galenus.de-methodo-medendi-libri-xiv 9.10
Διοικοῦσι τὸ ζῶον , ὡς ἐν τοῖς περὶ τῶν Ἱπποκράτους καὶ Πλάτωνος δογμάτων ἐπεδείκνυτο , τρεῖς ἑτερογενεῖς ἀλλήλων δυνάμεις , ὥσπερ ἐκ πηγῆς τινος ἰδίας ἑκάστη παντὶ τῷ σώματι διανεμόμεναι . καλεῖ δ’ αὐτὰς ὁ Πλάτων ψυχὰς , ἰδίαν ἑκάστης εὑρίσκων τὴν οὐσίαν . ἔστι δ’ ἡ μέν τις αὐτῶν εἰς τὸ τρέφεσθαι τὸ ζῶον ἀναγκαία καὶ κοινὴ πρὸς τὰ φυτὰ , τὴν μὲν οἷον πηγὴν ἔχουσα τὸ ἧπαρ , ὀχετοὺς δ’ ἐξ αὐτῆς εἰς ὅλον τὸ σῶμα διασπειρομένους τὰς φλέβας · ἣν εἴτ’ ἐπιθυμητικὴν , εἴτε φυσικὴν , εἴτε θρεπτικὴν ὀνομάζοις , οὐδὲν διοίσει , καθάπερ οὐδὲ εἰ ψυχὴν ἢ δύναμιν . ἑτέρα δ’ οὐ μόνον ὡς φυτοῖς ἡμῖν ἢ ζῶσιν , ἀλλὰ καὶ ὡς ζώοις ὑπάρχουσα ψυχὴ , κατὰ τὴν καρδίαν ἵδρυται πηγή τις οὖσα καὶ ἥδε τῆς ἐμφύτου θερμασίας · ὀχετοὶ δὲ καὶ ταύτης τῆς πηγῆς αἱ ἀρτηρίαι , καλουμένης καὶ αὐτῆς ὀνόμασι πολλοῖς · καὶ γὰρ δύναμις ζωτικὴ καὶ δύναμις θυμοειδὴς καὶ ψυχὴ ζωτικὴ καὶ ψυχὴ θυμοειδὴς ὀνομάζεται . τρίτη δ’ ἐν ἐγκεφάλῳ καθίδρυται ψυχὴ λογικὴ , τῶν κατὰ προαίρεσιν ἐνεργειῶν ἅμα ταῖς αἰσθήσεσιν ἐξηγουμένη , χρῆται δὲ μορίοις καὶ ἥδε καθάπερ ὀχετοῖς τισι τοῖς νεύροις , αἴσθησίν τε καὶ κίνησιν ἐπιπέμπουσα δι’ αὐτῶν τῷ ζώῳ παντί . τὸ μὲν δὴ ταύτας φυλάττειν τὰς δυνάμεις οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὸ φυλάττειν τὴν ζωήν · ἐδείχθη γὰρ ὅπως ἀπολομένης ἡστινοσοῦν ἐξ αὐτῶν μιᾶς ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ τὰς λοιπὰς συναπόλλυσθαι . καὶ διὰ τοῦτο κατὰ τὴν ὑγιεινὴν πραγματείαν ὁ σκοπὸς ἡμῖν οὗτος ἦν . ἐπὶ δὲ τῆς θεραπευτικῆς ὁ μὲν πρῶτος σκοπὸς ἀνάλογον τῷ κατὰ τὴν ὑγιεινὴν ἡ τοῦ νοσήματος ἀναίρεσίς ἐστιν · οἷον γὰρ ἐπ’ ἐκείνης τὸ φυλάξαι τὴν ὑγείαν ὑπάρχει , τοιοῦτον ἐπὶ ταύτης ἐκκόψαι τὴν νόσον . ἓν δ’ ἀμφοτέραις αὐταῖς κοινὸν ἡ φυλακὴ τῆς ζωῆς · ἐπὶ μὲν τῆς ὑγιεινῆς πραγματείας ἑπομένη τῇ φυλακῇ τῆς ὑγείας · ὃ γὰρ ἂν ὑγείας ἕνεκα πράττηται , τοῦτ’ εὐθέως ἐστὶ καὶ τῆς ζωῆς φυλακτικόν · ἐπὶ δὲ τῆς θεραπευτικῆς οὐκέτι , διὰ τὸ τὰ λυτικὰ τῶν παρὰ φύσιν ἐν ἡμῖν διαθέσεων οὐκ ἐξ ἅπαντος φυλάττειν τὴν ζωήν · ἔνια γὰρ ἐξ αὐτῶν ἐστι τοιαῦτα ταῖς δυνάμεσιν , ὥστε ἀμετρότερον ἢ ἀκαιρότερον αὐτοῖς χρησαμένων ἀπόλλυσθαι τὴν ζωήν . ἐπὶ γοῦν τῆς φλεβοτομίας , ἣν ὀλίγον ἔμπροσθεν ἄχρι λειποθυμίας ἐλέγομεν χρῆναι ποιεῖσθαι , χάριν τοῦ σβέσαι τὴν φλόγα τῶν ἐπὶ στεγνώσει συνόχων , οὐ σμικρόν τι τὸ βλάβος εἰκὸς ἀκολουθήσειν , εἰ μὴ κατὰ τὸν προσήκοντα καιρὸν ἢ τὸ δέον ἀποτελεσθείη μέτρον . δύο οὖν ἀνθρώπους ἀπολλυμένους εἶδον ἐν αὐταῖς τῶν ἰατρῶν ταῖς χερσὶ , λειποθυμήσαντας μὲν , ἀνακομισθέντας δ’ οὐκέτι . πολλοὶ δὲ εἰ καὶ μὴ παραχρῆμα διεφθάρησαν , ἀλλ’ ἐξ ὑστέρου γε διὰ τὸν τῆς δυνάμεως κάματον · οὓς εἴ τις ἐκένωσεν ἄνευ τοῦ καταλῦσαι τὴν δύναμιν , οὐκ ἂν ἀπώλοντο . καὶ μέν γε καὶ εἰς νόσον ἔνιοι μακρὰν ἐξέπεσον , ἐπὶ κενώσεσιν ἀμέτροις ἐκλυθείσης τῆς δυνάμεως . ἄλλοι δ’ εἰς τὸν ἐφεξῆς βίον ἅπαντα τὴν κρᾶσιν ὅλην τοῦ σώματος ἔσχον ψυχροτέρον , οὐ δυνηθέντες οὐκέτ’ ἀνακαλέσασθαι τὴν ἐκ τῆς ἀμέτρου κενώσεως βλάβην · ἐξ ἧς ψυχρότητος οἱ μὲν ἄχροοί τε καὶ καχέκται καὶ ῥᾳδίως ἐπὶ παντὶ βλαπτόμενοι διετέλεσαν , ἄλλοι δ’ ἐξ αὐτοῦ τούτου νοσήμασιν ἑάλωσαν ὀλεθρίοις , ὑδέροις καὶ ὀρθοπνοίαις καὶ ἥπατος ἀτονίαις καὶ γαστρὸς , ἀποπληξίαις τε καὶ παραπληξίαις . εἰς τοσοῦτον οὖν ἀναγκαίας οὔσης τῆς δυνάμεως , ἁπάντων δ’ αὐτὴν τῶν κενωτικῶν βοηθημάτων ὅταν ἀμετρότερον αὐτοῖς τις χρήσοιτο βλαπτόντων , ἐναντιούμεναι δηλονότι πρὸς ἀλλήλαις αἱ ἐνδείξεις γίγνονται κατὰ τὰ τοιαῦτα τῶν σωμάτων ἐν οἷς ἡ μὲν διάθεσις ἵνα λυθῇ δεῖται κενώσεως ἀξιολόγου , φέρειν δ’ αὐτὴν ἡ δύναμις οὐ δύναται . πολλάκις δ’ οὐδὲν ὑπὸ τῆς κενώσεως ἡ δύναμις βλαπτομένη παρορᾶται τοὐντεῦθεν ὑπὸ τῶν ἀσκέπτων τε ἅμα καὶ προπετῶν ἰατρῶν , ὡς οὐδέποτε οὐδὲν ἐνδεικνυμένη . σφάλλονται δὲ , ὡς εἴρηται , διὰ τὸ μὴ γινώσκειν ὡς ἄλλου μέν τινος ἕνεκεν ἡ δύναμις σκοπὸς τῶν ποιητέων ἐστὶν , εἰς δὲ τὴν λύσιν τῆς διαθέσεως οὐδὲν ἐνδείκνυται . ὥσπερ οὖν ἐπὶ τῶν ὑγιαινόντων ἕπεται διὰ παντὸς τοῖς ἕνεκα τῆς ὑγείας πραττομένοις καὶ οὐδὲν ἔστιν εὑρεῖν τὸ φυλακτικὸν ὑγείας ἀναιρετικὸν τῆς δυνάμεως , οὕτως ἐπὶ τῶν νοσούντων ἐνίοτε μὲν ἕπεται τοῖς ὡς πρὸς τὴν λύσιν αὐτοῦ πραττομένοις , ἐνίοτε δ’ ἀναιρεῖται πρὸς αὐτῶν . εἰ μὲν γὰρ ὀλίγον τῆς δυνάμεως εἴη τὸ πλῆθος ἰσχυρότερον , ἐπὶ ταῖς συμμέτροις κενώσεσιν οὐ μόνον οὐδεμία βλάβη τῆς δυνάμεως , ἀλλὰ καὶ ὠφέλεια μεγίστη γίνεται τοῦ βαρύνοντος αὐτὴν ἀρθέντος . εἰ δ’ ἵνα μὲν ἡ διάθεσις ἰαθῇ , πολλὴ χρεία τῆς κενώσεως εἴη , καταλύοιτο δὲ ὑπὸ τῆς τοσαύτης ἡ δύναμις , οὐ μόνον αὖ πάλιν οὐδὲν ὀνήσεται πρὸς αὐτῆς ὁ ἄνθρωπος , ἀλλὰ καὶ κινδυνεύσει τὰ μέγιστα . κατὰ μὲν οὖν τοὺς ἐπὶ στεγνώσει συνόχους ἰσχυρᾶς οὔσης ὡς τὰ πολλὰ τῆς δυνάμεως ἀκίνδυνος ἡ κένωσις , ἐν ἑτέροις δὲ νοσήμασιν ἐσχάτως ἐστὶ κινδυνώδης , οἷον ἐπὶ τῆς διαφθορᾶς εἰ τύχοι τῶν χυμῶν · ἐν καιρῷ γὰρ ἂν εἴη μνημονεύειν αὐτῆς ὑπὲρ τοῦ καὶ τοὺς τῆς φλεβοτομίας ἅπαντας σκοποὺς ἐν τούτῳ τῷ βιβλίῳ διορίζειν . τὸ τοίνυν διεφθαρμένον ἀλλότριόν ἐστι τῇ φύσει , τὸ τοιοῦτον δ’ ἐνδείκνυται τὴν ἄρσιν . ἐὰν οὖν ἡ διαφθορά ποτε μετὰ δυνάμεως ἀσθενοῦς συμπέσῃ , μάχεται τῆς διαθέσεως τὸ βοήθημα τῇ φυλακῇ τῆς δυνάμεως . ἡ μὲν γὰρ διάθεσις ἐνδείκνυται τὴν κένωσιν ἤτοι διὰ φλεβοτομίας ἢ καθάρσεως · οὐδετέραν δ’ αὖ ἡ ἄῤῥωστος οἴσει δύναμις . ἐπεὶ τοίνυν ἐν ἁπάσαις ταῖς τοιαύταις μάχαις ἄπορος