flavius-claudius-julianus-imperator.epistulae 36.1
Παιδείαν ὀρθὴν εἶναι νομίζομεν οὐ τὴν ἐν τοῖς ῥήμασι καὶ τῇ γλώττῃ πραγματευομένην εὐρυθμίαν , ἀλλὰ διάθεσιν ὑγιῆ νοῦν ἐχούσης διανοίας καὶ ἀληθεῖς δόξας ὑπέρ τε ἀγαθῶν καὶ κακῶν , ἐσθλῶν τε καὶ αἰσχρῶν . ὅστις οὖν ἕτερα μὲν φρονεῖ , διδάσκει δὲ ἕτερα τοὺς πλησιάζοντας , οὗτος ἀπολελεῖφθαι τοσούτῳ δοκεῖ τῆς παιδείας , ὅσῳ καὶ τοῦ χρηστὸς ἀνὴρ εἶναι . καὶ εἰ μὲν ἐπὶ σμικροῖς εἴη τὸ διάφορον τῆς γνώμης πρὸς τὴν γλῶτταν , κακὸν μὲν οἰστὸν δὲ ὅμως ὁπωσοῦν γίνεται · εἰ δὲ ἐν τοῖς μεγίστοις ἄλλα μὲν φρονοίη τις , ἐπ’ ἐναντίον δὲ ὧν φρονεῖ διδάσκοι , πῶς οὐ τοῦτο ἐκεῖνο καπήλων ἐστίν , οὔτι χρηστῶν , ἀλλὰ παμπονήρων ἀνθρώπων , οἳ μάλιστα ἐπαινοῦσιν ὅσα μάλιστα φαῦλα νομίζουσιν , ἐξαπατῶντες καὶ δελεάζοντες τοῖς ἐπαίνοις εἰς οὓς μετατιθέναι τὰ σφέτερα ἐθέλουσιν , οἶμαι , κακά . πάντας μὲν οὖν χρὴ τοὺς καὶ ὁτιοῦν διδάσκειν ἐπαγγελλομένους εἶναι τὸν τρόπον ἐπιεικεῖς καὶ μὴ μαχόμενα οἷς δημοσίᾳ μεταχειρίζονται τὰ ἐν τῇ ψυχῇ φέρειν δοξάσματα , πολὺ δὲ πλέον ἁπάντων οἶμαι δεῖν εἶναι τοιούτους ὅσοι ἐπὶ λόγοις τοῖς νέοις συγγίγνονται , τῶν παλαιῶν ἐξηγηταὶ γιγνόμενοι συγγραμμάτων , εἴτε ῥήτορες εἴτε γραμματικοί , καὶ ἔτι πλέον οἱ σοφισταί . βούλονται γὰρ πρὸς τοῖς ἄλλοις οὐ λέξεων μόνον , ἠθῶν δὲ εἶναι διδάσκαλοι , καὶ κατὰ σφᾶς εἶναί φασι τὴν πολιτικὴν φιλοσοφίαν . εἰ μὲν οὖν ἀληθὲς ἢ μή , τοῦτο ἀφείσθω τὰ νῦν . ἐπαινῶν δὲ αὐτοὺς οὕτως ἐπαγγελμάτων καλῶν ὀρεγομένους ἐπαινέσαιμ’ ἂν ἔτι πλέον , εἰ μὴ ψεύδοιντο μηδ’ ἐξελέγχοιεν αὑτοὺς ἕτερα μὲν φρονοῦντας , διδάσκοντας δὲ τοὺς πλησιάζοντας ἕτερα . τί οὖν ; Ὁμήρῳ μέντοι καὶ Ἡσιόδῳ καὶ Δημοσθένει καὶ Ἡροδότῳ καὶ Θουκυδίδῃ καὶ Ἰσοκράτει καὶ Λυσίᾳ θεοὶ πάσης ἡγοῦνται παιδείας . οὐχ οἱ μὲν Ἑρμοῦ σφᾶς ἱερούς , οἱ δὲ Μουσῶν ἐνόμιζον ; ἄτοπον μὲν οὖν οἶμαι τοὺς ἐξηγουμένους τὰ τούτων ἀτιμάζειν τοὺς ὑπ’ αὐτῶν τιμηθέντας θεούς . οὐ μὴν ἐπειδὴ τοῦτο ἄτοπον οἶμαι , φημὶ δεῖν αὐτοὺς μεταθεμένους τοῖς νέοις συνεῖναι · δίδωμι δὲ αἵρεσιν μὴ διδάσκειν ἃ μὴ νομίζουσι σπουδαῖα , βουλομένους δὲ διδάσκειν ἔργῳ πρῶτον πείθειν τοὺς μαθητὰς ὡς οὔτε Ὅμηρος οὔτε Ἡσίοδος οὔτε τούτων τις , οὓς ἐξηγοῦνται καὶ ὧν κατεγνωκότες εἰσὶν ἀσέβειαν ἄνοιάν τε καὶ πλάνην εἰς τοὺς θεούς , τοιοῦτός ἐστιν . ἐπεὶ δ’ ἐξ ὧν ἐκεῖνοι γεγράφασι παρατρέφονται μισθαρνοῦντες , εἶναι ὁμολογοῦσιν αἰσχροκερδέστατοι καὶ δραχμῶν ὀλίγων ἕνεκα πάντα ὑπομένειν . ἕως μὲν οὖν τούτου πολλὰ ἦν τὰ αἴτια τοῦ μὴ φοιτᾶν εἰς τὰ ἱερά , καὶ ὁ πανταχόθεν ἐπικρεμάμενος φόβος ἐδίδου συγγνώμην ἀποκρύπτεσθαι τὰς ἀληθεστάτας ὑπὲρ τῶν θεῶν δόξας · ἐπειδὴ δὲ ἡμῖν οἱ θεοὶ τὴν ἐλευθερίαν ἔδοσαν , ἄτοπον εἶναί μοιφαίνεται διδάσκειν ἐκεῖνα τοὺς ἀνθρώπους , ὅσα μὴ νομίζουσιν εὖ ἔχειν . ἀλλ’ εἰ μὲν οἴονται σοφοὺς ὧν εἰσιν ἐξηγηταὶ καὶ ὧν ὥσπερ προφῆται κάθηνται , ζηλούντων αὐτῶν πρῶτοι τὴν εἰς τοὺς θεοὺς εὐσέβειαν · εἰ δε εἰς τοὺς τιμιωτάτους ὑπολαμβάνουσι πεπλανῆσθαι , βαδιζόντων εἰς τὰς τῶν Γαλιλαίων ἐκκλησίας ἐξηγησόμενοι Ματθαῖον καὶ Λουκᾶν , οἷς πεισθέντες ἱερείων ὑμεῖς ἀπέχεσθαι νομοθετεῖτε . βούλομαι ὑμῶν ἐγὼ καὶ τὰς ἀκοὰς ἐξαναγεννηθῆναι , ὡς ἂν ὑμεῖς εἴποιτε , καὶ τὴν γλῶτταν τούτων , ὧν ἔμοιγε εἴη μετέχειν ἀεὶ καὶ ὅστις ἐμοὶ φίλα νοεῖ τε καὶ πράττει . τοῖς μὲν καθηγεμόσι καὶ διδασκάλοις οὑτωσὶ κοινὸς κεῖται νόμος · ὁ βουλόμενος δὲ τῶν νέων φοιτᾶν οὐκ ἀποκέκλεισται . οὐδὲ γὰρ οὐδὲ εὔλογον ἀγνοοῦντας ἔτι τοὺς παῖδας , ἐφ’ ὅ τι τρέπωνται , τῆς βελτίστης ἀποκλείειν ὁδοῦ , φόβῳ δὲ καὶ ἄκοντας ἄγειν ἐπὶ τὰ πάτρια . καίτοι δίκαιον ἦν , ὥσπερ τοὺς φρενιτίζοντας , οὕτω καὶ τούτους ἄκοντας ἰᾶσθαι , πλὴν ἀλλὰ συγγνώμην ὑπάρχειν ἅπασι τῆς τοιαύτης νόσου . καὶ γὰρ , οἶμαι , διδάσκειν , ἀλλ’ οὐχὶ κολάζειν χρὴ τοὺς ἀνοήτους .
Lemmas: παιδεία ὀρθός εἰμί νομίζω οὖον ὁ ἐν ὁ ῥῆμα καί ὁ γλῶσσα πραγματεύομαι εὐρυθμία , ἀλλά διάθεσις ὑγιής νόος ἔχω διάνοια καί ἀληθής δόξα ὑπέρ τε ἀγαθός καί κακός , ἐσθλός τε καί αἰσχρός . ὅστις οὖν ἕτερος μέν φρονέω , διδάσκω δέ ἕτερος ὁ πλησιάζω , οὗτος ἀπολείπω τοσοῦτος δοκέω ὁ παιδεία , ὅσος καί ὁ χρηστός ἀνήρ εἰμί . καί εἰμί μέν ἐπί μικρός εἰμί ὁ διάφορος ὁ γνώμη πρός ὁ γλῶσσα , κακός μέν οἰστός δέ ὅμως ὁπωσοῦν γίγνομαι · εἰμί δέ ἐν ὁ μέγας ἄλλος μέν φρονέω τις , ἐπί ἐναντίος δέ ὅς φρονέω διδάσκω , πῶς οὖον οὗτος ἐκεῖνος κάπηλος εἰμί , οὔτις χρηστός , ἀλλά παμπόνηρος ἄνθρωπος , ἕ μάλιστα ἐπαινέω ὅσος μάλιστα φαῦλος νομίζω , ἐξαπατάω καί δελεάζω ὁ ἔπαινος εἰς ὅς μετατίθημι ὁ σφέτερος ἐθέλω , οἴομαι , κακός . πᾶς μέν οὖν χρή ὁ καί ὁστισοῦν διδάσκω ἐπαγγέλλω εἰμί ὁ τρόπος ἐπιεικής καί μή μάχομαι ὅς δημόσιος μεταχειρίζω ὁ ἐν ὁ Ψυχή φέρω δόξασμα , πολύς δέ πλέω ἅπας οἴομαι δήω εἰμί