galenus.de-naturalibus-facultatibus 1.2
Καὶ ζητήσομεν κατὰ τόνδε τὸν λόγον , ὑπὸ τίνων γίνεται δυνάμεων αὐτά γε ταῦτα , καὶ εἰ δή τι ἄλλο φύσεως ἔργον ἐστίν . ἀλλὰ πρότερόν γε διελέσθαι τε χρὴ καὶ μηνῦσαι σαφῶς ἕκαστον τῶν ὀνομάτων , οἷς χρησόμεθα κατὰ τόνδε τὸν λόγον , καὶ ἐφ’ ὅ τι φέρομεν πρᾶγμα . γενήσεται δὲ τοῦτο εὐθὺς ἔργων φυσικῶν διδασκαλία σὺν ταῖς τῶν ὀνομάτων ἐξηγήσεσιν . ὅταν οὖν τι σῶμα κατὰ μηδὲν ἐξαλλάττηται τῶν προϋπαρχόντων , ἡσυχάζειν αὐτό φαμεν · εἰ δ’ ἐξίσταταί πη τοῦτο , κατ’ ἐκεῖνο κινεῖσθαι . καὶ τοίνυν ἐπεὶ πολυειδῶς ἐξίσταται , πολυειδῶς κινηθήσεται . καὶ γὰρ εἰ λευκὸν ὑπάρχον μελαίνοιτο , καὶ εἰ μέλαν λευκαίνοιτο , κινεῖται κατὰ χρόαν . καὶ εἰ γλυκὺ τέως ὑπάρχον αὖθις αὐστηρὸν , ἢ ἔμπαλιν ἐξ αὐστηροῦ γλυκὺ γίνοιτο , καὶ τοῦτ’ ἂν κινεῖσθαι λέγοιτο κατὰ τὸν χυμόν . ἄμφω δὲ ταῦτά τε καὶ τὰ προειρημένα κατὰ ποιότητα κινεῖσθαι λεχθήσεται . καὶ οὐ μόνον γε τὰ κατὰ τὴν χρόαν καὶ τὸν χυμὸν ἐξαλλαττόμενα κινεῖσθαί φαμεν , ἀλλὰ καὶ τὸ θερμότερον ἐκ ψυχροτέρου γινόμενον ἢ ψυχρότερον ἐκ θερμοτέρου κινεῖσθαι καὶ τοῦτο λέγομεν , ὥσπερ γε καὶ εἴ τι ξηρὸν ἐξ ὑγροῦ ἢ ὑγρὸν ἐκ ξηροῦ γίνοιτο . κοινὸν δὲ κατὰ τούτων ἁπάντων ὄνομα φέρομεν τὴν ἀλλοίωσιν , ἕν τι τοῦτο γένος κινήσεως . ἕτερον δὲ γένος ἐπὶ τοῖς τὰς χώρας ἀμείβουσι σώμασι καὶ τόπον ἐκ τόπου μεταλλάττειν λεγομένοις . ὄνομα δὲ καὶ τούτῳ φορά . αὗται μὲν οὖν αἱ δύο κινήσεις ἁπλαῖ καὶ πρῶται . σύνθετοι δ’ ἐξ αὐτῶν αὔξησίς τε καὶ φθίσις , ὅταν ἐξ ἐλάττονός τι μεῖζον , ἢ ἐκ μείζονος ἔλαττον γίνηται , φυλάττον τὸ οἰκεῖον εἶδος . ἕτεραι δὲ δύο κινήσεις γένεσις καὶ φθορά . γένεσις μὲν ἡ εἰς οὐσίαν ἀγωγὴ , φθορὰ δὲ ἡ ἐναντία . πάσαις δὲ ταῖς κινήσεσι κοινὸν ἡ ἐξάλλαξις τοῦ προϋπάρχοντος · ὥσπερ οὖν καὶ ταῖς ἡσυχίαις ἡ φυλακὴ τῶν προϋπαρχόντων . ἀλλ’ ὅτι μὲν ἐξαλλάττεται καὶ πρὸς τὴν ὄψιν , καὶ πρὸς τὴν γεῦσιν , καὶ πρὸς τὴν ἁφὴν , αἷμα γινόμενα τὰ σιτία , συγχωροῦσιν · ὅτι δὲ καὶ κατ’ ἀλήθειαν , οὐκέτι τοῦθ’ ὁμολογοῦσιν οἱ σοφισταί . οἱ μὲν γάρ τινες αὐτῶν ἅπαντα τὰ τοιαῦτα τῶν ἡμετέρων αἰσθήσεων ἀπάτας τινὰς καὶ παραγωγὰς εἶναι νομίζουσιν , ἄλλοτε ἄλλως πασχουσῶν , τῆς ὑποκειμένης οὐσίας μηδὲν τούτων , οἷς ἐπονομάζεται , δεχομένης . οἱ δέ τινες εἶναι μὲν ἐν αὐτῇ βούλονται φύσει τὰς ποιότητας , ἀμεταβλήτους δὲ καὶ ἀτρέπτους ἐξ αἰῶνος εἰς αἰῶνα , καὶ τὰς φαινομένας ταύτας ἀλλοιώσεις ἐν αὐτῇ τῇ διακρίσει τε καὶ συγκρίσει γίνεσθαί φασιν , ὡς Ἀναξαγόρας . εἰ δὴ τούτους ἐκτραπόμενος ἐλέγχοιμι , μεῖζον ἄν μοι τὸ πάρεργον τοῦ ἔργου γένοιτο . εἰ μὲν γὰρ οὐκ ἴσασιν , ὅσα περὶ τῆς καθ’ ὅλην τὴν οὐσίαν ἀλλοιώσεως Ἀριστοτέλει τε καὶ μετὰ τοῦτον Χρυσίππῳ γέγραπται , παρακαλέσαι χρὴ τοῖς ἐκείνων αὐτοὺς ὁμιλῆσαι γράμμασιν · εἰ δὲ γινώσκοντες ἔπειθ’ ἑκόντες τὰ χείρω πρὸ τῶν βελτιόνων αἱροῦνται , μάταια δήπου καὶ τὰ ἡμέτερα νομιοῦσιν . ὅτι δὲ καὶ Ἱπποκράτης οὕτως ἐγίνωσκεν , Ἀριστοτέλους ὢν ἔτι πρότερος , ἐν ἑτέροις ἡμῖν ἐπιδέδεικται . πρῶτος γὰρ οὗτος ἁπάντων ὧν ἴσμεν ἰατρῶν τε καὶ φιλοσόφων ἀποδεικνύειν ἐπεχείρησε , τέτταρας εἶναι τὰς πάσας δραστικὰς εἰς ἀλλήλας ποιότητας , ὑφ’ ὧν γίνεταί τε καὶ φθείρεται πάνθ’ , ὅσα γένεσίν τε καὶ φθορὰν ἐπιδέχεται . καὶ μέντοι καὶ τὸ κεράννυσθαι δι’ ἀλλήλων ὅλας αὐτὰς δι’ ὅλων , Ἱπποκράτης ἁπάντων ὧν ἴσμεν πρῶτος ἔγνω . καὶ τὰς ἀρχὰς τῶν ἀποδείξεων , ὧν ὕστερον Ἀριστοτέλης μετεχειρίσατο , παρ’ ἐκείνῳ προτέρῳ γεγραμμένας ἐστὶν εὑρεῖν . εἰ δ’ , ὥσπερ τὰς ποιότητας , οὕτω καὶ τὰς οὐσίας δι’ ὅλων κεράννυσθαι χρὴ νομίζειν , ὡς ὕστερον ἀπεφῄνατο Ζήνων ὁ Κιττιεὺς , οὐχ ἡγοῦμαι δεῖν ἔτι περὶ τούτου κατὰ τόνδε τὸν λόγον ἐπεξιέναι · μόνην γὰρ εἰς τὰ παρόντα δέομαι γινώσκεσθαι τὴν δι’ ὅλης τῆς οὐσίας ἀλλοίωσιν , ἵνα μή τις ὀστοῦ , καὶ νεύρου , καὶ σαρκὸς , καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου μορίων οἷον ἐς μισγάγκειάν τινα τῷ ἄρτῳ νομίσῃ περιέχεσθαι , κᾄπειτα ἐν ﻿ τῷ σώματι διακρινόμενον πρὸς τὸ ὁμόφυλον ἕκαστον ἰέναι . καίτοι πρό γε τῆς διακρίσεως αἷμα φαίνεται γινόμενος ὁ πᾶς ἄρτος . εἰ γοῦν παμπόλλῳ τις χρόνῳ μηδὲν ἄλλο εἴη σιτίον προσφερόμενος , οὐδὲν ἧττον ἐν ταῖς φλεψὶν αἷμα περιεχόμενον ἕξει . καὶ φανερῶς τοῦτο τὴν τῶν ἀμετάβλητα τὰ στοιχεῖα τιθεμένων ἐξελέγχει δόξαν · ὥσπερ γ’ , οἶμαι , καὶ τοὔλαιον εἰς τὴν τοῦ λύχνου φλόγα καταναλισκόμενον ἅπαν , καὶ τὰ ξύλα πῦρ μικρὸν ὕστερον γινόμενα . καίτοι τό γ’ ἀντιλέγειν αὐτοῖς ἠρνησάμην , ἀλλ’ ἐπεὶ τῆς ἰατρικῆς ὕλης ἦν τὸ παράδειγμα , καὶ χρήζω πρὸς τὸν παρόντα λόγον αὐτοῦ , διὰ τοῦτ’ ἐμνημόνευσα . καταλιπόντες οὖν , ὡς ἔφην , τὴν πρὸς τούτους ἀντιλογίαν , τοῖς βουλομένοις τά τε παρὰ τῶν παλαιῶν ἐκμανθάνειν , κᾀξ ὧν ἡμεῖς ἰδίᾳ περὶ αὐτῶν ἐπεσκέμμεθα τὸν ἑξῆς λόγον ἅπαντα ποιησόμεθα , ζητοῦντες , ὑπὲρ ὧν ἐξ ἀρχῆς προὐθέμεθα , πόσαι τε καὶ τίνες εἰσὶν αἱ τῆς φύσεως δυνάμεις , καὶ τί ποιεῖν ἔργον ἑκάστῃ πέφυκεν . ἔργον δὲ δηλονότι καλῶ τὸ γεγονὸς ἤδη καὶ συμπεπληρωμένον ὑπὸ τῆς ἐνεργείας αὐτῶν , οἶον τὸ αἷμα , τὴν σάρκα καὶ τὸ νεῦρον · ἐνέργειαν δὲ τὴν δραστικὴν ὀνομάζω κίνησιν , καὶ τὴν ταύτης αἰτίαν δύναμιν . ἐπεὶ γὰρ ἐν τῷ τὸ σιτίον αἷμα γίνεσθαι παθητικὴ μὲν ἡ τοῦ σιτίου , δραστικὴ δ’ ἡ τῆς φλεβὸς γίνεται κίνησις , ὡσαύτως δὲ κᾀν τῷ μεταφέρειν τὰ κῶλα κινεῖ μὲν ὁ μῦς , κινεῖται δὲ τὰ ὀστᾶ , τὴν μὲν τῆς φλεβὸς καὶ τῶν μυῶν κίνησιν ἐνέργειαν εἷναί φημι · τὴν δὲ τῶν σιτίων καὶ τῶν ὀστῶν σύμπτωμά τε καὶ πάθημα . τὰ μὲν γὰρ ἀλλοιοῦται , τὰ δὲ φέρεται . τὴν μὲν οὖν ἐνέργειαν ἐγχωρεῖ καλεῖν καὶ ἔργον τι φύσεως , οἷον τὴν πέψιν , τὴν ἀνάδοσιν , τὴν αἱμάτωσιν , οὐ μὴν τὸ γ’ ἔργον ἐξ ἅπαντος ἐνέργειαν . ἡ γάρ τοι σὰρξ ἔργον μέν ἐστι τῆς φύσεως , οὐ μὴν ἐνέργειά γε . δῆλον οὗν , ὡς θάτερον μὲν τῶν ὀνομάτων διχῶς λέγεται , θάτερον δ’ οὔ .
Lemmas: καί ζητέω κατά ὅδε ὁ λόγος , ὑπό τίς γίγνομαι δύναμις αὐτός γε οὗτος , καί εἰ δή τις ἄλλος φύσις ἔργον εἰμί . ἀλλά πρότερος γε διαιρέω τε χρή καί μηνύω σαφής ἕκαστος ὁ ὄνομα , ὅς χράω κατά ὅδε ὁ λόγος , καί ἐπί ὅς τις φέρω πρᾶγμα . γίγνομαι δέ οὗτος εὐθύς ἔργον φυσικός διδασκαλία σύν ὁ ὁ ὄνομα ἐξήγησις . ὅταν οὖν τις σῶμα κατά μηδείς ἐξαλλάσσω ὁ προϋπάρχω , ἡσυχάζω αὐτός φημί · εἰ δέ ἐξίστημι πη οὗτος , κατά ἐκεῖνος κινέω . καί τοίνυν ἐπεί πολυειδής ἐξίστημι , πολυειδής κινέω . καί γάρ εἰ λευκός ὑπάρχω μελαίνω , καί εἰ μέλας λευκαίνω , κινέω κατά χροιά . καί εἰ γλυκύς τέως ὑπάρχω αὖθις αὐστηρός , ἤ ἔμπαλιν ἐκ αὐστηρός γλυκύς γίγνομαι , καί οὗτος ἄν κινέω λέγω κατά ὁ χυμός . ἄμφω δέ οὗτος τε