ἡ βοήθεια γίνεται , ποτὲ μὲν ὅλως ἀνίατος ἡ διάθεσις ἔσται , ποτὲ δὲ ἐν χρόνῳ καὶ μόγις ἰατροῦ μεγάλου τυχοῦσα δύναιτ’ ἂν ἰαθῆναι . χρὴ γὰρ δηλονότι κατὰ τὰς τοιαύτας ἐναντιώσεις τῶν ἐνδείξεων κατὰ βραχὺ μὲν ἐκκενοῦν τὸ μοχθηρὸν , κατὰ βραχὺ δ’ ἀντ’ αὐτοῦ τὸ χρηστὸν ἐντιθέναι . καλεῖται δ’ ἐπίκρασις ὑπὸ τῶν ἰατρῶν ἡ τοιαύτη θεραπεία τῆς κακοχυμίας .
Lemmas: διοικέω ὁ ζῷον , ὡς ἐν ὁ περί ὁ Ἱπποκράτης καί Πλάτων δόγμα ἐπιδείκνυμι , τρεῖς ἑτερογενής ἀλλήλων δύναμις , ὥσπερ ἐκ πηγή τις ἴδιος ἕκαστος πᾶς ὁ σῶμα διανέμω . καλέω δέ αὐτός ὁ Πλάτων ψυχή , ἴδιος ἕκαστος εὑρίσκω ὁ οὐσία . εἰμί δέ ὁ μέν τις αὐτός εἰς ὁ τρέφω ὁ ζῷον ἀναγκαῖος καί κοινός πρός ὁ φυτόν , ὁ μέν οἷος πηγή ἔχω ὁ ἧπαρ , ὀχετός δέ ἐκ αὐτός εἰς ὅλος ὁ σῶμα διασπείρω ὁ φλέψ · ὅς εἴτε ἐπιθυμητικός , εἴτε φυσικός , εἴτε θρεπτικός ὀνομάζω , οὐδείς διαφέρω , καθά οὐδέ εἰ ψυχή ἤ δύναμις . ἕτερος δέ οὐ μόνος ὡς φυτόν ἐγώ ἤ ζάω , ἀλλά καί ὡς ζῷον ὑπάρχω ψυχή , κατά ὁ καρδία ἱδρύω πηγή τις εἰμί καί ὅδε ὁ ἔμφυτος θερμασία · ὀχετός δέ καί οὗτος ὁ πηγή ὁ ἀρτηρία , καλέω καί αὐτός ὄνομα πολύς · καί γάρ δύναμις ζωτικός καί δύναμις θυμοειδής καί ψυχή ζωτικός καί ψυχή θυμοειδής ὀνομάζω . τρίτος δέ ἐν ἐγκέφαλος καθιδρύω ψυχή λογικός , ὁ κατά προαίρεσις ἐνέργεια ἅμα ὁ αἴσθησις ἐξηγέομαι , χράω δέ μόριον καί ὅδε καθά ὀχετός τις ὁ νεῦρον , αἴσθησις τε καί κίνησις ἐπιπέμπω διά αὐτός ὁ ζῷον πᾶς . ὁ μέν δή οὗτος φυλάσσω ὁ δύναμις οὐδείς ἄλλος εἰμί ἤ ὁ φυλάσσω ὁ ζωή · δείκνυμι γάρ ὅπως ἀπόλλυμι ὅστις ἐκ αὐτός εἷς ἀναγκαῖος εἰμί καί ὁ λοιπός συναπόλλυμι . καί διά οὗτος κατά ὁ ὑγιεινός πραγματεία ὁ σκοπός ἐγώ οὗτος εἰμί . ἐπί δέ ὁ θεραπευτικός ὁ μέν πρῶτος σκοπός ἀνάλογος ὁ κατά ὁ ὑγιεινός ὁ ὁ νόσημα ἀναίρεσις εἰμί · οἷος γάρ ἐπί ἐκεῖνος ὁ φυλάσσω