τοιοῦτος ὅσος ἐπί λόγος ὁ νέος συγγίγνομαι , ὁ παλαιός ἐξηγητής γίγνομαι σύγγραμμα , εἴτε ῥήτωρ εἴτε γραμματικός , καί ἔτι πλέω ὁ σοφιστής . βούλομαι γάρ πρός ὁ ἄλλος οὖον λέξις μόνος , ἠθέω δέ εἰμί διδάσκαλος , καί κατά σφεῖς εἰμί φημί ὁ πολιτικός φιλοσοφία . εἰμί μέν οὖν ἀληθής ἢ μή , οὗτος ἀφίημι ὁ νῦν . ἐπαινέω δέ αὐτός οὕτως ἐπάγγελμα καλός ὀρέγω ἐπαινέω εἄν ἔτι πλέω , εἰμί μή ψεύδω μηδέ ἐξελέγχω ἑαυτοῦ ἕτερος μέν φρονέω , διδάσκω δέ ὁ πλησιάζω ἕτερος . τίς οὖν ; Ὅμηρος μέντοι καί Ἡσίοδος καί Δημοσθένης καί Ἡρόδοτος καί Θουκυδίδης καί Ἰσοκράτης καί Λυσίας θεός πᾶς ἡγέομαι παιδεία . οὐ ὁ μέν Ἑρμῆς σφεῖς ἱερός , ὁ δέ Μοῦσα νομίζω ; ἄτοπος μέν οὖν οἴομαι ὁ ἐξηγέομαι ὁ οὗτος ἀτιμάζω ὁ ὑπό αὐτός τιμάω θεός . οὖον μήv ἐπεί οὗτος ἄτοπος οἴομαι , φημί δήω αὐτός μετατίθημι ὁ νέος συνίημι · δίδωμι δέ αἵρεσις μή διδάσκω ὁ μή νομίζω σπουδαῖος , βούλομαι δέ διδάσκω ἔργον πρῶτος πείθω ὁ μαθητής ὡς οὔτε Ὅμηρος οὔτε Ἡσίοδος οὔτε οὗτος τις , ὅς ἐξηγέομαι καί ὅς καταγιγνώσκω εἰμί ἀσέβεια ἄνοια τε καί πλάνη εἰς ὁ θεός , τοιοῦτος εἰμί . ἐπεί δέ ἐκ ὅς ἐκεῖνος γράφω παρατρέφω μισθαρνέω , εἰμί ὁμολογέω αἰσχροκερδής καί δραχμή ὀλίγος ἕνεκα πᾶς ὑπομένω . ἠώς μέν οὖν οὗτος πολύς εἰμί ὁ αἴτιος ὁ μή φοιτάω εἰς ὁ ἱερός , καί ὁ πανταχόθεν ἐπικρεμάννυμι φόβος δίδωμι συγγνώμη ἀποκρύπτω ὁ ἀληθής ὑπέρ ὁ θεός δόξα · ἐπεί δέ ἐγώ ὁ θεός ὁ ἐλευθερία δίδωμι , ἄτοπος εἰμί μοιφαινω διδάσκω ἐκεῖνος ὁ ἄνθρωπος , ὅσος μή νομίζω εὕω ἔχω . ἀλλά εἰμί μέν οἴομαι σοφός ὅς εἰμί ἐξηγητής καί ὅς ὥσπερ προφήτης κάθημαι , ζηλόω αὐτός πρῶτος ὁ εἰς ὁ θεός εὐσέβεια · εἰμί δέ εἰς ὁ τίμιος ὑπολαμβάνω πλανάω , βαδίζω εἰς ὁ ὁ Γαλιλαῖος ἐκκλησία ἐξηγέομαι Ματθαῖος καί Λουκᾶς , ὅς πείθω ἱερεῖον σύ ἀπέχω νομοθετέω . βούλομαι σύ ἐγώ καί ὁ ἀκοή ἐξαναγεννάομαι , ὡς εἄν σύ εἶπον , καί ὁ γλῶσσα οὗτος , ὅς ἐγώ εἰμί μετέχω ἀεί καί ὅστις ἐγώ φίλος νοέω τε καί πράσσω . ὁ μέν καθηγεμών καί διδάσκαλος οὑτωσί κοινός κεῖμαι νόμος · ὁ βούλομαι δέ ὁ νέος φοιτάω οὐ ἀποκλείω . οὐδέ γάρ οὐδέ εὔλογος ἀγνοέω ἔτι ὁ παῖς , ἐπί ὅς τίς τρέπω , ὁ ἀγαθός ἀποκλείω ὁδός , φόβος δέ καί ἄκων ἄγω ἐπί ὁ πάτριος . καίτοι Δίκαιος εἰμί , ὥσπερ ὁ φρενιτίζω , οὗτος καί οὗτος ἄκων ἰάομαι , πλήν ἀλλά συγγνώμη ὑπάρχω ἅπας ὁ τοιοῦτος νόσος . καί γάρ , οἴομαι , διδάσκω , ἀλλά οὐ κολάζω χρή ὁ ἀνόητος .