gaius-musonius-rufus.dissertationum-lucio-digestarum-reliquiae 14
Ἄλλου δέ τινος φήσαντος , ὅτι ἐμπόδιον αὐτῷ δοκοίη εἶναι τῷ φιλοσοφεῖν γάμος καὶ ὁ σὺν γυναικὶ βίος , Πυθαγόρᾳ μέν , εἶπεν ὁ Μουσώνιος , οὐκ ἐμπόδιον ἦν , οὐδὲ Σωκράτει , οὐδὲ Κράτητι , ὧν ἕκαστος συνῴκησε γυναικί · καὶ οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν ἄμεινον ἐκείνων ἑτέρους φιλοσοφήσαντας . καίτοι γε Κράτης ἄοικός τε καὶ ἀσκευὴς καὶ ἀκτήμων τέλεον ἦν , ἀλλ’ ὅμως ἔγημεν · εἶτα μηδ’ ὑπόδυσιν ἔχων ἰδίαν ἐν ταῖς δημοσίαις Ἀθήνησι στοαῖς διημέρευε καὶ διενυκτέρευε μετὰ τῆς γυναικός · ἡμεῖς δὲ ἀπ’ οἰκίας ὁρμώμενοι , καὶ οἰκέτας τοὺς ὑπηρετοῦντας ἔχοντες ἔνιοι , τολμῶμεν ὅμως λέγειν ἐμπόδιον εἶναι φιλοσοφίᾳ γάμον ; καὶ μὴν ὅ γε φιλόσοφος διδάσκαλος δήπου καὶ ἡγεμὼν πάντων τοῖς ἀνθρώποις ἐστὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀνθρώπῳ προσηκόντων · κατὰ φύσιν δ’ , εἴ τι ἄλλο , καὶ τὸ γαμεῖν φαίνεται ὄν . ἐπεὶ τοῦ χάριν ὁ τοῦ ἀνθρώπου δημιουργὸς πρῶτον μὲν ἔτεμε δίχα τὸ γένος ἡμῶν , εἶτ’ ἐποίησεν αὐτῷ διττὰ αἰδοῖα , τὸ μὲν εἶναι θήλεος τὸ δὲ ἄρρενος , εἶτα δὲ ἐνεποίησεν ἐπιθυμίαν ἰσχυρὰν ἑκατέρῳ θατέρου τῆς θ’ ὁμιλίας καὶ τῆς κοινωνίας καὶ πόθον ἰσχυρὸν ἀμφοῖν ἀλλήλων ἐνεκέρασεν , τῷ μὲν ἄρρενι τοῦ θήλεος τῷ δὲ θήλει τοῦ ἄρρενος ; ἄρ’ οὖν 〈 οὐ 〉 γνώριμον , ὅτι ἐβούλετο συνεῖναί τε αὐτὼ καὶ συζῆν καὶ τὰ πρὸς τὸν βίον ἀλλήλοιν συμμηχανᾶσθαι , καὶ γένεσιν παίδων καὶ τροφὴν ἅμα ποιεῖσθαι , ὡς ἂν τὸ γένος ἡμῶν ἀίδιον ᾖ . τί δ’ ; εἰπέ μοι , πότερα προσήκει ἕκαστον ποιεῖν καὶ τὰ τοῦ πέλας , καὶ ὅπως οἶκοι ὦσιν ἐν τῇ πόλει αὐτοῦ , καὶ ὅπως ἡ πόλις μὴ ἔρημος ᾖ , καὶ ὅπως τὸ κοινὸν ἕξει καλῶς ; εἰ μὲν γὰρ φῄς , ὡς τὸ αὑτοῦ σκεπτέον μόνον , ἀποφαίνεις τὸν ἄνθρωπον λύκου μηδὲν διαφέροντα μηδ’ ἄλλου θηρίου τῶν ἀγριωτάτων μηδενός , ἅπερ ἀπὸ βίας καὶ πλεονεξίας πέφυκε ζῆν , μὴ φειδόμενα μηδενὸς ἀφ’ ὅτου μέλλει καρποῦσθαί τι ἡδύ , ἄμοιρα μὲν κοινωνίας ὄντα , ἄμοιρα δὲ συνεργίας τῆς ἀπ’ ἀλλήλων , ἄμοιρα δὲ δικαίου παντός . εἰ δ’ ὁμολογήσεις τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν μελίσσῃ μάλιστα προσεοικέναι , ἢ μὴ δύναται μόνη ζῆν , ἀπόλλυται γὰρ μονωθεῖσα , πρὸς ἓν δὲ καὶ κοινὸν ἔργον τῶν ὁμοφύλων συννένευκε καὶ συμπράττει καὶ συνεργάζεται τοῖς πλησίον · εἰ ταῦτα ταύτῃ ἔχει , καὶ ἔτι πρὸς τούτοις κακία μὲν ἀνθρώπου εἶναι ὑπείληπται ἀδικία τε καὶ ἀγριότης καὶ τὸ τοῦ πλησίον πράττοντος κακῶς ἀφροντιστεῖν , ἀρετὴ δὲ φιλανθρωπία καὶ χρηστότης καὶ δικαιοσύνη ἐστὶ καὶ τὸ εὐεργετικὸν εἶναι καὶ τὸ κηδεμονικὸν εἶναι τοῦ πέλας · οὕτω καὶ πόλεως ἑκάστῳ τῆς αὑτοῦ φροντιστέον καὶ τῇ πόλει οἶκον περιβλητέον . ἀρχὴ δὲ οἴκου περιβολῆς γάμος . ὥστε ὁ ἀναιρῶν ἐξ ἀνθρώπων γάμον ἀναιρεῖ μὲν οἶκον , ἀναιρεῖ δὲ πόλιν , ἀναιρεῖ δὲ σύμπαν τὸ ἀνθρώπειον γένος . οὐ γὰρ ἂν διαμένοι μὴ γενέσεως οὔσης , οὐδ’ ἂν γένεσις εἴη μὴ γάμου ὄντος , ἥ γε δικαία καὶ νόμιμος . ὅτι μὲν γὰρ οἶκος ἢ πόλις οὔτ’ ἐκ γυναικῶν συνίσταται μόνον οὔτ’ ἐξ ἀνδρῶν μόνον , ἀλλ’ ἐκ τῆς πρὸς ἀλλήλους κοινωνίας , δῆλον · ἀνδρῶν δὲ καὶ γυναικῶν κοινωνίας ἄλλην οὐκ ἂν εὕροι τις οὔτ’ ἀναγκαιοτέραν οὔτε προσφιλεστέραν . ποῖος γὰρ ἑταῖρος ἑταίρῳ οὕτω προσηνὴς ὡς γυνὴ καταθύμιος τῷ γεγαμηκότι ; ποῖος δ’ ἀδελφὸς ἀδελφῷ ; ποῖος δὲ γονεῦσιν υἱός ; τίς δὲ ἀπὼν οὕτω ποθεινὸς ὡς ἀνὴρ γυναικὶ καὶ γυνὴ ἀνδρί ; τίνος δὲ παρουσία μᾶλλον ἢ λύπην ἐλαφρύνειεν ἂν ἢ χαρὰν ἐπαυξήσειεν ἢ συμφορὰν ἐπανορθώσειεν ; τίσι δὲ νενόμισται κοινὰ εἶναι πάντα , καὶ σώματα καὶ ψυχαὶ καὶ χρήματα , πλὴν ἀνδρὸς καὶ γυναικός ; ταῦτά τοι καὶ πάντες ἄνθρωποι πρεσβυτάτην νομίζουσι πασῶν τὴν ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς φιλίαν · καὶ οὐδὲ μήτηρ ἢ πατὴρ νοῦν ἔχων οὐδεὶς ἀξιοῖ φίλτερος 〈 εἶναι 〉 τῷ ἑαυτοῦ τέκνῳ τοῦ συνεζευγμένου γάμῳ . καὶ ὁ λόγος δὲ ἐκεῖνος φαίνεται δηλοῦν , ὅσον προτερεῖ τῆς γονέων πρὸς τέκνα φιλίας ἡ γυναικὸς πρὸς ἄνδρα , ὅτι Ἄδμητος δόσιν ταύτην λαβὼν παρὰ θεῶν , εἰ παράσχοῖ τὸν ἀνθ’ ἑαυτοῦ τεθνηξόμενον , ζῆσαι διπλασίω χρόνον τοῦ τεταγμένου αὐτῷ , τῶν μὲν γονέων οὐκ ἔτυχεν ἐθελόντων προαποθανεῖν αὐτοῦ καίτοι γεγηρακότων · ἡ γυνὴ δὲ ἡ γαμετὴ Ἄλκηστις , κομιδῇ νέα οὖσα , ἐδέξατο ἑτοίμως τὸν θάνατον πρὸ τοῦ ἀνδρός . Ὅτι δὲ μέγα καὶ ἀξιοσπούδαστον ὁ γάμος ἐστί , καὶ ταύτῃ δῆλον . θεοὶ γὰρ ἐπιτροπεύουσιν αὐτόν , καθὸ νομίζονται παρ’ ἀνθρώποις , μεγάλοι · πρώτη μὲν Ἥρα , καὶ διὰ τοῦτο ζυγίαν αὐτὴν προσαγορεύομεν · εἶτα Ἔρως , εἶτα Ἀφροδίτη · πάντας γὰρ τούτους ὑπολαμβάνομεν ἔργον πεποιῆσθαι τοῦτο , συνάγειν ἀλλήλοις πρὸς παιδοποιίαν ἄνδρα καὶ γυναῖκα . ποῦ μὲν γὰρ Ἔρως παραγένοιτ’ ἂν δικαιότερον ἢ ἐπὶ νόμιμον ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ὁμιλίαν ; ποῦ δὲ Ἥρα ; ποῦ δὲ Ἀφροδίτη ; πότε δ’ ἂν εὐκαιρότερον εὔξαιτό τις τοῖς θεοῖς τούτοις ἢ πρὸς γάμον ἰών ; τί δὲ καλοῦντες ἀφροδίσιον ἔργον προσηκόντως ἂν μᾶλλον καλοῖμεν ἢ τὴν γαμετῆς τῷ γεγαμηκότι σύνοδον ; διὰ τί τοιγαροῦν φαίη τις ἂν θεοὺς μὲν οὕτω μεγάλους ἐπισκοπεῖν καὶ ἐπιτροπεύειν γάμον καὶ παιδοποιίαν , μὴ προσήκειν δὲ ἀνθρώπῳ ταῦτα ; διὰ τί δὲ προσήκειν μὲν τῷ ἀνθρώπῳ ταῦτα , μὴ προσήκειν δὲ τῷ φιλοσόφῳ ; πότερον ⟨ ὅτι ⟩ κακίω εἶναι χρὴ τῶν ἄλλων τὸν φιλόσοφον ; ἀλλ’ οὐ χρή , κρείττω δὲ καὶ δικαιότερον καὶ καλοκἀγαθικώτερον . ἢ ὅτι κακίων οὐκ ἔστι καὶ ἀδικώτερος ἀνὴρ τοῦ μὲν κηδομένου τῆς ἑαυτοῦ πόλεως ὁ μὴ κηδόμενος , τοῦ δὲ τὸ κοινὸν σκοποῦντος ὁ τὸ αὑτοῦ μόνον ὁρῶν ; ἢ ὅτι φιλόπολις καὶ φιλάνθρωπος καὶ κοινωνικὸς μᾶλλον ἐστὶν ὁ μονήρη βίον αἱρούμενος τοῦ νέμοντος οἶκον καὶ ποιουμένου παῖδας καὶ πόλιν αὔξοντος τὴν ἑαυτοῦ , ἅπερ ὑπάρχει τῷ γαμοῦντι ; ὅτι μὲν οὖν προσήκει τὸν φιλόσοφον γάμου καὶ παιδοποιίας ἐπιμελεῖσθαι , δῆλον . εἰ δὲ προσήκει τοῦτο , πῶς ἂν ὀρθῶς ἔχοι , ὦ νεανίσκε , ὁ λόγος ἐκεῖνος , ὃν σὺ ἀρτίως ἔλεγες , ὡς ἐμπόδιόν ἐστι τῷ φιλοσόφῳ γάμος ; οὐ γὰρ δὴ φιλοσοφεῖν ἕτερόν τι φαίνεται ὂν ἢ τὸ ἃ πρέπει καὶ ἃ προσήκει λόγῳ μὲν ἀναζητεῖν , ἔργῳ δὲ πράττειν . Τότε μὲν δὴ τοιαῦτά τινα εἶπεν .
Lemmas: ἄλλος δέ τις φημί , ὅτι ἐμπόδιος αὐτός δοκέω εἰμί ὁ φιλοσοφέω γάμος καί ὁ σύν γυνή βίος , Πυθαγόρας μέν , εἶπον ὁ Μουσώνιος , οὐ ἐμπόδιος εἰμί , οὐδέ Σωκράτης , οὐδέ Κράτης , ὅς ἕκαστος συνοικέω γυνή · καί οὐ εἄν ἔχω τις εἶπον ἀγαθός ἐκεῖνος ἕτερος φιλοσοφέω . καίτοι γε Κράτης ἄοικος τε καί ἀσκευής καί ἀκτήμων τελέω εἰμί , ἀλλά ὅμως γαμέω · εἶτα μηδέ ὑπόδυσις ἔχω ἴδιος ἐν ὁ δημόσιος Ἀθήνησι στοά διημερεύω καί διανυκτερεύω μετά ὁ γυνή · ἐγώ δέ ἀπό οἰκίον ὁρμάω , καί οἰκέτης ὁ ὑπηρετέω ἔχω ἔνιοι , τολμάω ὅμως λέγω ἐμπόδιος εἰμί φιλοσοφία γάμος ; καί μήv ὅς γε φιλόσοφος διδάσκαλος δήπου καί ἡγεμών πᾶς ὁ ἄνθρωπος εἰμί ὁ κατά φύσις ἄνθρωπος προσήκω · κατά φύσις δέ , εἰμί τίς ἄλλος , καί ὁ γαμέω φαίνω εἰμί . ἐπεί ὁ χάρις ὁ ὁ ἄνθρωπος δημιουργός πρῶτος μέν τέμνω δίχα ὁ γένος ἐγώ , εἶτα ποιέω αὐτός δισσός αἰδοῖος , ὁ μέν εἰμί θῆλυς ὁ δέ ἄρσην , εἶτα δέ ἐμποιέω ἐπιθυμία ἰσχυρός ἑκάτερος θατέρου ὁ ὁ ὁμιλία καί ὁ κοινωνία καί πόθος ἰσχυρός ἄμφω ἀλλήλων ἐγκεράννυμι , ὁ μέν ἄρσην ὁ θῆλυς ὁ δέ θῆλυς ὁ ἄρσην ; ἄρα οὖν 〈 οὖον 〉 γνώριμος , ὅτι βούλομαι σύνειμι τε αὐτός καί συζάω καί ὁ πρός ὁ βίος ἀλλήλων συμμηχανάομαι , καί γένεσις παῖς καί τροφή ἅμα ποιέω , ὡς εἄν ὁ γένος ἐγώ ἀίδιος εἰμί . τίς δέ ; εἶπον ἐγώ , πότερος προσήκω ἕκαστος ποιέω καί ὁ ὁ πέλας , καί ὅπως οἶκος εἰμί ἐν ὁ πόλις αὐτός , καί ὅπως ὁ πόλις μή ἐρῆμος εἰμί , καί ὅπως ὁ κοινός ἔχω καλῶς ; εἰμί μέν γάρ φημί , ὡς ὁ αὐτός σκεπτέος μόνος , ἀποφαίνω ὁ ἄνθρωπος λύκος μηδείς