flavius-philostratus.vita-apollonii 6.19
ἐρώτα , ἔφασαν ἕπεται γάρ που ἐρωτήσει λόγος . καὶ ὁ Ἀπολλώνιος περὶ θεῶν εἶπεν ὑμᾶς ἐρήσομαι πρῶτον , τί μαθόντες ἄτοπα καὶ γελοῖα θεῶν εἴδη παραδεδώκατε τοῖς δεῦρο ἀνθρώποις πλὴν ὀλίγων · ὀλίγων γάρ ; πάνυ μέντοι ὀλίγων , ἃ σοφῶς καὶ θεοειδῶς ἵδρυται , τὰ λοιπὰ δʼ ὑμῶν ἱερὰ ζῴων ἀλόγων καὶ ἀδόξων τιμαὶ μᾶλλον ἢ θεῶν φαίνονται . δυσχεράνας δὲ ὁ Θεσπεσίων τὰ δὲ παρʼ ὑμῖν εἶπεν ἀγάλματα πῶς ἱδρῦσθαι φήσεις ; ὥς γε ἔφη κάλλιστόν τε καὶ θεοφιλέστατον δημιουργεῖν θεούς . τὸν Δία που λέγεις εἶπε τὸν ἐν τῇ Ὀλυμπίᾳ καὶ τὸ τῆς Ἀθηνᾶς ἕδος καὶ τὸ τῆς Κνιδίας τε καὶ τὸ τῆς Ἀργείας καὶ ὁπόσα ὧδε καλὰ καὶ μεστὰ ὥρας . οὐ μόνον ἔφη ταῦτα , ἀλλὰ καὶ καθάπαξ τὴν μὲν παρὰ τοῖς ἄλλοις ἀγαλματοποιίαν ἅπτεσθαί φημι τοῦ προσήκοντος , ὑμᾶς δὲ καταγελᾶν τοῦ θείου μᾶλλον ἢ νομίζειν αὐτό . οἱ Φειδίαι δὲ εἶπε·καὶ οἱ Πραξιτέλεις μῶν ἀνελθόντες ἐς οὐρανὸν καὶ ἀπομαξάμενοι τὰ τῶν θεῶν εἴδη τέχνην αὐτὰ ἐποιοῦντο , ἢ ἕτερόν τι ἦν , ὃ ἐφίστη αὐτοὺς τῷ πλάττειν ; ἕτερον ἔφη καὶ μεστόν γε σοφίας πρᾶγμα . ποῖον ; εἶπεν οὐ γὰρ ἄν τι παρὰ τὴν μίμησιν εἴποις . φαντασία ἔφη ταῦτα εἰργάσατο σοφωτέρα μιμήσεως δημιουργός · μίμησις μὲν γὰρ δημιουργήσει , ὃ εἶδεν , φαντασία δὲ καὶ ὃ μὴ εἶδεν , ὑποθήσεται γὰρ αὐτὸ πρὸς τὴν ἀναφορὰν τοῦ ὄντος , καὶ μίμησιν μὲν πολλάκις ἐκκρούει ἔκπληξις , φαντασίαν δὲ οὐδέν , χωρεῖ γὰρ ἀνέκπληκτος πρὸς ὃ αὐτὴ ὑπέθετο . δεῖ δέ που Διὸς μὲν ἐνθυμηθέντα εἶδος ὁρᾶν αὐτὸν ξὺν οὐρανῷ καὶ ὥραις καὶ ἄστροις , ὥσπερ ὁ Φειδίας τότε ὥρμησεν , Ἀθηνᾶν δὲ δημιουργήσειν μέλλοντα στρατόπεδα ἐννοεῖν καὶ μῆτιν καὶ τέχνας καὶ ὡς Διὸς αὐτοῦ ἀνέθορεν . εἰ δὲ ἱέρακα ἢ γλαῦκα ἢ λύκον ἢ κύνα ἐργασάμενος ἐς τὰ ἱερὰ φέροις ἀντὶ Ἑρμοῦ τε καὶ Ἀθηνᾶς καὶ Ἀπόλλωνος , τὰ μὲν θηρία καὶ τὰ ὄρνεα ζηλωτὰ δόξει τῶν εἰκόνων , οἱ δὲ θεοὶ παραπολὺ τῆς αὑτῶν δόξης ἑστήξουσιν . ἔοικας εἶπεν ἀβασανίστως ἐξετάζειν τὰ ἡμέτερα · σοφὸν γάρ , εἴπερ τι Αἰγυπτίων , καὶ τὸ μὴ θρασύνεσθαι ἐς τὰ τῶν θεῶν εἴδη , ξυμβολικὰ δὲ αὐτὰ ποιεῖσθαι καὶ ὑπονοούμενα , καὶ γὰρ ἂν καὶ σεμνότερα οὕτω φαίνοιτο . γελάσας οὖν ὁ Ἀπολλώνιος ὦ ἄνθρωποι , ἔφη μεγάλα ὑμῖν ἀπολέλαυται τῆς Αἰγυπτίων τε καὶ Αἰθιόπων σοφίας , εἰ σεμνότερον ὑμῶν καὶ θεοειδέστερον κύων δόξει καὶ ἶβις καὶ τράγος , ταῦτα γὰρ Θεσπεσίωνος ἀκούω τοῦ σοφοῦ . σεμνὸν δὲ δὴ ἢ ἔμφοβον τί ἐν τούτοις ; τοὺς γὰρ ἐπιόρκους καὶ τοὺς ἱεροσύλους καὶ τὰ βωμολόχα ἔθνη καταφρονεῖν τῶν τοιούτων ἱερῶν εἰκὸς μᾶλλον ἢ δεδιέναι αὐτά , εἰ δὲ σεμνότερα ταῦτα ὑπονοούμενα , πολλῷ σεμνότερον ἂν ἔπραττον οἱ θεοὶ κατʼ Αἴγυπτον , εἰ μὴ ἵδρυτό τι αὐτῶν ἄγαλμα , ἀλλʼ ἕτερον τρόπον σοφώτερόν τε καὶ ἀπορρητότερον τῇ θεολογίᾳ ἐχρῆσθε · ἦν γάρ που νεὼς μὲν αὐτοῖς ἐξοικοδομῆσαι καὶ βωμοὺς ὁρίζειν καὶ ἃ χρὴ θύειν καὶ ἃ μὴ χρὴ καὶ ὁπηνίκα καὶ ἐφʼ ὅσον καὶ ὅ τι λέγοντας ἢ δρῶντας , ἄγαλμα δὲ μὴ ἐσφέρειν , ἀλλὰ τὰ εἴδη τῶν θεῶν καταλείπειν τοῖς τὰ ἱερὰ ἐσφοιτῶσιν , ἀναγράφει γάρ τι ἡ γνώμη καὶ ἀνατυποῦται δημιουργίας κρεῖττον , ὑμεῖς δὲ ἀφῄρησθε τοὺς θεοὺς καὶ τὸ ὁρᾶσθαι καλῶς καὶ τὸ ὑπονοεῖσθαι . πρὸς ταῦτα ὁ Θεσπεσίων , ἐγένετό τις ἔφη Σωκράτης Ἀθηναῖος ἀνόητος , ὥσπερ ἡμεῖς , γέρων , ὃς τὸν κύνα καὶ τὸν χῆνα καὶ τὴν πλάτανον θεούς τε ἡγεῖτο καὶ ὤμνυ . οὐκ ἀνόητος , εἶπεν ἀλλὰ θεῖος καὶ ἀτεχνῶς σοφός , ὤμνυ γὰρ ταῦτα οὐχʼ ὡς θεούς , ἀλλʼ ἵνα μὴ θεοὺς ὀμνύοι .
Lemmas: ἐρωτάω , φημί ἕπομαι γάρ που ἐρώτησις λόγος . καί ὁ Ἀπολλώνιος περί θεός λέγω σύ ἔρομαι πρῶτος , τίς μανθάνω ἄτοπος καί γέλοιος θεός εἶδος παραδίδωμι ὁ δεῦρο ἄνθρωπος πλήν ὀλίγος · ὀλίγος γάρ ; πάνυ μέντοι ὀλίγος , ὅς σοφός καί θεοειδής ἱδρύω , ὁ λοιπός δέ σύ ἱερός ζῷον ἄλογος καί ἄδοξος τιμή μάλα ἤ θεός φαίνω . δυσχεραίνω δέ ὁ Θεσπέσιος ὁ δέ παρά σύ λέγω ἄγαλμα πῶς ἱδρύω φημί ; ὡς γε φημί καλός τε καί θεοφιλής δημιουργέω θεός . ὁ Ζεύς που λέγω λέγω ὁ ἐν ὁ Ὀλυμπία καί ὁ ὁ Ἀθήνη ἕδος καί ὁ ὁ Κνίδιος τε καί ὁ ὁ Ἀργεῖος καί ὁπόσος ὧδε καλός καί μεστός ὥρα . οὐ μόνος φημί οὗτος , ἀλλά καί καθάπαξ ὁ μέν παρά ὁ ἄλλος ἀγαλματοποιία ἅπτω φημί ὁ προσήκω , σύ δέ καταγελάω ὁ θεῖος μάλα ἤ νομίζω αὐτός . ὁ Φειδίας δέ εἶπον ὁ Πραξιτέλης μῶν ἀνέρχομαι εἰς οὐρανός καί ἀπομάσσω ὁ ὁ θεός εἶδος τέχνη αὐτός ποιέω , ἤ ἕτερος τις εἰμί , ὅς ἐφίστημι αὐτός ὁ πλάσσω ; ἕτερος