galenus.de-methodo-medendi-libri-xiv 1.6
Λεγέσθω δὴ πάλιν ἡμῖν ἀναλαβοῦσιν . ὄψις μὲν ὀφθαλμῶν ἐνέργεια , διάλεξις δὲ γλώττης , βάδισις δὲ σκελῶν · ἡ δὲ ἐνέργεια πάλιν αὕτη κίνησις δραστική · τούτων δ’ ﻿ αὐτῶν ἡ μὲν κίνησις ἐξάλλαξις τοῦ προϋπάρχοντος , ἡ δραστικὴ δὲ ἡ ἐξ ἑαυτοῦ , ὥσπέρ γε καὶ παθητικὴ κίνησις ἡ ἀπό τινος τῶν ἔξω · οἷον ἡ μὲν πτῆσις ἐνέργεια τοῦ πτηνοῦ καὶ ἡ βάδισις τοῦ βαδιστικοῦ · τὸ δ’ ὑφ’ ἑτέρου · φερόμενον , ὡς ἀμείβειν τόπους , οὐκ ἐνεργεῖν , ἀλλὰ πάσχειν ἐστίν . ἐνήργησε μὲν γὰρ ὁ βαδίσας ἐκ Πειραιέως ἐπὶ Σούνιον , ἐκινήθη γὰρ δραστικῶς , τουτέστιν ἐξ ἑαυτοῦ τε καὶ κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν · ἔπαθε δὲ ὁ πλεύσας ἐπὶ τὸ Σούνιον ἐκ τοῦ Πειραιέως , ἠνέχθη γὰρ ὑπὸ τῆς νεώς . ἐπεὶ δ’ ἐξάλλαξιν εἶπον εἶναι τοῦ προϋπάρχοντος τὴν κίνησιν , ἐξαλλάττεται δὲ διχῶς τὸ προϋπάρχον , ἢ κατὰ ποιότητα , ἢ κατὰ τόπον , ἡ μὲν οὖν κατὰ τόπον ἐξαλλαγὴ αὐτοῦ φορὰ , ὀνομάζεται , ἡ δὲ κατὰ ποιότητα μεταβολὴ , ἀλλοίωσις · ὥστε εἶναι φορὰν μὲν ἐξάλλαξιν , ἢ ὑπάλλαξιν , ἢ ἀλλαγὴν , ἢ μεταβολὴν τοῦ προϋπάρχοντος τόπου , ἐξεπίτηδες γὰρ ἐχρησάμην πολλοῖς ὀνόμασιν , αὐτὸ τοῦτ’ ἐνδείκνυσθαι βουλόμενος , ὡς ἔνεστι παμπόλλους ὁρισμοὺς ποιεῖν ἑνὸς πράγματος , ἐν ταῖς φωναῖς μόνον , οὐκ ἐν τοῖς νοήμασι διαφέροντας , ἀλλοίωσιν δὲ ἢ μεταβολὴν κατὰ τὸ ποιὸν , ἢ ἀλλαγὴν τῆς προϋπαρχούσης ποιότητος , ἢ ὑπαλλαγὴν κατὰ τὸ ποιὸν , ἢ ὑπάλλαξιν ποιότητος , ἢ ὅπως ἂν ἄλλως ἐλπίσῃς μάλιστα συνήσειν τοῦ λεγομένου τὸν ἀκούοντα · τὸ γὰρ πολυειδὲς τῆς ἑρμηνείας εἰς τοῦτο ἔστω σοι χρήσιμον . ἡ μὲν οὖν ὄψις , αὖθις γὰρ ἐπὶ τὸν ὀφθαλμὸν ἰτέον , ἐνέργεια τοῦ μέρους ἐστίν · ὁ δ’ ὀφθαλμὸς αὐτὸς τὸ τοῦ ζώου μόριον , οὐδὲν γὰρ , ὡς εἴρηται , διαφέρει μόριον εἰπεῖν , ἢ μέρος . ὄργανον δὲ ὀνομάζω μέρος ζώου τελείας ἐνεργείας ἀπεργαστικὸν , οἷον ὀφθαλμὸν ὄψεως καὶ γλῶτταν διαλέκτου καὶ σκέλη βαδίσεως · οὕτω δὲ καὶ ἀρτηρία καὶ φλὲψ καὶ νεῦρον , ὄργανά τε καὶ μόρια ζώων ἐστί . κατὰ ταύτην γοῦν τὴν χρῆσιν τῶν ὀνομάτων οὐ πρὸς ἡμῶν μόνον , ἀλλὰ καὶ πρὸς τῶν παλαιῶν Ἑλλήνων ὁρισθεῖσαν , ὁ μὲν οὖν ὀφθαλμὸς ὀνομασθήσεται καὶ μόριον ζώου καὶ μέρος καὶ ὄργανον · ὁ δὲ κερατοειδὴς χιτὼν μόριον μὲν καὶ μέρος , ὄργανον δ’ οὔ · κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ ὁ ῥαγοειδὴς καὶ ὁ ἀραχνοειδὴς καὶ ὁ ἀμφιβληστροειδής · ἕκαστος γὰρ τούτων πρῶτον μὲν καὶ μάλιστα μόριόν ἐστιν ὀφθαλμοῦ , διότι δ’ οὗτος προσώπου , διὰ τοῦτο κᾀκεῖνοι κατὰ δεύτερον ἤδη λόγον · οὕτω δὲ καὶ τοῦ σώματος ὅλου , διότι καὶ τὸ πρόσωπον ὅλου τοῦ σώματός ἐστι μόριον . ὁμοιομερὲς δέ ἐστι μόριον , ὡς καὶ τοὔνομα αὐτὸ σαφῶς ἐνδείκνυται , τὸ διαιρούμενον εἰς ὅμοια πάντῃ μόρια , καθάπερ ἐν ὀφθαλμῶ τό θ’ ὑαλοειδὲς καὶ τὸ κρυσταλλοειδὲς καὶ τῶν χιτώνων ἡ ἴδιος οὐσία . δείκνυται δὲ καὶ ταῦτα ἐπὶ πλέον ἐν τοῖς τῶν ἀνατομικῶν ἐγχειρήσεων ὑπομνήμασιν , ἐνταῦθα δὲ ἀρκεῖ μόνον εἰπεῖν ὧν εἰς τὰ παρόντα δεόμεθα μνημονεῦσαι · δεόμεθα δὲ καθ’ ἕκαστον μόριον ἐπιδεῖξαι πλείω πράγματα , διαφέροντα μὲν ἀλλήλων , οὐχ ὁρώμενα δὲ ἐνίοις τῶν ἰατρῶν · ἔφαμεν δὲ τοῦτο χρήσιμον ὑπάρχειν εἴς τε τὸ χρῆσθαι τοῖς ὀνόμασιν ὀρθῶς , οὗπερ ἕνεκα καὶ νῦν αὐτὸ μετεχειρισάμεθα , καὶ μέντοι καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν προκειμένην μέθοδον ἀναγκαιότατον ἐπιδειχθήσεται . τὸ μὲν γὰρ ὄργανον ὀφθαλμὸς , ἐνέργεια δ’ ἡ ὄψις · ἓν δ’ αὐτοῦ τῶν μορίων ὁμοιομερές τε καὶ πρῶτον ὄργανον ὄψεως , τὸ κρυσταλλοειδὲς ὑγρὸν , ὡς ἐν τοῖς περὶ αὐτῶν λόγοις ἀποδέδεικται · τοῦτο γάρ ἐστι τὸ δεόμενον ἀλλοιωθῆναι πρός τινος τῶν ἔξωθεν χρωμάτων , ἵν’ ἴδῃ τὸ ζῶον . ἀλλοιοῦσθαι δ’ οὐκ ἠδύνατο , μὴ καθαρὸν ἀκριβῶς καὶ διαφανὲς γινόμενον · οὕτω δ’ εἶναι καὶ καθαρὸν καὶ διαφανὲς οὐκ ἠδύνατο χωρὶς τῆς νῦν ὑπαρχούσης αὐτῆς κράσεως · ἐδείχθη γὰρ ἕκαστον τῶν ὄντων τοιοῦτον ὂν οἷόν πέρ ἐστι διὰ τὴν τοῦ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ καὶ ὑγροῦ καὶ ξηροῦ κρᾶσιν · ὥστ’ εἴ τι τούτων ἐξαλλαχθείη μεγάλως , ἢ οὐκ ὄψεται τὸ ζῶον , ἢ κακῶς ὄψεται . ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὔπω γινώσκομεν , ἀρχόμενοι ζητεῖν τὴν τέχνην , οὐδὲ χρὴ τῶν ἔπειτά τι μελλόντων ζητεῖσθαι προλαμβάνειν ὡς ἐπισταμένους , οὐδ’ ἐγὼ τούτου χάριν ἐμνημόνευσα τῶν ὑπὲρ τοῦ κρυσταλλοειδοῦς μοι δεδειγμένων ἐν ἑτέροις , ἀλλ’ ἕνεκα τῆς τῶν νῦν μελλόντων ῥηθήσεσθαι σαφηνείας . ὁρῶντες γὰρ ὀφθαλμὸν ἀκριβῶς ἐνεργοῦντα , καὶ αὖθις μὴ βλέποντα , καὶ τὸ μὲν ὑγείαν αὐτοῦ , τὸ δὲ νόσον ἢ πάθος ἢ ὅ τι βούλει καλοῦντες , οὐδὲν γὰρ τοῦτο διαφέρει πρός γε τὰ παρόντα , ζητοῦμεν ἑξῆς τίς ποτ’ ἐστὶν ἡ τῆς βλάβης αἰτία .
Lemmas: λέγω δή πάλιν ἐγώ ἀναλαμβάνω . ὄψις μέν ὀφθαλμός ἐνέργεια , διάλεξις δέ γλῶσσα , βάδισις δέ σκέλος · ὁ δέ ἐνέργεια πάλιν οὗτος κίνησις δραστικός · οὗτος δέ ﻿ αὐτός ὁ μέν κίνησις ἐξάλλαξις ὁ προϋπάρχω , ὁ δραστικός δέ ὁ ἐκ ἑαυτοῦ , ὥσπερ γε καί παθητικός κίνησις ὁ ἀπό τις ὁ ἔξω · οἷον ὁ μέν πτῆσις ἐνέργεια ὁ πτηνός καί ὁ βάδισις ὁ βαδιστικός · ὁ δέ ὑπό ἕτερος · φέρω , ὡς ἀμείβω τόπος , οὐ ἐνεργέω , ἀλλά πάσχω εἰμί . ἐνεργέω μέν γάρ ὁ βαδίζω ἐκ Πειραιεύς ἐπί Σούνιον , κινέω γάρ δραστικός , τουτέστι ἐκ ἑαυτοῦ τε καί κατά ὁ οἰκεῖος φύσις · πάσχω δέ ὁ πλέω ἐπί ὁ Σούνιον ἐκ ὁ Πειραιεύς , φέρω γάρ ὑπό ὁ ναῦς . ἐπεί δέ ἐξάλλαξις λέγω εἰμί ὁ προϋπάρχω ὁ κίνησις , ἐξαλλάσσω δέ διχῶς ὁ προυπάρχω , ἤ κατά ποιότης , ἤ κατά τόπος , ὁ μέν οὖν κατά τόπος ἐξαλλαγή αὐτός φορά , ὀνομάζω , ὁ δέ κατά ποιότης μεταβολή , ἀλλοίωσις · ὥστε εἰμί φορά μέν ἐξάλλαξις , ἤ ὑπάλλαξις , ἤ ἀλλαγή , ἤ μεταβολή ὁ προϋπάρχω τόπος , ἐξεπίτηδες γάρ χράω πολύς ὄνομα , αὐτός οὗτος ἐνδείκνυμι βούλομαι , ὡς ἔνειμι πάμπολυς ὁρισμός ποιέω εἷς πρᾶγμα , ἐν ὁ φωνή μόνος , οὐ ἐν ὁ νόημα διαφέρω , ἀλλοίωσις δέ ἤ μεταβολή κατά ὁ ποιός , ἤ ἀλλαγή ὁ προϋπάρχω ποιότης , ἤ ὑπαλλαγή κατά ὁ ποιός , ἤ ὑπάλλαξις ποιότης , ἤ ὅπως ἄν ἄλλος ἐλπίζω μάλα συνίημι ὁ λέγω ὁ ἀκούω · ὁ γάρ πολυειδής ὁ ἑρμηνεία εἰς οὗτος εἰμί σύ χρήσιμος . ὁ μέν οὖν ὄψις , αὖθις γάρ ἐπί ὁ ὀφθαλμός ἔρχομαι , ἐνέργεια ὁ μέρος εἰμί · ὁ δέ ὀφθαλμός αὐτός ὁ ὁ ζῷον μόριον , οὐδείς γάρ , ὡς λέγω , διαφέρω μόριον λέγω , ἤ μέρος . ὄργανον δέ ὀνομάζω μέρος ζῷον τέλειος ἐνέργεια ἀπεργαστικός , οἷος ὀφθαλμός ὄψις καί γλῶσσα διάλεκτος καί σκέλος βάδισις · οὕτως δέ καί ἀρτηρία καί φλέψ καί νεῦρον , ὄργανον τε καί μόριον ζῷον εἰμί . κατά οὗτος γοῦν ὁ χρῆσις ὁ ὄνομα οὐ πρός ἐγώ μόνος , ἀλλά καί πρός ὁ παλαιός Ἕλλην ὁρίζω , ὁ μέν οὖν ὀφθαλμός ὀνομάζω καί μόριον ζῷον καί μέρος καί ὄργανον · ὁ δέ κερατοειδής χιτών μόριον μέν καί μέρος , ὄργανον δέ οὐ · κατά αὐτός δέ καί ὁ ῥαγοειδής καί ὁ ἀραχνοειδής καί ὁ ἀμφιβληστροειδής · ἕκαστος γάρ οὗτος πρῶτος μέν καί μάλα μόριον εἰμί ὀφθαλμός , διότι δέ οὗτος πρόσωπον , διά οὗτος κᾀκεῖνος κατά δεύτερος ἤδη λόγος · οὕτως δέ καί ὁ σῶμα ὅλος , διότι καί ὁ πρόσωπον ὅλος ὁ σῶμα εἰμί μόριον . ὁμοιομερής δέ εἰμί μόριον , ὡς καί ὄνομα αὐτός σαφής ἐνδείκνυμι , ὁ διαιρέω εἰς ὅμοιος πάντῃ μόριον , καθά ἐν ὀφθαλμός ὁ τε ὑαλοειδής καί ὁ κρυσταλλοειδής καί ὁ χιτών ὁ ἴδιος οὐσία . δείκνυμι δέ καί οὗτος ἐπί πολύς ἐν ὁ ὁ ἀνατομικός ἐγχείρησις ὑπόμνημα , ἐνταῦθα δέ ἀρκέω μόνος λέγω ὅς εἰς ὁ πάρειμι δέω μνημονεύω · δέω δέ κατά ἕκαστος μόριον ἐπιδείκνυμι πολύς πρᾶγμα , διαφέρω μέν ἀλλήλων , οὐ ὁράω δέ ἔνιοι ὁ ἰατρός · φημί δέ οὗτος χρήσιμος ὑπάρχω εἰς τε ὁ χράω ὁ ὄνομα ὀρθός , ὅς ἕνεκα καί νῦν αὐτός μεταχειρίζω , καί μέντοι καί πρός αὐτός ὁ πρόκειμαι μέθοδος ἀναγκαῖος ἐπιδείκνυμι . ὁ μέν γάρ ὄργανον ὀφθαλμός , ἐνέργεια δέ ὁ ὄψις · εἷς δέ αὐτός ὁ μόριον ὁμοιομερής τε καί πρῶτος ὄργανον ὄψις , ὁ κρυσταλλοειδής ὑγρός , ὡς ἐν ὁ περί αὐτός λόγος ἀποδείκνυμι · οὗτος γάρ εἰμί ὁ δέω ἀλλοιόω πρός τις ὁ ἔξωθεν χρῶμα , ἵνα ὁράω ὁ ζῷον . ἀλλοιόω δέ οὐ δύναμαι , μή καθαρός ἀκριβής καί διαφανής γίγνομαι · οὕτως δέ εἰμί καί καθαρός καί διαφανής οὐ δύναμαι χωρίς ὁ νῦν ὑπάρχω αὐτός κρᾶσις · δείκνυμι γάρ ἕκαστος ὁ εἰμί τοιοῦτος εἰμί οἷος περ εἰμί διά ὁ ὁ θερμός καί ψυχρός καί ὑγρός καί ξηρός κρᾶσις · ὥστε εἰ τις οὗτος ἐξαλλάσσω μέγας , ἤ οὐ ὁράω ὁ ζῷον , ἤ κακός ὁράω . ἀλλά οὗτος μέν οὔπω γιγνώσκω , ἄρχω ζητέω ὁ τέχνη , οὐδέ χρή ὁ ἔπειτα τις μέλλω ζητέω προλαμβάνω ὡς ἐπίσταμαι , οὐδέ ἐγώ οὗτος χάριν μνημονεύω ὁ ὑπέρ ὁ κρυσταλλοειδής ἐγώ δείκνυμι ἐν ἕτερος , ἀλλά ἕνεκα ὁ ὁ νῦν μέλλω λέγω σαφήνεια . ὁράω γάρ ὀφθαλμός ἀκριβής ἐνεργέω , καί αὖθις μή βλέπω , καί ὁ μέν ὑγεία αὐτός , ὁ δέ νόσος ἤ πάθος ἤ ὅς τις βούλομαι καλέω , οὐδείς γάρ οὗτος διαφέρω πρός γε ὁ πάρειμι , ζητέω ἑξῆς τίς ποτέ εἰμί ὁ ὁ βλάβη αἰτία .