἕκαστος ὁ δυσκρασία , ὡς ἀσθενής φανερός ἐργάζομαι ὁ προωστικός δύναμις , ἤτοι ὁ γαστήρ μόνος , ἤ ὁ λεπτός ἔντερον , ἤ ὁ παχύς , ἤ καί σύμπας ἅμα ὁ λέγω , ἤ τις ἐν αὐτός . συνίστημι δέ ὁ τοιοῦτος δυσκρασία ποτέ μέν ἀπό ὁ εἴσω ὁ σῶμα λαμβάνω , εἰμί δέ ὅτε καί ἀπό ὁ ἔξωθεν προσπίπτω · ἀπό μέν ὁ εἴσω ὁ σῶμα , ὁπόταν ἐν ὁ τροφή ἤ ὁ πόμα φαρμακώδης τις εἰμί δύναμις , ἤ θερμαίνω , ἤ ψύχω , ἤ ξηραίνω , ἤ ὑγραίνω , ἤ θερμαίνω τε ἅμα καί ξηραίνω , ἤ καί κατά ἄλλος τις συζυγία ἐνεργέω · ἀπό δέ ὁ ἔξωθεν προσπίπτω , ἤτοι ὁ περιέχω ἐγώ ἀήρ ἄμετρος θερμαίνω , ἤ ψύχω , ἤ ξηραίνω , ἤ ὑγραίνω , ἤ κατά συζυγία τις οὗτος ἐνεργέω , ἤ ἀπό τις ὕδωρ , ἐν ὅς τις τυγχάνω λούω , ἤ ἄλειμμα τις , ἤ ἁπλῶς ὅστις δή τις ἕτερος προσπίπτω ἔξωθεν ὁ γαστήρ , θερμαίνω , ἤ ψύχω , ἤ ξηραίνω , ἤ ὑγραίνω ἄμετρος δύναμαι . διά οὗτος μέν δή ὁ αἰτία ἐπέχω γαστήρ . ὁ δέ πικρόχολος περίσσωμα διά τε ὁ ἀρρωστία ὁ ἕλκω ἤ ἐκκρίνω αὐτός δύναμις , καί διά στενοχωρία ὁ παράγω τε καί ἐκκρίνω ὄργανον . ἀλλά ὁ μέν ἀρρωστία ὁ τε κύστις ὅλος ὁ ἐπί ὁ ἥπας , καί ὁ ἀπό αὐτός εἰς ὁ σπλάγχνον ἄγω στόμα , καί ὁ εἰς ὁ ἔντερον ἐξερεύγομαι πόρος ἐπί πρόσφατος δυσκρασία γίγνομαι ἄν , ἐπί ὅς καί ὁ προωστικός δύναμις λέγω βλάπτω ὁ ἔντερον τε καί ὁ γαστήρ · ὁ δέ στενοχωρία ἤ διά φλεγμονή , ἤ σκίρρος , ἤ ἔμφραξις , ἤ ὁ ἐκ ὁ περιέχω αὐτός θλίψις , ἤ μύσις ὁ στόμα . αὐτός δέ ὁ θλῖψις ἐκ ὁ περιέχω ἤ διά πλῆθος ἄμετρος ὁ ἐν αὐτός περιέχω , ἤ διά φλεγμονή , ἤ σκίρρος , ὥσπερ γε καί ὁ μύσις διά τις οὗτος ἤ ξηρότης , ὁ ξηρότης δέ αὐτός αἰτία ὁ τε στύφω σφοδρός εἰμί καί ὁ θερμαίνω μετά ὁ ξηραίνω . ὁ μέν γάρ ἐκθλίβω τε ὁ ὑγρότης καί αὐτός ὁ κεχήοͅνε συνάγω τε καί σφίγγω καί πιλέω , ὁ δέ διαφορέω ὁ ὑγρότης ὁ ξηρότης ἐργάζομαι . φλεγμονή γάρ καί σκίρρος ἤδη γε νόσημα φανερός εἰμί · ὥστε ἐκπίπτω ὁ ὑγιεινός πραγματεία , ἄλλος τε καί περί αὐτός εὔκαιρος λέγω . κατά δέ ὁ αὐτός τρόπος οὐδέ ὁ μελαγχολικός ἐκκαθαίρω ποτέ περίσσωμα , ὁ μέν σπλήν ἀνάλογος ἔχω ὁ χοληδόχος κύστις , ὁ δέ εἰς αὐτός τείνω φλέψ ἀπό πύλη ὁ ἧπαρ ὁ ἕλκω ἀγγεῖον ὁ χολώδης περίσσωμα , ὁ δέ ἐκ ὁ σπλήν εἰς ὁ γαστήρ φέρω φλέψ ὁ ὁ χολή ἐξερεύγομαι πόρος . ὁ δέ κατά ἕκαστος ὁ τρέφω ὁ ζῷον μόριον περίσσωμα διά τε πλῆθος καί πάχος αὐτός , καί προσέτι καί γλισχρότης , ἤ διά ἀρρωστία ὁ λύω αὐτός θερμότης , καί διά στενοχωρία ὁ διέξοδος κωλύω . πλῆθος μέν δή , καί πάχος , καί γλισχρότης ἤτοι γε ἐκ ὁ ὁ πόμα τε καί ἔδεσμα γίγνομαι φύσις , ἤ ἐκ πρόσφατος τις ἀρρωστία ὁ ἀλλοιωτικός ἐν ὁ τρέφω δύναμις · ὁ δέ ἀσθένεια ὁ οὐ λύω αὐτός θερμότης ἀγυμνασία ἔκγονος ὑπάρχω · καί ὁ στενοχωρία δέ ὁ διέξοδος διά σκίρρος , καί φλεγμονή , ἔμφραξις τε καί θλίψις , καί μύσις γίγνομαι · οὗτος δέ ἕκαστος ὁ γένεσις ὀλίγος πρόσθεν λέγω . ἔνιοι μέντοι μόριον πρός ὁ ἄδηλος οὗτος πόρος ἕτερος τις ἔχω σαφής καί αἰσθητός , ὥσπερ ἐγκέφαλος τε καί ὀφθαλμός . καί οὗτος γίγνομαι πρός ὁ φύσις ἤ διά ὁ κύριος ὁ μέρος , ἤ διά ὁ ἀκρίβεια ὁ ἐνέργεια , ἤ διά πυκνότης ὁ περιέχω σῶμα . ὁ μέν γάρ ἐγκέφαλος οἶκος τις εἰμί ὁ λογικός ψυχή , καί στεγανός περιλαμβάνω ὀστέον διά μέγας τε καί πολύς ὀχετός ἐκκαθαίρω , πρῶτος μέν ὁ κατά ὁ ῥίς τε καί ὁ ὑπερῴα , δεύτερος δέ ὁ κατά ἑκάτερος οὖς , καί τρίτος ὁ κατά ὁ ὁ κρανίον ῥαφή · οὐ ἀφίημι δέ καί εἰς ὁ ὀφθαλμός τις συρρέω ἐκ αὐτός . ὁ δέ ὀφθαλμός οὐ ὡς κύριος ἔτι οὗτος γε , ἀλλά ὡς ἀκριβής καθαρός εἰμί δέω εἰς ὁ ὁ ἐνέργεια ἀκρίβεια , αἰσθητός τε ἐκκενόω πόρος ἅπας ὅσος ἐν αὐτός περίσσωμα γεννάω , κατά τε ὁ ῥίς καί κατά ὁ βλέφαρον .