καί ὁ προλέγω κατά ποιότης κινέω λέγω . καί οὐ μόνος γε ὁ κατά ὁ χροιά καί ὁ χυμός ἐξαλλάσσω κινέω φημί , ἀλλά καί ὁ θερμός ἐκ ψυχρός γίγνομαι ἤ ψυχρός ἐκ θερμός κινέω καί οὗτος λέγω , ὥσπερ γε καί εἰ τις ξηρός ἐκ ὑγρός ἤ ὑγρός ἐκ ξηρός γίγνομαι . κοινός δέ κατά οὗτος ἅπας ὄνομα φέρω ὁ ἀλλοίωσις , εἷς τις οὗτος γένος κίνησις . ἕτερος δέ γένος ἐπί ὁ ὁ χώρα ἀμείβω σῶμα καί τόπος ἐκ τόπος μεταλλάσσω λέγω . ὄνομα δέ καί οὗτος φορά . οὗτος μέν οὖν ὁ δύο κίνησις ἁπλόος καί πρῶτος . σύνθετος δέ ἐκ αὐτός αὔξησις τε καί φθίσις , ὅταν ἐκ ἐλαχύς τις μέγας , ἤ ἐκ μέγας ἐλαχύς γίγνομαι , φυλάσσω ὁ οἰκεῖος εἶδος . ἕτερος δέ δύο κίνησις γένεσις καί φθορά . γένεσις μέν ὁ εἰς οὐσία ἀγωγή , φθορά δέ ὁ ἐναντίος . πᾶς δέ ὁ κίνησις κοινός ὁ ἐξάλλαξις ὁ προϋπάρχω · ὥσπερ οὖν καί ὁ ἡσυχία ὁ φυλακή ὁ προϋπάρχω . ἀλλά ὅτι μέν ἐξαλλάσσω καί πρός ὁ ὄψις , καί πρός ὁ γεῦσις , καί πρός ὁ ἁφή , αἷμα γίγνομαι ὁ σιτίον , συγχωρέω · ὅτι δέ καί κατά ἀλήθεια , οὐκέτι οὗτος ὁμολογέω ὁ σοφιστής . ὁ μέν γάρ τις αὐτός ἅπας ὁ τοιοῦτος ὁ ἡμέτερος αἴσθησις ἀπάτη τις καί παραγωγή εἰμί νομίζω , ἄλλοτε ἄλλος πάσχω , ὁ ὑπόκειμαι οὐσία μηδείς οὗτος , ὅς ἐπονομάζω , δέχομαι . ὁ δέ τις εἰμί μέν ἐν αὐτός βούλομαι φύσις ὁ ποιότης , ἀμετάβλητος δέ καί ἄτρεπτος ἐκ αἰών εἰς αἰών , καί ὁ φαίνω οὗτος ἀλλοίωσις ἐν αὐτός ὁ διάκρισις τε καί σύγκρισις γίγνομαι φημί , ὡς Ἀναξαγόρας . εἰ δή οὗτος ἐκτρέπω ἐλέγχω , μέγας ἄν ἐγώ ὁ πάρεργον ὁ ἔργον γίγνομαι . εἰ μέν γάρ οὐ οἶδα , ὅσος περί ὁ κατά ὅλος ὁ οὐσία ἀλλοίωσις Ἀριστοτέλης τε καί μετά οὗτος Χρύσιππος γράφω , παρακαλέω χρή ὁ ἐκεῖνος αὐτός ὁμιλέω γράμμα · εἰ δέ γιγνώσκω ἔπειτα ἑκών ὁ κακός πρό ὁ ἀγαθός αἱρέω , μάταιος δήπου καί ὁ ἡμέτερος νομίζω . ὅτι δέ καί Ἱπποκράτης οὕτως γιγνώσκω , Ἀριστοτέλης εἰμί ἔτι πρότερος , ἐν ἕτερος ἐγώ ἐπιδείκνυμι . πρῶτος γάρ οὗτος ἅπας ὅς οἶδα ἰατρός τε καί φιλόσοφος ἀποδείκνυμι ἐπιχειρέω , τέσσαρες εἰμί ὁ πᾶς δραστικός εἰς ἀλλήλων ποιότης , ὑπό ὅς γίγνομαι τε καί φθείρω πᾶς , ὅσος γένεσις τε καί φθορά ἐπιδέχομαι . καί μέντοι καί ὁ κεράννυμι διά ἀλλήλων ὅλος αὐτός διά ὅλος , Ἱπποκράτης ἅπας ὅς οἶδα πρῶτος