galenus.de-crisibus-libri-iii 2.12
Τὰς ἀθρόας ἐν νόσοις μεταβολὰς εἰ βούλοιο προγινώσκειν , ἀναγκαῖόν ἐστί σοι πρότερον ἀρχῆς καὶ ἀναβάσεως καὶ ἀκμῆς καὶ παρακμῆς εἶναι διαγνωστικός τε καὶ προγνωστικός . ταῦτα δ’ αὐτὰ διαγνώσῃ διά τε τῆς τοῦ νοσήματος ἰδέας καὶ τῆς χώρας καὶ τῆς ὥρας τοῦ ἔτους , ἅμα τοῖς συστοίχοις αὐτοῖς , καὶ τῆς τῶν περιόδων ἀναλογίας καὶ προσέτι τῶν ἐπιφαινομένων , ἐκ μὲν τῆς τοῦ νοσήματος ἰδέας εἰς τρεῖς τούτους ἀποβλέπων ἁπλοῦς καὶ πρώτους πυρετοὺς , τὸν φλεγματώδη καὶ τὸν μελαγχολικὸν καὶ τὸν πικρόχολον . ἄσκησον δὲ γνωρίζειν αὐτοὺς πρότερον ἀκριβεῖς τε καὶ γνησίους , οὕτω γὰρ καὶ δυνήσῃ ποτὲ καὶ μεμιγμένους ἐξευρίσκειν . ἀκριβεῖς δὲ καὶ γνήσιοι τότ’ εἰσὶν , ὅταν ἡλικία καὶ ὥρα καὶ χώρα καὶ κατάστασις καὶ φύσις καὶ τὰ προγεγονότα διαιτήματα καὶ τὰ παρόντα συμπτώματα καὶ πάνθ’ ἁπλῶς ὅσα πρόσθεν εἶπον οἰκεῖα τοῦ χυμοῦ τῆς ἰδέας ὑπάρχῃ . μενόντων μὲν οὖν τῶν χυμῶν κατὰ τὰς φλέβας οἱ συνεχεῖς ἐπ’ αὐτοῖς γίνονται πυρετοί · κινουμένων δὲ καὶ πάντῃ τοῦ σώματος ὠθουμένων οἱ μετὰ ῥίγους ἢ φρίκης ἰσχυρᾶς ἀρχόμενοι , σὺν ἱδρῶτι δὲ πάντως εἰς ἀπυρεξίαν τελευτῶντες . ἔστι δ’ αὐτῶν ὁ μὲν τριταῖός τε καὶ ὁ διὰ τρίτης ὀλιγοχρόνιος , ὁ δὲ τεταρταῖος καὶ ὁ διὰ τετάρτης πολυχρόνιος . ἧττον δὲ χρόνιος τούτου ὅ τ’ ἀμφημερινός ἐστι καὶ ὁ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν παροξυνόμενος . εἰ τούτους εἰδείης ἑτοίμως γνωρίζειν , οὐκ ἂν ἔτι χαλεπὸν ἐξευρίσκειν οὐδὲ τοὺς ἐπὶ τόποις τισὶ πεπονθόσι συνισταμένους . ἐν γὰρ τοῖς φλεγμαίνουσι μορίοις ἅπασιν ἡ σφήνωσις τῶν χυμῶν εἴργουσα διαπνεῖσθαι καλῶς τὸν τόπον εὐθὺς μὲν σήπει τοὺς χυμοὺς , εὐθὺς δὲ καὶ θερμασίαν ἀνάπτει τινὰ μοχθηρὰν , οἵα κᾀν τοῖς ἄλλοις ἅπασι τοῖς σηπομένοις γεννᾶται . ταύτης οὖν τῆς θερμασίας ὁ χαρακτὴρ ὅταν ἁπλοῦς ᾖ , τῶν εἰρημένων τινὶ πυρετῶν ἐξ ἀνάγκης ἔοικε · μᾶλλον δὲ , εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν , εἷς ἐξ ἐκείνων ἐστὶν , ἢ πικρόχολος , ἢ μελαγχολικὸς , ἢ φλεγματικός . ἤκουσας δέ που λέγοντος Ἱπποκράτους τίνες εἰσὶν ὀξεῖαι νόσοι , ἢ ὡς ταύτας καλοῦσιν ὀξείας νόσους , ὧν οἱ πυρετοὶ τοὐπίπαν εἰσὶ συνεχεῖς , ὥστ’ εἴπερ ἰδίᾳ τε καὶ καθ’ ἑαυτὸν ἕκαστον τῶν πυρετῶν ἀσκήσαις γνωρίζειν , οὐκ ἂν ἔτι χαλεπῶς , οὐδ’ ὅταν ἅμα πνεύμονος ἢ σπληνὸς ἢ ἥπατος ἢ γαστρὸς φλεγμονή τις εὑρίσκοιτο , διαγνώσῃ τε τὴν ἰδέαν αὐτοῦ καὶ τὸ μέχρι λύσεως μῆκος ὅλης τῆς νόσου προγνώσῃ . πάντως γάρ που τὸ ῥεῦμα τὸ τὴν φλεγμονὴν ἐργασάμενον ἢ τῆς ξανθῆς χολῆς ἐστιν , ἢ τῆς μελαίνης , ἢ τοῦ φλέγματος . εἰ μὲν οὖν ἀκράτου τέ γε καὶ πολλῆς τῆς ξανθῆς χολῆς εἴη , τηνικαῦτα μὲν ἐρυσιπέλατά τε καὶ τοὺς καλουμένους ἕρπητας ἐργάζεται · τῆς μελαίνης δ’ ἂν εἴη , ἢ καρκίνους ἢ φαγεδαίνας ἢ ἐλέφαντας , ἤ τι τῶν οὕτω δυσιάτων παθῶν . ὅσα δ’ ὑπὸ φλέγματος κατασκήψαντος ἐξαίρεται , ταῦτ’ οἰδήματα κέκληται . ψιλὸς μὲν οὖν καὶ μόνος ἕκαστος τῶν εἰρημένων χυμῶν ἀκριβὲς ἕκαστον ἐργάζεται τῶν εἰρημένων παθῶν . ἀναθολωθεὶς δὲ τῷ αἵματι , κᾄπειτα κατασκήψας εἴς τι μόριον , σκιῤῥώδεις , ἢ οἰδηματώδεις ἐργάζεται τὰς φλεγμονάς · σκιῤῥώδεις μὲν ὁ μελαγχολικὸς , ἐρυσιπελατώδεις δὲ ὁ πικρόχολος , οἰδηματώδεις δὲ ὁ φλεγματικός . ὅταν δὲ αὐτὸ τὸ κατὰ φύσιν ἔχον αἷμα σφηνωθὲν ἐν τῷ ῥευματισθέντι χωρίῳ διασαπῇ , φλεγμονὴ μέν ἐστι τὸ πάθημα , ἀπλοῦς δὲ ἐπ’ αὐτῇ πυρετὸς ἐξάπτεται , παραπλήσιος μάλιστα τῶν ἐφημέρων τοῖς ἐπὶ βουβῶσι . καὶ γὰρ οὖν καὶ αὐτὸς ὁ βουβὼν ἐξ αἵματος χρηστοῦ γίνεται . δῆλον δ’ ὡς , ἐπειδὰν ὑπάρξηται σήπεσθαι τοῦτο , οὐκέτι μένει χρηστὸν , ἀλλ’ ἤδη πικρόχολον γίνεται , καὶ φυλάττεται κᾀν τῷδε τὸ τρία τὰ σύμπαντα εἶναι γένη τῶν ἁπλῶν πυρετῶν . ὁ γὰρ ἐξ αἵματος σηπομένου γινόμενος ἤδη πως χολώδης ἐστὶν , εἴ γε κᾀν τοῖς φυσικοῖς λόγοις ὀρθῶς ἀποδέδεικται τὸ μὲν αἷμα ἡ σύμμετρος ἐργαζομένη θερμασία , τὴν ξανθὴν δὲ χολὴν ἡ πλείων ἤδη , τὴν μέλαιναν δὲ ἡ ἄμετρος ἱκανῶς . ὅσον μὲν οὖν ἐστι λιπαρόν τε