galenus.de-sanitate-tuenda-libri-vi 4.2
Ὁ μὲν οὖν ἐπὶ γυμνασίοις ἀμέτροις γιγνόμενος κόπος ὑγιεινόν τι σύμπτωμά ἐστιν , ὁ δὲ τούτων χωρὶς νοσῶδες . ὥστε καὶ Ἱπποκράτει δοκεῖν κάλλιστα εἰρῆσθαι · κόποι αὐτόματοι φράζουσι νόσους . ἡ μὲν οὖν ἑλκώδης αἴσθησις σύμπτωμά ἐστι κοπῶδες . ἡ δ’ αἰτία , δι’ ἣν αὕτη γίγνεται , διάθεσίς ἐστι κοπώδης . ἡ δὲ καὶ ταύτης αὐτῆς αἰτία διττὴν ἔχει τὴν διαφοράν · ἤτοι κατ’ αὐτὸ τοῦ ζώου τὸ σῶμα περιεχομένη , καὶ ὀνομάζεται τηνικαῦτα προηγούμενον αἴτιον , ἢ μηδ’ . ὅλως ἐνυπάρχουσα , καὶ καλεῖται προκαταρκτικὸν αἴτιον . ὡς εἶναι μὲν τρία τὰ σύμπαντα γένη , περὶ ὧν ἡμῖν ἐνέστηκε λόγος , τό τε σύμπτωμα τὸ κοπῶδες , καὶ τὴν διάθεσιν τὴν κοπώδη , καὶ τὴν αἰτίαν αὐτῆς , ἑκάστου δ’ . αὐτῶν εἰδικάς τινας ὑπάρχειν διαφοράς · ἐν μὲν ταῖς αἰτίαις , ὡς εἴρηται νῦν δὴ , τὴν προηγουμένην καὶ τὴν προκατάρχουσαν , ἐν δὲ ταῖς διαθέσεσιν , ὡς ἐν τῷ πρὸ τούτου λόγῳ δέδεικται , τὴν ἑλκώδη , καὶ τὴν τονώδη , καὶ τὴν φλεγμονώδη , καὶ μέντοι κᾀν τοῖς συμπτώμασι τρεῖς τὰς αὐτάς . ὀνομάζειν οὖν ἔξεστιν , εἰ βούλοιτό τις , ἑτέρως · οὔτε δὲ πλείω τῶν εἰρημένων λέγειν τε καὶ ποιεῖν ἔξεστιν , ἀληθεύειν γε βουλομένοις , οὔτε πλείους διαφορὰς τῶν λελεγμένων . ὁ μὲν οὖν ἑλκώδης κόπος ( ἀρκτέον γὰρ ἀπὸ τοῦδε ) κινουμένοις αἴσθησιν ἀνιαρὰν ὡς ἑλκουμένου φέρει τοῦ σώματος , ἤτοι κατὰ τὸ δέρμα μόνον , ὅταν ᾖ μετριώτερον , ἢ κατὰ τὰς ὑποκειμένας αὐτῷ σάρκας , ὅταν γένηται σφοδρότερον , ἢ κατὰ τὸ συναμφότερον , ἐπειδὰν ἰσχυρότερον ᾖ . καὶ τοῦτο μέν ἐστι τὸ κοπῶδες σύμπτωμα . διάθεσις δὲ κοπώδης , ἐφ’ ᾗ γίνεται τὸ σύμπτωμα , δριμύτης ὑγρῶν ἐστι λεπτῶν καὶ θερμῶν , ὡς διαβιβρώσκειν τε καὶ κεντᾷν καὶ νύττειν τὰ σώματα . γίνεται δὲ αὕτη ποτὲ μὲν ἐπὶ ταῖς ἀμέτροις κινήσεσιν , ὡς ἐν τῷ πρὸ τούτου δέδεικται λόγῳ , ποτὲ δ’ ἐπὶ κακοχυμίᾳ τινὶ λεληθότως ὑποτραφείσῃ , καὶ τοὺς τοιούτους κόπους αὐτομάτους Ἱπποκράτης |ὀνομάζει . τὸ δ’ ἕτερον γένος τοῦ κόπου τὸ τονῶδες , ὅταν αὐτόματον συνιστῆται , ταῖς καλουμέναις πληθώραις ἕπεται . διατείνεται γὰρ ἐν ταύταις τὰ στερεὰ τοῦ ζώου μόρια , καὶ μάλιστα ἐν οἷς οἱ χυμοὶ περιέχονται . τὸ δὲ τρίτον τοῦ κόπου γένος τὸ φλεγμονῶδες ἐπὶ πληθώρᾳ τε ἅμα καὶ τῇ προειρημένῃ γίνεται κακοχυμίᾳ . οὐ γὰρ δὴ πᾶν εἶδος κακοχυμίας , ἀλλ’ ἐκεῖνο μόνον , ἐν ᾧ δριμύτης ἐστὶ δακνώδης , ἐργάζεται τὸν ἑλκώδη κόπον · οὐδ’ οὖν οὐδ’ αὐτὸ , κατὰ τὰς φλέβας ﻿ ἀναμεμιγμένον τῷ αἵματι , λανθάνει γὰρ αὐτῆς ἡ δύναμις τηνικαῦτα , διαῤῥεούσης τε ἅμα καὶ νικωμένης ὑπὸ τῆς τοῦ αἵματος χρηστότητος , ἀλλ’ ὅταν εἴς τε τὰς σάρκας καὶ τὸ δέρμα μεταληφθεῖσα μόνη στηριχθῇ , τὴν ἑλκώδη διάθεσίν τε καὶ αἴσθησιν ἐπιφέρει . ὅσοι δὲ πλήθους ἔκγονον ὑπάρχειν οἴονται τὸν κόπον τοῦτον , σφάλλονταί , οὔτε γὰρ τοῦ τοιούτου πλήθους , ὃ δὴ καὶ πληθώραν ὀνομάζουσι , ( τόν τονώδη γὰρ κόπον ἐκεῖνο ἐργάζεται , ) οὔτε τοῦ τὴν δύναμιν βαρύνοντος , οὐ γὰρ δῆξις οὐδὲ ἕλκωσις , ἀλλ’ ἤτοι βάρος τε καὶ δυσκινησία τοῦ τοιούτου πλήθους ἐστὶ συμπτώματα , τὴν ψυχικὴν βαρύνοντος δύναμιν , ὅταν ὡς πρὸς ταύτην ὑπάρχῃ πλέον , ἢ κακοσφυξίαι τινὲς , ὅταν πρὸς τὴν ζωτικήν . εἴρηται δ’ ὑπὲρ αὐτῶν αὐτάρκως ἐν τῷ περὶ σφυγμῶν , ὥσπερ γε κᾀν τῷ περὶ πλήθους βιβλίῳ τὰ γνωρίσματα τῆς φυσικῆς δυνάμεως εἴρηται βαρυνομένης ἅμα τοῖς τῶν ἄλλων ἀμφοτέρων . οὔκουν τὸ πλῆθος αἴτιόν ἐστι τοῦ τὴν ἑλκώδη φέροντος αἴσθησιν κόπου , ἀλλ’ ἡ τῶν ἐν τῷ δέρματι καὶ τῇ σαρκὶ περιεχομένων ὑγρῶν δριμύτης . αὕτη γὰρ , ἐπειδὰν μὲν ἡσυχάζουσα περικέηται , διαλανθάνει τὴν αἴσθησιν , εἰς κίνησιν δ’ ἀφικομένη παραχρῆμα γνωρίζεται . κίνησις δ’ αὐτῇ πρώτη μὲν καὶ μάλιστ’ ἐγγίνεται κατά τινας οἰκείους λόγους , οὓς ἑξῆς ἐροῦμεν , ἑτέρα δὲ κατὰ συμβεβηκὸς , ἐπειδὰν ἡμεῖς αὐτοὶ προελόμενοι κινῆσαί τι μέρος ἢ καὶ σύμπαν τὸ σῶμα σὺν ἐκείνῳ καὶ τὰς περιεχομένας ἐν αὐτῷ κινήσωμεν ὑγρότητας . ἀλλ’ ἡ μὲν τοιαύτη κίνησις ἐλαχίστη ἐστὶ , καὶ τὴν κοπώδη μόνην αἴσθησιν ἐπιφέρει , ἡ δὲ σφοδροτέρα ῥίγους ἐστὶν αἰτία , ἡ μέση δ’ ἀμφοῖν φρίκης . ὅτι δ’ οὐδὲν κωλύει , κᾂν θερμὸν ὑπάρχῃ τὸ αἴτιον , ῥῖγός τε καὶ φρίκην αὐτὸ ποιεῖν , ἐν ταῖς τῶν συμπτωμάτων αἰτίαις ἀποδέδεικται . νῦν δ’ ἀρκεῖ μόνον αὐτὰ τὰ κεφάλαια τῶν ἐν ἐκείνῳ τῷ λόγῳ δεδειγμένων ὑπόθεσιν ποιήσασθαι τοῖς παροῦσιν . ὅταν ἐν τοῖς αἰσθητικοῖς σώμασιν ὑποτραφῇ περιττώματα δάκνοντα , κατὰ διττὸν τρόπον εἰς κίνησιν ἀφικνεῖται · καθ’ ἕνα μὲν ὑπ’ αὐτῶν τῶν αἰσθητικῶν σωμάτων ὠθούμενα , δύναμιν ἐχόντων ἀποκριτικὴν τῶν ἀλλοτρίων , καθ’ ἕτερον δὲ ὑπὸ κινήσεως σφοδροτέρας , ἣν ἔκ τε τῶν γυμνασίων ἐπικτᾶται , καὶ θυμοῦ , ἢ καὶ τῆς ἐκ τοῦ περιέχοντος θερμασίας . τὰ μὲν οὖν ὑπόθερμά τε καὶ σηπεδονώδη περιττώματα , κινηθέντα σφοδρότερον , οὐ φρίκην μόνον ἢ ῥῖγος ἐπιφέρει , ἀλλὰ καὶ πυρετὸν ἐξάπτει · τὰ δὲ ψυχρά τε ἅμα καὶ λεπτομερῆ φρίκην μὲν καὶ ῥῖγος ἐπιφέρει , πυρετὸν δὲ οὐκ ἐξάπτει . προσεῖναι δέ τι καὶ πλῆθος ἀξιόλογον ἑκατέροις ἀναγκαῖον , εἰ μέλλοι ταῦτα ποιῆσαι . ὅσα δ’ ἤτοι παντάπασιν ὀλίγα περιττώματα δάκνοντα τοῖς αἰσθητικοῖς ἐγγίνεται σώμασιν , ἢ πλείω μέν ἐστιν , οὔπω δ’ ἀκριβῶς δακνώδη , τὸν ἑλκώδη κόπον ἐργάζεται . καὶ δὴ καὶ λεκτέον ἡμῖν ὑπὲρ τούτων ἐστὶν ἐν τῷ παρόντι λόγῳ , τὰ γὰρ τοὺς πυρετοὺς ἐπιφέροντα τῆς θεραπευτικῆς ἐστι πραγματείας · οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὅσα φρίκην μὲν ἐργάζεται , πυρετοὺς δ’ οὐκ ἐξάπτει , καὶ ταῦτα τῆς ἐνεστώσης ἐστὶ πραγματείας .
Lemmas: ὁ μέν οὖν ἐπί γυμνάσιον ἄμετρος γίγνομαι κόπος ὑγιεινός τις σύμπτωμα εἰμί , ὁ δέ οὗτος χωρίς νοσώδης . ὥστε καί Ἱπποκράτης δοκέω καλός λέγω · κόπος αὐτόματος φράζω νόσος . ὁ μέν οὖν ἑλκώδης αἴσθησις σύμπτωμα εἰμί κοπώδης . ὁ δέ αἰτία , διά ὅς οὗτος γίγνομαι , διάθεσις εἰμί κοπώδης . ὁ δέ καί οὗτος αὐτός αἰτία δισσός ἔχω ὁ διαφορά · ἤτοι κατά αὐτός ὁ ζῷον ὁ σῶμα περιέχω , καί ὀνομάζω τηνικαῦτα προηγέομαι αἴτιος , ἤ μηδέ . ὅλος ἐνυπάρχω , καί καλέω προκαταρκτικός αἴτιος . ὡς εἰμί μέν τρεῖς ὁ σύμπας γένος , περί ὅς ἐγώ ἐνίστημι λόγος , ὁ τε σύμπτωμα ὁ κοπώδης , καί ὁ διάθεσις ὁ κοπώδης , καί ὁ αἰτία αὐτός , ἕκαστος δέ . αὐτός εἰδικός τις ὑπάρχω διαφορά · ἐν μέν ὁ αἰτία , ὡς