γιγνώσκω . καί ὁ ἀρχή ὁ ἀπόδειξις , ὅς ὕστερον Ἀριστοτέλης μεταχειρίζω , παρά ἐκεῖνος πρότερος γράφω εἰμί εὑρίσκω . εἰ δέ , ὥσπερ ὁ ποιότης , οὕτως καί ὁ οὐσία διά ὅλος κεράννυμι χρή νομίζω , ὡς ὕστερον ἀποφῄναμαι Ζήνων ὁ Κιττιεύς , οὐ ἡγέομαι δέω ἔτι περί οὗτος κατά ὅδε ὁ λόγος ἐπεξέρχομαι · μόνος γάρ εἰς ὁ πάρειμι δέω γιγνώσκω ὁ διά ὅλος ὁ οὐσία ἀλλοίωσις , ἵνα μή τις ὀστέον , καί νεῦρον , καί σάρξ , καί ὁ ἄλλος ἕκαστος μόριον οἷος εἰς μισγάγκεια τις ὁ ἄρτος νομίζω περιέχω , ᾄπειτη ἐν ﻿ ὁ σῶμα διακρίνω πρός ὁ ὁμόφυλος ἕκαστος ἔρχομαι . καίτοι πρό γε ὁ διάκρισις αἷμα φαίνω γίγνομαι ὁ πᾶς ἄρτος . εἰ γοῦν πάμπολυς τις χρόνος μηδείς ἄλλος εἰμί σιτίον προσφέρω , οὐδείς ἥσσων ἐν ὁ φλέψ αἷμα περιέχω ἔχω . καί φανερός οὗτος ὁ ὁ ἀμετάβλητος ὁ στοιχεῖον τίθημι ἐξελέγχω δόξα · ὥσπερ γε , οἴομαι , καί ἔλαιον εἰς ὁ ὁ λύχνος φλόξ καταναλίσκω ἅπας , καί ὁ ξύλον πῦρ μικρός ὕστερον γίγνομαι . καίτοι ὁ γε ἀντιλέγω αὐτός ἀρνέομαι , ἀλλά ἐπεί ὁ ἰατρικός ὕλη εἰμί ὁ παράδειγμα , καί χρήζω πρός ὁ πάρειμι λόγος αὐτός , διά οὗτος μνημονεύω . καταλείπω οὖν , ὡς φημί , ὁ πρός οὗτος ἀντιλογία , ὁ βούλομαι ὁ τε παρά ὁ παλαιός ἐκμανθάνω , ἐͅξ ὅς ἐγώ ἴδιος περί αὐτός ἐπισκοπέω ὁ ἑξῆς λόγος ἅπας ποιέω , ζητέω , ὑπέρ ὅς ἐκ ἀρχή προτίθημι , πόσος τε καί τίς εἰμί ὁ ὁ φύσις δύναμις , καί τίς ποιέω ἔργον ἕκαστος φύω . ἔργον δέ δηλονότι καλέω ὁ γίγνομαι ἤδη καί συμπληρόω ὑπό ὁ ἐνέργεια αὐτός , οἷος ὁ αἷμα , ὁ σάρξ καί ὁ νεῦρον · ἐνέργεια δέ ὁ δραστικός ὀνομάζω κίνησις , καί ὁ οὗτος αἴτιος δύναμις . ἐπεί γάρ ἐν ὁ ὁ σιτίον αἷμα γίγνομαι παθητικός μέν ὁ ὁ σιτίον , δραστικός δέ ὁ ὁ φλέψ γίγνομαι κίνησις , ὡσαύτως δέ εἰͅν ὁ μεταφέρω ὁ κῶλον κινέω μέν ὁ μῦς , κινέω δέ ὁ ὀστέον , ὁ μέν ὁ φλέψ καί ὁ μῦς κίνησις ἐνέργεια ἵημι φημί · ὁ δέ ὁ σιτίον καί ὁ ὀστέον σύμπτωμα τε καί πάθημα . ὁ μέν γάρ ἀλλοιόω , ὁ δέ φέρω . ὁ μέν οὖν ἐνέργεια ἐγχωρέω καλέω καί ἔργον τις φύσις , οἷος ὁ πέψις , ὁ ἀνάδοσις , ὁ αἱμάτωσις , οὐ μήν ὁ γε ἔργον ἐκ ἅπας ἐνέργεια . ὁ γάρ τοι σάρξ ἔργον μέν εἰμί ὁ φύσις , οὐ μήν ἐνέργεια γε . δῆλος ἐν , ὡς ἕτερος μέν ὁ ὄνομα διχῶς λέγω , ἕτερος δέ οὐ .