gaius-musonius-rufus.dissertationum-lucio-digestarum-reliquiae 17
Αὖθις δέ , ἐπεὶ πρεσβύτης τις ἐπύθετο , τί ἂν εἴη γήρως ἐφόδιον ἄριστον , ταὐτόν , εἶπεν , ὅπερ καὶ νεότητος , τὸ ζῆν ὁδῷ καὶ κατὰ φύσιν . τοῦτο δὲ μάλιστ’ ἂν οὕτω μάθοις ὁποῖόν τί ἐστιν , εἰ ἐννοήσαις τὴν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν ὡς οὐ πρὸς ἡδονὴν γέγονεν . οὐδὲ γὰρ ἵππος οὐδὲ κύων οὐδὲ βοῦς , ἅπερ ἀτιμότερα πολὺ ἀνθρώπου ἐστίν , οὐ πρὸς ἡδονὴν γέγονεν · οὐδὲ γὰρ νομισθείη ἂν τυγχάνειν τοῦ ἑαυτοῦ τέλους ἵππος ἐσθίων μὲν καὶ πίνων καὶ ὀχεύων ἀνέδην , πράττων δὲ μηδὲν ὧν ἵππῳ προσήκει · οὐδέ γε κύων ἡδόμενος μὲν ὥσπερ ὁ ἵππος ἁπάσας ἡδονάς , πράττων δὲ μηδὲν ἀφ’ ὧν ἀγαθοὶ νομίζονται εἶναι κύνες · οὐδὲ μὴν ἄλλο ζῷον ὁτιοῦν ἔργου μὲν τοῦ προσήκοντος αὐτῷ στερόμενον , ἡδονῶν δ’ ἐμπιπλάμενον · οὐδὲν οὖν οὕτως ζῆν ἂν λέγοιτο κατὰ φύσιν , ἀλλ’ ὅ τι ἂν μάλιστα τὴν ἀρετὴν ἐμφανίζῃ , δι’ ὧν πράττει κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν . ἄγει γὰρ ἡ ἑκάστου φύσις ἕκαστον πρὸς τὴν ἀρετὴν τὴν ἐκείνου · ὥστε καὶ τὸν ἄνθρωπον εἰκὸς οὐχ ὅταν ἐν ἡδονῇ βιοῖ , τότε κατὰ φύσιν βιοῦν , ἀλλ’ ὅταν ἐν ἀρετῇ . τότε γὰρ καὶ ἐπαινεῖσθαι δικαίως ὑπάρχοι ἂν αὐτῷ καὶ μέγα φρονεῖν ἐφ’ αὑτῷ καὶ εὔελπιν καὶ θαρραλέον εἶναι , οἷς εὐφροσύνην τε καὶ χαρὰν βεβαίαν ἕπεσθαι ἀναγκαῖον . καθόλου δὲ ἄνθρωπος μίμημα μὲν θεοῦ μόνον τῶν ἐπιγείων ἐστίν , ἐκείνῳ δὲ παραπλησίας ἔχει τὰς ἀρετάς · ἐπεὶ μηδ’ ἐν θεοῖς μηδὲν ὑπονοῆσαι κρεῖττον ἔχομεν φρονήσεως καὶ δικαιοσύνης , ἔτι δὲ ἀνδρείας καὶ σωφροσύνης . ὥσπερ οὖν ὁ θεὸς διὰ τὴν παρουσίαν τούτων τῶν ἀρετῶν ἀήττητος μὲν ἡδονῆς , ἀήττητος δὲ πλεονεξίας , κρείττων δὲ ἐπιθυμίας , κρείττων δὲ φθόνου καὶ ζηλοτυπίας , μεγαλόφρων δὲ καὶ εὐεργετικὸς καὶ φιλάνθρωπος · τοιοῦτον γὰρ ἐπινοοῦμεν τὸν θεόν · οὕτω καὶ τὸ ἐκείνου μίμημα τὸν ἄνθρωπον ἡγητέον , ὅταν ἔχῃ κατὰ φύσιν , ὁμοίως ἔχειν , καὶ οὕτως ἔχοντα εἶναι ζηλωτόν · ὢν δὲ ζηλωτὸς εὐθὺς ἂν εἴη καὶ εὐδαίμων · οὐ γὰρ ἄλλους γέ τινας ἢ τοὺς εὐδαίμονας ζηλοῦμεν . καὶ μὴν οὐκ ἀδύνατον γενέσθαι τοιοῦτον ἄνθρωπον · οὐ γὰρ ἑτέρωθέν ποθεν ταύτας ἐπινοῆσαι τὰς ἀρετὰς ἔχομεν ἢ ἀπ’ αὐτῆς τῆς ἀνθρωπείας φύσεως , ἐντυχόντες ἀνθρώποις τοιοῖσδέ τισιν , οἵους ὄντας αὐτοὺς θείους καὶ θεοειδεῖς ὠνόμαζον . εἰ μὲν οὖν τις τύχοι πρότερον ἔτι νέος ὢν παιδείας ὀρθῆς ἐπιμέλειαν πεποιημένος , καὶ τὰ μὲν ὅσα μαθημάτων ἔχεται καλῶν μεμαθηκὼς οὐκ ἐνδεῶς , τὰ δὲ ἀσκητὰ ἠσκηκὼς ἱκανῶς , οὗτος ἂν ἐν γήρᾳ ταῖς ἐνούσαις ἑαυτῷ χρώμενος ἀφορμαῖς ζῴη κατὰ φύσιν , καὶ ἀλύπως μὲν φέροι τὴν στέρησιν τῶν ἡδονῶν τῶν ἐπὶ νεότητος , ἀλύπως δ’ ἔχοι τῇ παρούσῃ τοῦ σώματος ἀδυναμίᾳ , δυσκολαίνοι δ’ οὐκ ἂν οὔτε καταφρονούμενος ὑπὸ τῶν πλησίον οὔτ’ ἀμελούμενος ὑπὸ τῶν οἰκείων καὶ φίλων , ἅτε πρὸς ταῦτα πάντα ἀλεξιφάρμακον ἔχων καλὸν ἐπὶ τῇ διανοίᾳ τῇ ἑαυτοῦ , τὴν παιδείαν τὴν ὑπάρχουσαν . εἰ δέ τις εἴη παιδείας μὲν ἐνδεέστερον μετεσχηκώς , προθυμίαν δὲ παρέχοιτο πρὸς τὰ κρείττω , καὶ πείθεσθαι δύναιτο τοῖς εὖ λεγομένοις , οὗτος ἂν εὖ ποιοίη ζητῶν λόγων ἀκούειν ὑποθετικῶν παρὰ τῶν πεποιημένων ἔργον εἰδέναι τίνα μὲν βλαβερά , τίνα δὲ ὠφέλιμα ἀνθρώποις , καὶ τίνα δὴ τρόπον τὰ μὲν ἐκφεύγοι , τὰ δὲ κτῷτο , καὶ πῶς ἂν τὰ μὴ ὄντα μὲν κακά , δοκοῦντα δέ , προσιόντα πρᾴως δέχοιτο . τούτων δὲ ἀκούων καὶ πειθόμενος ( ὡς τό γε ἀκούειν ἀπειθῶς ἀκερδέστατον ) διαθεῖτ’ ἂν τὸ γῆρας καλῶς τά τε ἄλλα καὶ τὸν τοῦ θανάτου φόβον ἐξαιρεθείη ἄν , ὃς μάλιστα θορυβεῖ τε καὶ πιέζει τοὺς γέροντας , ὥσπερ ἐπιλελησμένους ὅτι παντὶ θνητῷ θάνατος ὀφείλεται . καὶ τό γε ἀθλιώτατον ποιοῦν τὸν βίον τοῖς γέρουσιν αὐτὸ τοῦτό ἐστιν , ὁ τοῦ θανάτου φόβος · ὥσπερ ἀμέλει καὶ ὁ ῥήτωρ Ἰσοκράτης ἀνωμολογήσατο . φασὶ γὰρ ἐκεῖνον , ἐρωτήσαντός τινος ὅπως διάγει , εἰπεῖν , ὅτι οὕτως ὥσπερ εἰκὸς τὸν ἐνενήκοντα μὲν γεγονότα ἔτη , κακῶν δὲ ἔσχατον νομίζοντα εἶναι τὸν θάνατον . καί τοι πῶς ἐκείνῳ τι παιδείας μετῆν ἢ γνώσεως τῶν ἀλη〈θῶς ἀγα〉θῶν ἢ κακῶν , ὃς ὑπελάμβανεν εἶναι κακὸν τὸ ἐξ ἀνάγκης ἑπόμενον βίῳ τῷ ἀρίστῳ ; εἴ γε ἄριστος βίος ὁ τοῦ ἀγαθοῦ ἀνδρός , πέρας δὲ καὶ τούτου θάνατος . ὃ δ’ οὖν εἶπον , εἰ τοῦτο περιποιήσαιτό τις ἐν γήρᾳ , τὸ προσδέχεσθαι τὸν θάνατον ἀφόβως καὶ θαρραλέως , οὐ μικρὸν ἂν πρὸς τὸ ζῆν ἀλύπως καὶ κατὰ φύσιν εἴη πεπορισμένος · κτήσαιτο δ’ ἂν τοῦτο συνὼν τοῖς οὐκ ὀνόματι μόνον ἀλλ’ ἀληθῶς φιλοσόφοις , ἄν γε καὶ πείθεσθαι θέλῃ αὐτοῖς . ἐγὼ μὲν οὖν φημὶ γήρως ἐφόδιον εἶναι κράτιστον , ὃ δὴ καὶ ἀρχόμενος τοῦ λόγου εἶπον , τὸ ζῆν κατὰ φύσιν ἃ χρὴ πράττοντα καὶ διανοούμενον . οὕτω γὰρ ἂν καὶ εὐθυμότατος εἴη ὁ γέρων καὶ ἐπαινετώτατος , ταῦτα δὲ ἔχων εὐπότμως καὶ ἐντίμως βιῴη ἄν . εἰ δέ τις οἴεται μέγιστον εἶναι παραμύθιον τοῖς γέρουσι τὸν πλοῦτον , καὶ τοῦτον αὐτοῖς παρέχειν ἀλύπως βιοῦν , κακῶς οἴεται · πλοῦτος γὰρ ἡδονὰς μὲν οἷός τε παρέχειν ἀνθρώποις ἐστὶ τὰς ἀπὸ σίτων καὶ ποτῶν καὶ ἀφροδισίων καὶ ἄλλων ὁμοίων , οὔτε δὲ εὐθυμίαν οὔτε ἀλυπίαν οὐδαμῶς τῷ κεκτημένῳ παράσχοι ἄν . μάρτυρες δὲ πολλοὶ τῶν πλουσίων λυπούμενοι καὶ ἀθυμοῦντες καὶ ἀθλίους νομίζοντες εἶναι αὑτούς . διόπερ οὐδὲ ἐπικούρημα γήρως καλὸν ὁ πλοῦτος εἴη ἄν .
Lemmas: αὖθις δέ , ἐπεί πρεσβύτης τις πυνθάνομαι , τίς εἄν εἰμί γῆρας ἐφόδιον ἀγαθός , αὐτός , εἶπον , ὅσπερ καί νεότης , ὁ ζῶ ὁδός καί κατά φύσις . οὗτος δέ μάλιστα εἄν οὗτος μανθάνω ὁποῖος τίς εἰμί , εἰμί ἐννοέω ὁ ὁ ἄνθρωπος φύσις ὡς οὖον πρός ἡδονά γίγνομαι . οὐδέ γάρ ἵππος οὐδέ κύω οὐδέ βοῦς , ὅσπερ ἄτιμος πολύς ἄνθρωπος εἰμί , οὖον πρός ἡδονά γίγνομαι · οὐδέ γάρ νομίζω εἄν τυγχάνω ὁ ἑαυτοῦ τέλος ἵππος ἐσθίω μέν καί πίνω καί ὀχεύω ἀνέδην , πράσσω δέ μηδείς ὅς ἵππος προσήκω · οὐδέ γε κύω ἥδομαι μέν ὥσπερ ὁ ἵππος ἅπας ἡδονή , πράσσω δέ μηδείς ἀπό ὅς ἀγαθός νομίζω εἰμί κύω · οὐδέ μήv ἄλλος ζῷον ὁστισοῦν ἔργον μέν ὁ προσήκω αὐτός στέρομαι , ἡδονή δέ ἐμπίμπλημι · οὐδείς οὖν οὕτως ζῶ εἄν λέγω κατά φύσις , ἀλλά ὅς τίς εἄν μάλιστα ὁ ἀρετή ἐμφανίζω , διά ὅς πράσσω κατά ὁ ἑαυτοῦ φύσις . ἄγω γάρ ὁ ἕκαστος φύσις ἕκαστος πρός ὁ ἀρετή ὁ ἐκεῖνος · ὥστε καί ὁ ἄνθρωπος εἰκός οὐ ὅταν ἐν ἡδονή βιόω , τότε κατά φύσις βιόω , ἀλλά ὅταν ἐν ἀρετή . τότε γάρ καί ἐπαινέω δικαίως ὑπάρχω εἄν αὐτός καί μέγας φρονέω ἐπί ἑαυτοῦ καί εὔελπις καί θαρραλέος εἰμί , ὅς Εὐφρόσυνος τε καί χαρά βέβαιος ἕπω ἀναγκαῖος . καθόλου δέ ἄνθρωπος μίμημα μέν θεός μόνος ὁ ἐπίγειος εἰμί , ἐκεῖνος δέ παραπλήσιος ἔχω ὁ ἀρετή · ἐπεί μηδέ ἐν θεός μηδείς ὑπονοέω ἀγαθός ἔχω φρόνησις καί δικαιοσύνη , ἔτι δέ ἀνδρεῖος καί σωφροσύνη . ὥσπερ οὖν ὁ θεός διά ὁ παρουσία οὗτος ὁ ἀρετή ἀήσσητος μέν ἡδονή , ἀήσσητος δέ πλεονεξία , ἀγαθός δέ ἐπιθυμία , ἀγαθός δέ φθόνος καί ζηλοτυπία , μεγαλόφρων δέ καί εὐεργετικός καί φιλάνθρωπος · τοιοῦτος γάρ ἐπινοέω ὁ θεός · οὗτος καί ὁ ἐκεῖνος μίμημα ὁ ἄνθρωπος ἡγητέον , ὅταν ἔχω κατά φύσις , ὁμοίως ἔχω , καί οὕτως ἔχω εἰμί ζηλωτός · εἰμί δέ ζηλωτός εὐθύς εἄν εἰμί καί εὐδαίμων · οὖον γάρ ἄλλος γε τις ἢ ὁ εὐδαίμων ζηλόω . καί μήv οὐ ἀδύνατος γίγνομαι τοιοῦτος ἄνθρωπος · οὖον γάρ ἑτέρωθεν πόθεν οὗτος ἐπινοέω ὁ ἀρετή ἔχω ἢ ἀπό αὐτός ὁ ἀνθρώπειος φύσις , ἐντυγχάνω ἄνθρωπος τοιόσδε τις , οἷος εἰμί αὐτός θεῖος καί θεοειδής ὀνομάζω . εἰμί μέν οὖν τις τυγχάνω πρότερος ἔτι νέος εἰμί παιδεία ὀρθός ἐπιμέλεια ποιέω , καί ὁ μέν ὅσος μάθημα ἔχω καλός μανθάνω οὐ ἐνδεής , ὁ δέ ἀσκητός ἀσκέω ἱκανῶς , οὗτος εἄν ἐν γῆρας ὁ ἔνειμι ἑαυτοῦ χράω ἀφορμή ζῶ κατά φύσις , καί ἄλυπος μέν φέρω ὁ στέρησις ὁ ἡδονή ὁ ἐπί νεότης , ἄλυπος δέ ἔχω ὁ πάρειμι ὁ σῶμα ἀδυναμία , δυσκολαίνω δέ οὐ εἄν οὔτε καταφρονέω ὑπό ὁ πλησίος οὔτε ἀμελέω ὑπό ὁ οἰκέω καί Φίλων , ἅτε πρός οὗτος πᾶς ἀλεξιφάρμακον ἔχω καλός ἐπί ὁ διάνοια ὁ ἑαυτοῦ , ὁ παιδεία ὁ ὑπάρχω . εἰμί δέ τις εἰμί παιδεία μέν ἐνδεής μετέχω , προθυμία δέ παρέχω πρός ὁ ἀγαθός , καί