λέγω νῦν δή , ὁ προηγέομαι καί ὁ προκατάρχομαι , ἐν δέ ὁ διάθεσις , ὡς ἐν ὁ πρό οὗτος λόγος δείκνυμι , ὁ ἑλκώδης , καί ὁ τονώδης , καί ὁ φλεγμονώδης , καί μέντοι εἰͅν ὁ σύμπτωμα τρεῖς ὁ αὐτός . ὀνομάζω οὖν ἔξεστι , εἰ βούλομαι τις , ἕτερος · οὔτε δέ πολύς ὁ λέγω λέγω τε καί ποιέω ἔξεστι , ἀληθεύω γε βούλομαι , οὔτε πολύς διαφορά ὁ λέγω . ὁ μέν οὖν ἑλκώδης κόπος ( ἄρχω γάρ ἀπό ὅδε ) κινέω αἴσθησις ἀνιαρός ὡς ἑλκέω φέρω ὁ σῶμα , ἤτοι κατά ὁ δέρμα μόνος , ὅταν εἰμί μέτριος , ἤ κατά ὁ ὑπόκειμαι αὐτός σάρξ , ὅταν γίγνομαι σφοδρός , ἤ κατά ὁ συναμφότεροι , ἐπειδάν ἰσχυρός εἰμί . καί οὗτος μέν εἰμί ὁ κοπώδης σύμπτωμα . διάθεσις δέ κοπώδης , ἐπί ὅς γίγνομαι ὁ σύμπτωμα , δριμύτης ὑγρός εἰμί λεπτός καί θερμός , ὡς διαβιβρώσκω τε καί κεντάω καί νύσσω ὁ σῶμα . γίγνομαι δέ οὗτος ποτέ μέν ἐπί ὁ ἄμετρος κίνησις , ὡς ἐν ὁ πρό οὗτος δείκνυμι λόγος , ποτέ δέ ἐπί κακοχυμία τις λεληθότως ὑποτρέφω , καί ὁ τοιοῦτος κόπος αὐτόματος Ἱπποκράτης ὀνομάζω . ὁ δέ ἕτερος γένος ὁ κόπος ὁ τονώδης , ὅταν αὐτόματος συνίστημι , ὁ καλέω πληθώρα ἕπομαι . διατείνω γάρ ἐν οὗτος ὁ στερεός ὁ ζῷον μόριον , καί μάλα ἐν ὅς ὁ χυμός περιέχω . ὁ δέ τρίτος ὁ κόπος γένος ὁ φλεγμονώδης ἐπί πληθώρα τε ἅμα καί ὁ προλέγω γίγνομαι κακοχυμία . οὐ γάρ δή πᾶς εἶδος κακοχυμία , ἀλλά ἐκεῖνος μόνος , ἐν ὅς δριμύτης εἰμί δακνώδης , ἐργάζομαι ὁ ἑλκώδης κόπος · οὐδέ οὖν οὐδέ αὐτός , κατά ὁ φλέψ ﻿ ἀναμείγνυμι ὁ αἷμα , λανθάνω γάρ αὐτός ὁ δύναμις τηνικαῦτα , διαρρέω τε ἅμα καί νικάω ὑπό ὁ ὁ αἷμα χρηστότης , ἀλλά ὅταν εἰς τε ὁ σάρξ καί ὁ δέρμα μεταλαμβάνω μόνος στηρίζω , ὁ ἑλκώδης διάθεσις τε καί αἴσθησις ἐπιφέρω . ὅσος δέ πλῆθος ἔκγονος ὑπάρχω οἴομαι ὁ κόπος οὗτος , σφάλλω , οὔτε γάρ ὁ τοιοῦτος πλῆθος , ὅς δή καί πληθώρα ὀνομάζω , ( ὁ τονώδης γάρ κόπος ἐκεῖνος ἐργάζομαι , ) οὔτε ὁ ὁ δύναμις βαρύνω , οὐ γάρ δῆξις οὐδέ ἕλκωσις , ἀλλά ἤτοι βάρος τε καί δυσκινησία ὁ τοιοῦτος πλῆθος εἰμί σύμπτωμα , ὁ ψυχικός βαρύνω δύναμις , ὅταν ὡς πρός οὗτος ὑπάρχω πολύς , ἤ κακοσφυξία τις , ὅταν