φημί καί μεστός γε σοφία πρᾶγμα . ποῖος ; λέγω οὐ γάρ ἄν τις παρά ὁ μίμησις λέγω . φαντασία φημί οὗτος ἐργάζομαι σοφός μίμησις δημιουργός · μίμησις μέν γάρ δημιουργέω , ὅς ὁράω , φαντασία δέ καί ὅς μή ὁράω , ὑποτίθημι γάρ αὐτός πρός ὁ ἀναφορά ὁ εἰμί , καί μίμησις μέν πολλάκις ἐκκρούω ἔκπληξις , φαντασία δέ οὐδείς , χωρέω γάρ ἀνέκπληκτος πρός ὅς αὐτός ὑποτίθημι . δέω δέ που Ζεύς μέν ἐνθυμέομαι εἶδος ὁράω αὐτός σύν οὐρανός καί ὥρα καί ἄστρον , ὥσπερ ὁ Φειδίας τότε ὁρμάω , Ἀθήνη δέ δημιουργέω μέλλω στρατόπεδον ἐννοέω καί μῆτις καί τέχνη καί ὡς Ζεύς αὐτός ἀναθρῴσκω . εἰ δέ ἱέραξ ἤ γλαύξ ἤ λύκος ἤ κύων ἐργάζομαι εἰς ὁ ἱερός φέρω ἀντί Ἑρμῆς τε καί Ἀθήνη καί Ἀπόλλων , ὁ μέν θηρίον καί ὁ ὄρνεον ζηλωτός δοκέω ὁ εἰκών , ὁ δέ θεός παραπολύ ὁ ἑαυτοῦ δόξα ἵστημι . ἔοικα λέγω ἀβασάνιστος ἐξετάζω ὁ ἡμέτερος · σοφός γάρ , εἴπερ τις Αἰγύπτιος , καί ὁ μή θρασύνω εἰς ὁ ὁ θεός εἶδος , συμβολικός δέ αὐτός ποιέω καί ὑπονοέω , καί γάρ ἄν καί σεμνός οὕτως φαίνω . γελάω οὖν ὁ Ἀπολλώνιος ὦ ἄνθρωπος , φημί μέγας σύ ἀπολιλαύσκω ὁ Αἰγύπτιος τε καί Αἰθίοψ σοφία , εἰ σεμνός σύ καί θεοειδής κύων δοκέω καί ἶβις καί τράγος , οὗτος γάρ Θεσπεσίων ἀκούω ὁ σοφός . σεμνός δέ δή ἤ ἔμφοβος τίς ἐν οὗτος ; ὁ γάρ ἐπίορκος καί ὁ ἱερόσυλος καί ὁ βωμολόχος ἔθνος καταφρονέω ὁ τοιοῦτος ἱερός ἔοικα μάλα ἤ δείδω αὐτός , εἰ δέ σεμνός οὗτος ὑπονοέω , πολύς σεμνός ἄν πράσσω ὁ θεός κατά Αἴγυπτος , εἰ μή ἱδρύω τις αὐτός ἄγαλμα , ἀλλά ἕτερος τρόπος σοφός τε καί ἀπόρρητος ὁ θεολογία χράω · εἰμί γάρ που ναῦς μέν αὐτός ἐξοικοδομέω καί βωμός ὁρίζω καί ὅς χρή θύω καί ὅς μή χρή καί ὁπηνίκα καί ἐπί ὅσος καί ὅς τις λέγω ἤ δράω , ἄγαλμα δέ μή εἰσφέρω , ἀλλά ὁ εἶδος ὁ θεός καταλείπω ὁ ὁ ἱερός εἰσφοιτάω , ἀναγράφω γάρ τις ὁ γνώμη καί ἀνατυπόω δημιουργία κρατύς , σύ δέ ἀφαιρέω ὁ θεός καί ὁ ὁράω καλός καί ὁ ὑπονοέω . πρός οὗτος ὁ Θεσπέσιος , γίγνομαι τις φημί Σωκράτης Ἀθηναῖος ἀνόητος , ὥσπερ ἐγώ , γέρων , ὅς ὁ κύων καί ὁ χήν καί ὁ πλάτανος θεός τε ἡγέομαι καί ὄμνυμι . οὐ ἀνόητος , λέγω ἀλλά θεῖος καί ἄτεχνος σοφός , ὄμνυμι γάρ οὗτος οὐ ὡς θεός , ἀλλά ἵνα μή θεός ὄμνυμι .