ὁ ὑγεία ὑπάρχω , τοιοῦτος ἐπί οὗτος ἐκκόπτω ὁ νόσος . εἷς δέ ἀμφότερος αὐτός κοινός ὁ φυλακή ὁ ζωή · ἐπί μέν ὁ ὑγιεινός πραγματεία ἕπομαι ὁ φυλακή ὁ ὑγεία · ὅς γάρ ἄν ὑγεία ἕνεκα πράσσω , οὗτος εὐθύς εἰμί καί ὁ ζωή φυλακτικός · ἐπί δέ ὁ θεραπευτικός οὐκέτι , διά ὁ ὁ λυτικός ὁ παρά φύσις ἐν ἐγώ διάθεσις οὐ ἐκ ἅπας φυλάσσω ὁ ζωή · ἔνιοι γάρ ἐκ αὐτός εἰμί τοιοῦτος ὁ δύναμις , ὥστε ἄμετρος ἤ ἄκαιρος αὐτός χράω ἀπόλλυμι ὁ ζωή . ἐπί γοῦν ὁ φλεβοτομία , ὅς ὀλίγος ἔμπροσθεν ἄχρι λειποθυμία λέγω χρή ποιέω , χάριν ὁ σβέννυμι ὁ φλόξ ὁ ἐπί στέγνωσις συνοχος , οὐ μικρός τις ὁ βλάβος ἔοικα ἀκολουθέω , εἰ μή κατά ὁ προσήκω καιρός ἤ ὁ δέω ἀποτελέω μέτρον . δύο οὖν ἄνθρωπος ἀπόλλυμι ὁράω ἐν αὐτός ὁ ἰατρός ὁ χείρ , λειποθυμέω μέν , ἀνακομίζω δέ οὐκέτι . πολύς δέ εἰ καί μή παραχρῆμα διαφθείρω , ἀλλά ἐκ ὕστερος γε διά ὁ ὁ δύναμις κάματος · ὅς εἰ τις κενόω ἄνευ ὁ καταλύω ὁ δύναμις , οὐ ἄν ἀπόλλυμι . καί μέν γε καί εἰς νόσος ἔνιοι μακρός ἐκπίπτω , ἐπί κένωσις ἄμετρος ἐκλύω ὁ δύναμις . ἄλλος δέ εἰς ὁ ἐφεξῆς βίος ἅπας ὁ κρᾶσις ὅλος ὁ σῶμα ἔχω ψυχροτέρος , οὐ δύναμαι οὐκέτι ἀνακαλέω ὁ ἐκ ὁ ἄμετρος κένωσις βλάβη · ἐκ ὅς ψυχρότης ὁ μέν ἄχροος τε καί καχέκτης καί ῥᾴδιος ἐπί πᾶς βλάπτω διατελέω , ἄλλος δέ ἐκ αὐτός οὗτος νόσημα ἁλίσκομαι ὀλέθριος , ὕδερος καί ὀρθόπνοια καί ἧπαρ ἀτονία καί γαστήρ , ἀποπληξία τε καί παραπληξία . εἰς τοσοῦτος οὖν ἀναγκαῖος εἰμί ὁ δύναμις , ἅπας δέ αὐτός ὁ κενωτικός βοήθημα ὅταν ἄμετρος αὐτός τις χράω βλάπτω , ἐναντιόομαι δηλονότι πρός ἀλλήλων ὁ ἔνδειξις γίγνομαι κατά ὁ τοιοῦτος ὁ σῶμα ἐν ὅς ὁ μέν διάθεσις ἵνα λύω δέω κένωσις ἀξιόλογος , φέρω δέ αὐτός ὁ δύναμις οὐ δύναμαι . πολλάκις δέ οὐδείς ὑπό ὁ κένωσις ὁ δύναμις βλάπτω παροράω ἐντεῦθεν ὑπό ὁ ἄσκεπτος τε ἅμα καί προπετής ἰατρός , ὡς