πρός ὁ ζωτικός . λέγω δέ ὑπέρ αὐτός αὔταρκος ἐν ὁ περί σφυγμός , ὥσπερ γε εἰͅν ὁ περί πλῆθος βιβλίον ὁ γνώρισμα ὁ φυσικός δύναμις λέγω βαρύνω ἅμα ὁ ὁ ἄλλος ἀμφότερος . οὔκουν ὁ πλῆθος αἴτιος εἰμί ὁ ὁ ἑλκώδης φέρω αἴσθησις κόπος , ἀλλά ὁ ὁ ἐν ὁ δέρμα καί ὁ σάρξ περιέχω ὑγρός δριμύτης . οὗτος γάρ , ἐπειδάν μέν ἡσυχάζω περίκειμαι , διαλανθάνω ὁ αἴσθησις , εἰς κίνησις δέ ἀφικνέομαι παραχρῆμα γνωρίζω . κίνησις δέ αὐτός πρῶτος μέν καί μάλα ἐγγίγνομαι κατά τις οἰκεῖος λόγος , ὅς ἑξῆς λέγω , ἕτερος δέ κατά συμβαίνω , ἐπειδάν ἐγώ αὐτός προαιρέω κινέω τις μέρος ἤ καί σύμπας ὁ σῶμα σύν ἐκεῖνος καί ὁ περιέχω ἐν αὐτός κινέω ὑγρότης . ἀλλά ὁ μέν τοιοῦτος κίνησις ἐλαχύς εἰμί , καί ὁ κοπώδης μόνος αἴσθησις ἐπιφέρω , ὁ δέ σφοδρός ῥῖγος εἰμί αἰτία , ὁ μέσος δέ ἄμφω φρίκη . ὅτι δέ οὐδείς κωλύω , ἔͅν θερμός ὑπάρχω ὁ αἴτιος , ῥῖγος τε καί φρίκη αὐτός ποιέω , ἐν ὁ ὁ σύμπτωμα αἰτία ἀποδείκνυμι . νῦν δέ ἀρκέω μόνος αὐτός ὁ κεφάλαιος ὁ ἐν ἐκεῖνος ὁ λόγος δείκνυμι ὑπόθεσις ποιέω ὁ πάρειμι . ὅταν ἐν ὁ αἰσθητικός σῶμα ὑποτρέφω περίσσωμα δάκνω , κατά δισσός τρόπος εἰς κίνησις ἀφικνέομαι · κατά εἷς μέν ὑπό αὐτός ὁ αἰσθητικός σῶμα ὠθέω , δύναμις ἔχω ἀποκριτικός ὁ ἀλλότριος , κατά ἕτερος δέ ὑπό κίνησις σφοδρός , ὅς ἐκ τε ὁ γυμνάσιον ἐπικτάομαι , καί θυμός , ἤ καί ὁ ἐκ ὁ περιέχω θερμασία . ὁ μέν οὖν ὑπόθερμος τε καί σηπεδονώδης περίσσωμα , κινέω σφοδρός , οὐ φρίκη μόνος ἤ ῥῖγος ἐπιφέρω , ἀλλά καί πυρετός ἐξάπτω · ὁ δέ ψυχρός τε ἅμα καί λεπτομερής φρίκη μέν καί ῥῖγος ἐπιφέρω , πυρετός δέ οὐ ἐξάπτω . πρόσειμι δέ τις καί πλῆθος ἀξιόλογος ἑκάτερος ἀναγκαῖος , εἰ μέλλω οὗτος ποιέω . ὅσος δέ ἤτοι παντάπασι ὀλίγος περίσσωμα δάκνω ὁ αἰσθητικός ἐγγίγνομαι σῶμα , ἤ πολύς μέν εἰμί , οὔπω δέ ἀκριβής δακνώδης , ὁ ἑλκώδης κόπος ἐργάζομαι . καί δή καί λεκτέος ἐγώ ὑπέρ οὗτος εἰμί ἐν ὁ πάρειμι λόγος , ὁ γάρ ὁ πυρετός ἐπιφέρω ὁ θεραπευτικός εἰμί πραγματεία · οὐ μήν ἀλλά καί ὅσος φρίκη μέν ἐργάζομαι , πυρετός δέ οὐ ἐξάπτω , καί οὗτος ὁ ἐνίστημι εἰμί πραγματεία .