καὶ κοῦφον ἐν αἵματι , ξανθὴ χολὴ γίνεται · τὸ παχὺ δὲ καὶ οἷον τρὺξ , ὅταν ἀμέτρως θερμανθὲν ἐξικμασθῇ , μέλαινα γίνεται . γίνεται δέ ποτε μέλαινα καὶ ἡ ξανθὴ κατοπτηθεῖσα . διττὸς γὰρ δὴ καὶ ταύτης ἐδείχθη τῆς γενέσεως ὁ τρόπος . ἅπαντες οὖν οἱ ἐπὶ μορίοις τισὶ πεπονθόσι πυρετοὶ τῶν εἰρημένων τινὰ χαρακτήρων ἢ ἁπλοῦν ἢ σύνθετον ἕξουσιν . ἁπλοῦν μὲν , ὅταν ἱκανῶς κρατήσῃ τῶν ἄλλων εἷς χυμὸς , οὐχ ἁπλοῦν δὲ , ἐπειδὰν ἐμφαίνηται τοῦ μιχθέντος ἡ δύναμις . ἐνίοτε δὲ οὐκ ἐμφαίνεται μόνον , ἀλλὰ καὶ κατ’ ἴσον ἰσχύει θατέρῳ , καὶ ποτὲ καὶ οἱ τρεῖς ἅμα μίγνυνται ταῖς δυνάμεσιν ἴσον . ἀλλὰ ὥσπερ τὸν ἀκριβῶς ἐπιστάμενον ἰδίᾳ γνωρίζειν οἶνον καὶ μέλι καὶ ὕδωρ οὐδ’ ἡ κρᾶσις αὐτῶν διαλανθάνει , κατὰ τὸν αὐτὸν , οἶμαι , τρόπον οὐδ’ ὅστις ἰδίᾳ τῶν εἰρημένων ἕκαστον τῶν πυρετῶν οἷός τ’ ἐστὶ γνωρίζειν ἀκριβῶς , οὐκ ἀγνοήσει τὴν μίξιν αὐτῶν , ὅθεν ἀρχὴ πάντων ἐστὶ τῶν τοιούτων ἀρίστη τοὺς τρεῖς ἐκείνους πυρετοὺς δύνασθαι γνωρίζειν ἀκριβῶς , ἀμφημερινὸν καὶ τριταῖον καὶ τεταρταῖον . ὅμοιοι γὰρ αὐτοῖς ἀκριβῶς εἰσι καὶ οἱ παρακείμενοι συνεχεῖς , οὔκουν εἰς πολλοὺς καὶ ἀσαφεῖς σκοποὺς , ἀλλ’ εἰς ὀλίγους τε καὶ σαφεῖς ἅπασαν ἀνήγαγόν σοι τὴν ἄσκησιν . ἐν τούτοις γὰρ γυμνασάμενος οὐ χαλεπῶς ἐν ταῖς πρώταις τῶν ἡμερῶν διαγνώσῃ τῆς νόσου τὸν χαρακτῆρα .
Lemmas: ὁ ἀθρόος ἐν νόσος μεταβολή εἰ βούλομαι προγιγνώσκω , ἀναγκαῖος εἰμί σύ πρότερος ἀρχή καί ἀνάβασις καί ἀκμή καί παρακμή εἰμί διαγνωστικός τε καί προγνωστικός . οὗτος δέ αὐτός διαγνοέω διά τε ὁ ὁ νόσημα ἰδέα καί ὁ χώρα καί ὁ ὥρα ὁ ἔτος , ἅμα ὁ σύστοιχος αὐτός , καί ὁ ὁ περίοδος ἀναλογία καί προσέτι ὁ ἐπιφαίνω , ἐκ μέν ὁ ὁ νόσημα ἰδέα εἰς τρεῖς οὗτος ἀποβλέπω ἁπλόος καί πρῶτος πυρετός , ὁ φλεγματώδης καί ὁ μελαγχολικός καί ὁ πικρόχολος . ἀσκέω δέ γνωρίζω αὐτός πρότερος ἀκριβής τε καί γνήσιος , οὕτως γάρ καί δύναμαι ποτέ καί μείγνυμι ἐξευρίσκω . ἀκριβής δέ καί γνήσιος τότε εἰμί , ὅταν ἡλικία καί ὥρα καί χώρα