οὐδέποτε οὐδείς ἐνδείκνυμι . σφάλλω δέ , ὡς λέγω , διά ὁ μή γιγνώσκω ὡς ἄλλος μέν τις ἕνεκα ὁ δύναμις σκοπός ὁ ποιητής εἰμί , εἰς δέ ὁ λύσις ὁ διάθεσις οὐδείς ἐνδείκνυμι . ὥσπερ οὖν ἐπί ὁ ὑγιαίνω ἕπομαι διά πᾶς ὁ ἕνεκα ὁ ὑγεία πράσσω καί οὐδείς εἰμί εὑρίσκω ὁ φυλακτικός ὑγεία ἀναιρετικός ὁ δύναμις , οὕτως ἐπί ὁ νοσέω ἐνίοτε μέν ἕπομαι ὁ ὡς πρός ὁ λύσις αὐτός πράσσω , ἐνίοτε δέ ἀναιρέω πρός αὐτός . εἰ μέν γάρ ὀλίγος ὁ δύναμις εἰμί ὁ πλῆθος ἰσχυρός , ἐπί ὁ σύμμετρος κένωσις οὐ μόνος οὐδείς βλάβη ὁ δύναμις , ἀλλά καί ὠφέλεια μέγας γίγνομαι ὁ βαρύνω αὐτός ἀείρω . εἰ δέ ἵνα μέν ὁ διάθεσις ἰάομαι , πολύς χρεία ὁ κένωσις εἰμί , καταλύω δέ ὑπό ὁ τοσοῦτος ὁ δύναμις , οὐ μόνος αὖ πάλιν οὐδείς ὀνίνημι πρός αὐτός ὁ ἄνθρωπος , ἀλλά καί κινδυνεύω ὁ μέγας . κατά μέν οὖν ὁ ἐπί στέγνωσις συνοχος ἰσχυρός εἰμί ὡς ὁ πολύς ὁ δύναμις ἀκίνδυνος ὁ κένωσις , ἐν ἕτερος δέ νόσημα ἔσχατος εἰμί κινδυνώδης , οἷος ἐπί ὁ διαφθορά εἰ τυγχάνω ὁ χυμός · ἐν καιρός γάρ ἄν εἰμί μνημονεύω αὐτός ὑπέρ ὁ καί ὁ ὁ φλεβοτομία ἅπας σκοπός ἐν οὗτος ὁ βιβλίον διορίζω . ὁ τοίνυν διαφθείρω ἀλλότριος εἰμί ὁ φύσις , ὁ τοιοῦτος δέ ἐνδείκνυμι ὁ ἄρσις . ἐάν οὖν ὁ διαφθορά ποτέ μετά δύναμις ἀσθενής συμπίπτω , μάχομαι ὁ διάθεσις ὁ βοήθημα ὁ φυλακή ὁ δύναμις . ὁ μέν γάρ διάθεσις ἐνδείκνυμι ὁ κένωσις ἤτοι διά φλεβοτομία ἤ κάθαρσις · οὐδέτερος δέ αὖ ὁ ἄρρωστος φέρω δύναμις . ἐπεί τοίνυν ἐν ἅπας ὁ τοιοῦτος μάχη ἄπορος ὁ βοήθεια γίγνομαι , ποτέ μέν ὅλος ἀνίατος ὁ διάθεσις εἰμί , ποτέ δέ ἐν χρόνος καί μόγις ἰατρός μέγας τυγχάνω δύναμαι ἄν ἰάομαι . χρή γάρ δηλονότι κατά ὁ τοιοῦτος ἐναντίωσις ὁ ἔνδειξις κατά βραχύς μέν ἐκκενόω ὁ μοχθηρός , κατά βραχύς δέ ἀντί αὐτός ὁ χρηστός ἐντίθημι . καλέω δέ ἐπίκρασις ὑπό ὁ ἰατρός ὁ τοιοῦτος θεραπεία ὁ κακοχυμία .