πείθω δύναμαι ὁ εὕω λέγω , οὗτος εἄν εὕω ποιέω ζητέω λόγος ἀκούω ὑποθετικός παρά ὁ ποιέω ἔργον οἶδα τίς μέν βλαβερός , τίς δέ ὠφέλιμος ἄνθρωπος , καί τίς δή τρόπος ὁ μέν ἐκφεύγω , ὁ δέ κτάομαι , καί πῶς εἄν ὁ μή εἰμί μέν κακός , δοκέω δέ , πρόσειμι πρᾶος δέχομαι . οὗτος δέ ἀκούω καί πείθω ( ὡς ὁ γε ἀκούω ἀπειθῶς ἀκερδής ) διαθέω εἄν ὁ γῆρας καλῶς ὁ τε ἄλλος καί ὁ ὁ θάνατος φόβος ἐξαιρέω ἄν , ὅς μάλιστα θορυβέω τε καί πιέζω ὁ γέρων , ὥσπερ ἐπιλανθάνομαι ὅτι πᾶς θνητός θάνατος ὀφείλω . καί ὁ γε ἄθλιος ποιέω ὁ βίος ὁ γέρων αὐτός οὗτος εἰμί , ὁ ὁ θάνατος φόβος · ὥσπερ ἀμελέω καί ὁ ῥήτωρ Ἰσοκράτης ἀνομολογέομαι . φημί γάρ ἐκεῖνος , ἐρωτάω τις ὅπως διάγω , εἶπον , ὅτι οὕτως ὥσπερ εἰκός ὁ ἐνενήκοντα μέν γίγνομαι ἔτος , κακός δέ ἔσχατος νομίζω εἰμί ὁ θάνατος . καί ὅς πῶς ἐκεῖνος τίς παιδεία μέτειμι ἢ γνῶσις ὁ ἀληθής ἀγαθός ἢ κακός , ὅς ὑπολαμβάνω εἰμί κακός ὁ ἐκ ἀνάγκη ἕπω βίος ὁ ἀγαθός ; εἰμί γε ἀγαθός βίος ὁ ὁ ἀγαθός ἀνήρ , πέρας δέ καί οὗτος θάνατος . ὅς δέ οὖν εἶπον , εἰμί οὗτος περιποιέω τις ἐν γῆρας , ὁ προσδέχομαι ὁ θάνατος ἄφοβος καί θαρραλέος , οὖον μικρός εἄν πρός ὁ ζῶ ἄλυπος καί κατά φύσις εἰμί πορίζω · κτάομαι δέ εἄν οὗτος σύνειμι ὁ οὐ ὄνομα μόνος ἀλλά ἀληθής φιλόσοφος , ἄν γε καί πείθω ἐθέλω αὐτός . ἐγώ μέν οὖν φημί γῆρας ἐφόδιον εἰμί ἀγαθός , ὅς δή καί ἄρχω ὁ λόγος εἶπον , ὁ ζῶ κατά φύσις ὁ χρή πράσσω καί διανοέομαι . οὗτος γάρ εἄν καί εὔθυμος εἰμί ὁ γέρων καί ἐπαινετός , οὗτος δέ ἔχω εὔποτμος καί ἔντιμος βιάζω ἄν . εἰμί δέ τις οἴομαι μέγας εἰμί παραμύθιον ὁ γέρων ὁ πλοῦτος , καί οὗτος αὐτός παρέχω ἄλυπος βιόω , κακῶς οἴομαι · πλοῦτος γάρ ἡδονά μέν οἷος τε παρέχω ἄνθρωπος εἰμί ὁ ἀπό σῖτος καί ποτός καί Ἀφροδίσιος καί ἄλλος ὅμοιος , οὔτε δέ εὐθυμία οὔτε ἀλυπία οὐδαμῶς ὁ κτάομαι παρέχω ἄν . μάρτυς δέ πολύς ὁ πλούσιος λυπέω καί ἀθυμόω καί ἄθλιος νομίζω εἰμί ἑαυτοῦ . διόπερ οὐδέ ἐπικούρημα γῆρας καλός ὁ πλοῦτος εἰμί ἄν .