καί κατάστασις καί φύσις καί ὁ προγίγνομαι διαίτημα καί ὁ πάρειμι σύμπτωμα καί πᾶς ἁπλῶς ὅσος πρόσθεν λέγω οἰκεῖος ὁ χυμός ὁ ἰδέα ὑπάρχω . μένω μέν οὖν ὁ χυμός κατά ὁ φλέψ ὁ συνεχής ἐπί αὐτός γίγνομαι πυρετός · κινέω δέ καί πάντῃ ὁ σῶμα ὠθέω ὁ μετά ῥῖγος ἤ φρίκη ἰσχυρός ἄρχω , σύν ἱδρώς δέ πάντως εἰς ἀπυρεξία τελευτάω . εἰμί δέ αὐτός ὁ μέν τριταῖος τε καί ὁ διά τρίτος ὀλιγοχρόνιος , ὁ δέ τεταρταῖος καί ὁ διά τέταρτος πολυχρόνιος . ἥσσων δέ χρόνιος οὗτος ὁ τε ἀμφημερινός εἰμί καί ὁ κατά ἕκαστος ἡμέρα παροξύνω . εἰ οὗτος οἶδα ἑτοῖμος γνωρίζω , οὐ ἄν ἔτι χαλεπός ἐξευρίσκω οὐδέ ὁ ἐπί τόπος τις πάσχω συνίστημι . ἐν γάρ ὁ φλεγμαίνω μόριον ἅπας ὁ σφήνωσις ὁ χυμός ἔργω διαπνέω καλός ὁ τόπος εὐθύς μέν σήπω ὁ χυμός , εὐθύς δέ καί θερμασία ἀνάπτω τις μοχθηρός , οἷος εἰͅν ὁ ἄλλος ἅπας ὁ σήπω γεννάω . οὗτος οὖν ὁ θερμασία ὁ χαρακτήρ ὅταν ἁπλόος εἰμί , ὁ λέγω τις πυρετός ἐκ ἀνάγκη ἔοικα · μάλα δέ , εἰ χρή ἀληθής λέγω , εἷς ἐκ ἐκεῖνος εἰμί , ἤ πικρόχολος , ἤ μελαγχολικός , ἤ φλεγματικός . ἀκούω δέ που λέγω Ἱπποκράτης τίς εἰμί ὀξύς νόσος , ἤ ὡς οὗτος καλέω ὀξύς νόσος , ὅς ὁ πυρετός ἐπίπαν εἰμί συνεχής , ὥστε εἴπερ ἴδιος τε καί κατά ἑαυτοῦ ἕκαστος ὁ πυρετός ἀσκέω γνωρίζω , οὐ ἄν ἔτι χαλεπός , οὐδέ ὅταν ἅμα πνεύμων ἤ σπλήν ἤ ἧπαρ ἤ γαστήρ φλεγμονή τις εὑρίσκω , διαγνοέω τε ὁ ἰδέα αὐτός καί ὁ μέχρι λύσις μῆκος ὅλος ὁ νόσος προγιγνώσκω . πάντως γάρ που ὁ ῥεῦμα ὁ ὁ φλεγμονή ἐργάζομαι ἤ ὁ ξανθός χολή εἰμί , ἤ ὁ μέλας , ἤ ὁ φλέγμα . εἰ μέν οὖν ἄκρατος τε γε καί πολύς ὁ ξανθός χολή εἰμί , τηνικαῦτα μέν ἐρυσίπελας τε καί ὁ καλέω ἕρπης ἐργάζομαι · ὁ μέλας δέ ἄν εἰμί , ἤ καρκίνος ἤ φαγέδαινα ἤ ἐλέφας , ἤ τις ὁ οὕτως δυσίατος πάθος . ὅσος δέ ὑπό φλέγμα κατασκήπτω ἐξαίρω , οὗτος οἴδημα καλέω . ψιλός μέν οὖν καί μόνος ἕκαστος ὁ λέγω χυμός ἀκριβής ἕκαστος ἐργάζομαι ὁ λέγω πάθος . ἀναθολόω δέ ὁ αἷμα , ᾄπειτη κατασκήπτω εἰς τις μόριον , σκίρρος , ἤ οἰδηματώδης ἐργάζομαι