διαφέρω μηδέ ἄλλος θηρίον ὁ ἄγριος μηδείς , ὅσπερ ἀπό Βίας καί πλεονεξία φύω ζῶ , μή φείδομαι μηδείς ἀπό ὅστις μέλλω καρπόω τίς ἡδύς , ἄμοιρος μέν κοινωνία εἰμί , ἄμοιρος δέ συνεργία ὁ ἀπό ἀλλήλων , ἄμοιρος δέ Δίκαιος πᾶς . εἰμί δέ ὁμολογέω ὁ ἀνθρώπειος φύσις μέλισσα μάλιστα προσέοικα , ἢ μή δύναμαι μόνος ζῶ , ἀπόλλυμι γάρ μονόω , πρός εἷς δέ καί κοινός ἔργον ὁ ὁμόφυλος συμφέρω καί συμπράσσω καί συνεργάζομαι ὁ πλησίος · εἰμί οὗτος οὗτος ἔχω , καί ἔτι πρός οὗτος κακία μέν ἄνθρωπος εἰμί ὑπολαμβάνω ἀδικία τε καί ἀγριότης καί ὁ ὁ πλησίος πράσσω κακῶς ἀφροντιστέω , ἀρετή δέ φιλανθρωπία καί χρηστότης καί δικαιοσύνη εἰμί καί ὁ εὐεργετικός εἰμί καί ὁ κηδεμονικός εἰμί ὁ πέλας · οὗτος καί πόλις ἕκαστος ὁ αὐτός φροντιστέον καί ὁ πόλις οἶκος περιβλητέον . ἀρχή δέ οἶκος περιβολή γάμος . ὥστε ὁ ἀναιρέω ἐκ ἄνθρωπος γάμος ἀναιρέω μέν οἶκος , ἀναιρέω δέ πόλις , ἀναιρέω δέ σύμπας ὁ ἀνθρώπειος γένος . οὖον γάρ εἄν διαμένω μή γένεσις εἰμί , οὐδέ εἄν γένεσις εἰμί μή γάμος εἰμί , ὅς γε Δίκαιος καί νόμιμος . ὅτι μέν γάρ οἶκος ἢ πόλις οὔτε ἐκ γυνή συνίστημι μόνος οὔτε ἐκ ἀνήρ μόνος , ἀλλά ἐκ ὁ πρός ἀλλήλων κοινωνία , δῆλος · ἀνήρ δέ καί γυνή κοινωνία ἄλλος οὐ εἄν εὑρίσκω τις οὔτε ἀναγκαῖος οὔτε προσφιλής . ποῖος γάρ ἑταῖρος ἑταῖρος οὗτος προσηνής ὡς γυνή Καταθύμιος ὁ γαμέω ; ποῖος δέ ἀδελφός ἀδελφός ; ποῖος δέ γονεύς υἱός ; τίς δέ ἄπειμι οὗτος ποθεινός ὡς ἀνήρ γυνή καί γυνή ἀνήρ ; τίς δέ παρουσία μᾶλλον ἢ λύπη ἐλαφρύνω εἄν ἢ χαρά ἐπαυξάνω ἢ συμφορά ἐπανορθόω ; τίσις δέ νομίζω κοινός εἰμί πᾶς , καί σῶμα καί ψυχή καί χρῆμα , πλήν ἀνήρ καί γυνή ; οὗτος ὅς καί πᾶς ἄνθρωπος πρέσβυς νομίζω πᾶς ὁ ἀνήρ καί γυνή φίλιος · καί οὐδέ μήτηρ ἢ πατήρ νόος ἔχω οὐδείς ἀξιόω φίλος 〈 εἰμί 〉 ὁ ἑαυτοῦ τέκνον ὁ συζεύγνυμι γάμος . καί ὁ λόγος δέ ἐκεῖνος φαίνω δηλόω , ὅσος προτερέω ὁ γονεύς πρός τέκνον φίλιος ὁ γυνή πρός ἀνήρ , ὅτι Ἄδμητος δόσις οὗτος λαμβάνω παρά θεός , εἰμί παρέχω ὁ ἀντί ἑαυτοῦ θνῄσκω , ζῶ διπλάσιος χρόνος ὁ τάσσω αὐτός , ὁ μέν γονεύς οὐ τυγχάνω ἐθέλω προαποθνῄσκω αὐτός καίτοι γηράσκω · ὁ γυνή δέ ὁ γαμετή Ἄλκηστις , κομιδή νέος εἰμί , δέχομαι ἑτοίμως ὁ θάνατος πρό ὁ ἀνήρ . ὅτι2 δέ μέγας καί ἀξιοσπούδαστος ὁ γάμος εἰμί , καί οὗτος δῆλος . θεός γάρ ἐπιτροπεύω αὐτός , καθό νομίζω παρά ἄνθρωπος , μέγας · πρῶτος μέν Ἥρα , καί διά οὗτος ζυγία αὐτός προσαγορεύω · εἶτα Ἔρως , εἶτα Ἀφροδίτη · πᾶς γάρ οὗτος ὑπολαμβάνω ἔργον ποιέω οὗτος , συνάγω ἀλλήλων πρός παιδοποιία ἀνήρ καί γυνή . ποῦ μέν γάρ Ἔρως παραγίγνομαι εἄν Δίκαιος ἢ ἐπί νόμιμος ἀνήρ καί γυνή ὁμιλία ; ποῦ δέ Ἥρα ; ποῦ δέ Ἀφροδίτη ; πότε δέ εἄν εὔκαιρος εὔχομαι τις ὁ θεός οὗτος ἢ πρός γάμος εἶμι ; τίς δέ καλέω Ἀφροδίσιος ἔργον προσήκω εἄν μᾶλλον καλέω ἢ ὁ γαμετή ὁ γαμέω σύνοδος ; διά τίς τοιγάρ φημί τις εἄν θεός μέν οὗτος μέγας ἐπισκοπέω καί ἐπιτροπεύω γάμος καί παιδοποιία , μή προσήκω δέ ἄνθρωπος οὗτος ; διά τίς δέ προσήκω μέν ὁ ἄνθρωπος οὗτος , μή προσήκω δέ ὁ φιλόσοφος ; πότερος ⟨ ὅτι ⟩ κακός εἰμί χρή ὁ ἄλλος ὁ φιλόσοφος ; ἀλλά οὖον χρή , ἀγαθός δέ καί Δίκαιος καί καλοκἀγαθικώτερον . ἢ ὅτι κακός οὐ εἰμί καί ἄδικος ἀνήρ ὁ μέν κήδω ὁ ἑαυτοῦ πόλις ὁ μή κήδω , ὁ δέ ὁ κοινός σκοπός ὁ ὁ αὐτός μόνος ὁράω ; ἢ ὅτι Φιλόπολις καί φιλάνθρωπος καί κοινωνικός μᾶλλον εἰμί ὁ μονήρης βίος αἱρέω ὁ νέμω οἶκος καί ποιέω παῖς καί πόλις αὐξάνω ὁ ἑαυτοῦ , ὅσπερ ὑπάρχω ὁ γαμέω ; ὅτι μέν οὖν προσήκω ὁ φιλόσοφος γάμος καί παιδοποιία ἐπιμελέομαι , δῆλος . εἰμί δέ προσήκω οὗτος , πῶς εἄν ὀρθῶς ἔχω , εἰμί νεανίσκος , ὁ λόγος ἐκεῖνος , ὅς σύ ἄρτιος λέγω , ὡς ἐμπόδιος εἰμί ὁ φιλόσοφος γάμος ; οὖον γάρ δή φιλοσοφέω ἕτερος τίς φαίνω εἰμί ἢ ὁ ὁ πρέπω καί ὁ προσήκω λόγος μέν ἀναζητέω , ἔργον δέ πράσσω . τότε μέν δή τοιοῦτος τις εἶπον .