ὁ φλεγμονή · σκιρρώδης μέν ὁ μελαγχολικός , ἐρυσιπελατώδης δέ ὁ πικρόχολος , οἰδηματώδης δέ ὁ φλεγματικός . ὅταν δέ αὐτός ὁ κατά φύσις ἔχω αἷμα σφηνόω ἐν ὁ ῥευματίζω χωρίον διασήπομαι , φλεγμονή μέν εἰμί ὁ πάθημα , ἀπολόω δέ ἐπί αὐτός πυρετός ἐξάπτω , παραπλήσιος μάλα ὁ ἐφήμερος ὁ ἐπί βουβών . καί γάρ οὖν καί αὐτός ὁ βουβών ἐκ αἷμα χρηστός γίγνομαι . δῆλος δέ ὡς , ἐπειδάν ὑπάρχω σήπω οὗτος , οὐκέτι μένω χρηστός , ἀλλά ἤδη πικρόχολος γίγνομαι , καί φυλάσσω εἰͅν ὅδε ὁ τρεῖς ὁ σύμπας εἰμί γένος ὁ ἁπλόος πυρετός . ὁ γάρ ἐκ αἷμα σήπω γίγνομαι ἤδη πως χολώδης εἰμί , εἰ γε εἰͅν ὁ φυσικός λόγος ὀρθός ἀποδείκνυμι ὁ μέν αἷμα ὁ σύμμετρος ἐργάζομαι θερμασία , ὁ ξανθός δέ χολή ὁ πολύς ἤδη , ὁ μέλας δέ ὁ ἄμετρος ἱκανός . ὅσος μέν οὖν εἰμί λιπαρός τε καί κοῦφος ἐν αἷμα , ξανθός χολή γίγνομαι · ὁ παχύς δέ καί οἷος τρύξ , ὅταν ἄμετρος θερμαίνω ἐξικμάζω , μέλας γίγνομαι . γίγνομαι δέ ποτέ μέλας καί ὁ ξανθός κατοπτάω . δισσός γάρ δή καί οὗτος δείκνυμι ὁ γένεσις ὁ τρόπος . ἅπας οὖν ὁ ἐπί μόριον τις πάσχω πυρετός ὁ λέγω τις χαρακτήρ ἤ ἁπλόος ἤ σύνθετος ἔχω . ἁπλόος μέν , ὅταν ἱκανός κρατέω ὁ ἄλλος εἷς χυμός , οὐ ἁπλόος δέ , ἐπειδάν ἐμφαίνω ὁ μείγνυμι ὁ δύναμις . ἐνίοτε δέ οὐ ἐμφαίνω μόνος , ἀλλά καί κατά ἴσος ἰσχύω ἕτερος , καί ποτέ καί ὁ τρεῖς ἅμα μείγνυμι ὁ δύναμις ἴσος . ἀλλά ὥσπερ ὁ ἀκριβής ἐπίσταμαι ἴδιος γνωρίζω οἶνος καί μέλι καί ὕδωρ οὐδέ ὁ κρᾶσις αὐτός διαλανθάνω , κατά ὁ αὐτός , οἴομαι , τρόπος οὐδέ ὅστις ἴδιος ὁ λέγω ἕκαστος ὁ πυρετός οἷος τε εἰμί γνωρίζω ἀκριβής , οὐ ἀγνοέω ὁ μίξις αὐτός , ὅθεν ἀρχή πᾶς εἰμί ὁ τοιοῦτος ἀγαθός ὁ τρεῖς ἐκεῖνος πυρετός δύναμαι γνωρίζω ἀκριβής , ἀμφημερινός καί τριταῖος καί τεταρταῖος . ὅμοιος γάρ αὐτός ἀκριβής εἰμί καί ὁ παράκειμαι συνεχής , οὔκουν εἰς πολύς καί ἀσαφής σκοπός , ἀλλά εἰς ὀλίγος τε καί σαφής ἅπας ἀνάγω σύ ὁ ἄσκησις . ἐν οὗτος γάρ γυμνάζω οὐ χαλεπός ἐν ὁ πρῶτος ὁ ἡμέρα διαγνοέω ὁ νόσος ὁ χαρακτήρ .