eusebius-scr-eccl.historia-ecclesiastica 3.39
XXXIX . Ἡ μὲν οὖν τοῦ Κλήμεντος ὁμολογουμένη γραφὴ πρόδηλος , εἴρηται δὲ καὶ τὰ Ἰγνατίου καὶ Πολυκάρπου · τοῦ δὲ Παπία συγγράμματα πέντε τὸν ἀριθμὸν φέρεται , ἃ καὶ ἐπιγέγραπται Λογίων κυριακῶν ἐξηγήσεως . τούτων καὶ Εἱρηναῖος ὡς μόνων αὐτῷ γραφέντων μνημονεύει , ὧδέ πως λέγων · “ ταῦτα δὲ καὶ Παπίας ὁ Ἰωάννου μὲν ἀκουστής , Πολυκάρπου δὲ ἑταῖρος γεγονώς , ἀρχαῖος ἀνήρ , ἐγγράφως ἐπιμαρτυρεῖ ἐν τῇ τετάρτῃ ἑαυτοῦ βιβλίων . ἔστιν γὰρ αὐτῷ πέντε βιβλία συντεταγμένα . ” καὶ ὁ μὲν Εἰρήναιος ταῦτα · αὐτός γε μὴν ὁ Παπίας κατὰ τὸ προοίμιον τῶν αὐτοῦ λόγων ἀκροατὴν μὲν καὶ αὐτόπτην οὐδαμῶς ἑαυτὸν γενέσθαι τῶν ἱερῶν ἀποστόλων ἐμφαίνει , παρειληφέναι δὲ τὰ τῆς πίστεως παρὰ τῶν ἐκείνοις γνωρίμων διδάσκει δι’ ὧν φησιν λέξεων · “ “ οὐκ ὀκνήσω δέ ἀοῖ καὶ ὅσα ποτὲ παρὰ τῶν πρεσβυτέρων καλῶς ἔμαθον καὶ καλῶς ἐμνημόνευσα , συγκατατάξαι ταῖς ἑρμηνείαις , διαβεβαιούμενος ὑπὲρ αὐτῶν ἀλήθειαν . οὐ γὰρ τοῖς τὰ πολλὰ λέγουσιν ἔχαιρον ὥσπερ οἱ πολλοί , ἀλλὰ τοῖς τἀληθῆ διδάσκουσιν , οὐδὲ τοῖς τὰς ἀλλοτρίας ἐντολὰς μνημονεύουσιν , ἀλλὰ τοῖς τὰς παρὰ τοῦ κυρίου τῆ πίστει δεδομένας καὶ ἀπ’ αὐτῆς παραγινομένας τῆς ἀληθείας · εἰ δέ που καὶ παρηκολουθηκώς τις τοῖς πρεσβυτέροις ἔλθοι , τοὺς τῶν πρεσβυτέρων ἀνέκρινον λόγους , τί Ἀνδρέας ἢ τί Πέτρος εἶπεν ἢ τί Φίλιππος ἢ τί Θωμᾶς ἢ Ἰάκωβος ἢ τί Ἰωάννης ἢ Ματθαῖος ἤ τις ἕτερος τῶν τοῦ κυρίου μαθητῶν ἅ τε Ἀριστίων καὶ ὁ πρεσβύτερος Ἰωάννης , τοῦ κυρίου μαθηταί , λέγουσιν . οὐ γὰρ τὰ ἐκ τῶν βιβλίων τοσοῦτόν με ὠφελεῖν ὑπελάμβανον δάον τὰ παρὰ ζώσης φωνῆς καὶ μενούσης . ” Ἔνθα καὶ ἐπιστῆσαι ἄξιον δὶς καθαρθμιοῦντι αὐτῷ τὸ Ἰωάννου ὄνομα , ὧν τὸν μὲν πρότερον Πέτρῳ καὶ Ἰακώβῳ καὶ Ματθαίῳ καὶ τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις συγκαταλέγει , σαφῶς δηλῶν τὸν εὐαγγελιστήν , τὸν δ’ ἕτερον Ἰωάννην , διαστείλας τὸν λόγον , ἑτέροις παρὰ τὸν τῶν ἀποστόλων ἀριθμὸν κατατάσσει , προτάξας αὐτοῦ τὸν Ἀριστίωνα , σαφῶς τε αὐτὸν πρεσβύτερον ὀνομάζει·1 ὡς καὶ διὰ τούτων ἀποδείκνυσθαι τὴν ἱστορίαν ἀληθῆ τῶν δύο κατὰ τὴν Ἀσίαν ὁμωνυμίᾳ κεχρῆσθαι εἰρηκότων δύο τε ἐν Ἐφέσω γενέσθαι μνήματα καὶ ἑκάτερον Ἰωάννου ἔτι νῦν λέγεσθαι · οἷς καὶ ἀναγκαῖον προσέχειν τὸν νοῦν , εἰκὸς γὰρ τὸν δεύτερον , εἰ μή τις ἐθέλοι τὸν πρῶτον , τὴν ἐπ’ ὀνόματος φερομένην Ἰωάννου ἀποκάλυψιν ἑορακέναι . καὶ ὁ νῦν δὲ ἡμῖν δηλούμενος Παπίας τοὺς μὲν τῶν ἀποατόλων λόγους παρὰ τῶν αὐτοῖς παρηκολουθηκότων ὁμολογεῖ παρειληφέναι , Ἀριστίωνος δὲ καὶ τοῦ πρεαβυτέρου Ἰωάννου αὐτήκοον ἑαυτόν φησι γενέσθαι · ὀνομαστὶ γοῦν πολλάκις αὐτῶν μνημονεύσας ἐν τοῖς αὐτοῦ συγγράμμασιν τίθησιν αὐτῶν παραδόαεις . καὶ ταῦτα δ’ ἡμῖν οὐκ εἰς τὸ ἄχρηστον εἰρήσθω · ἄξιον δὲ ταῖς ἀποδοθείσαις τοῦ Παπία φωναῖς προσάψαι λέξεις ἑτέρας αὐτοῦ , δι’ ὧν παράδοξά τινα ἱστορεῖ καὶ ἄλλα ὡς ἂν ἐκ παραδόσεως εἰς αὐτὸν ἐλθόντα . τὸ μὲν οὖν κατὰ τὴν ‘Iεράπολιν Φίλιππον τὸν ἀπόστολον ἅμα ταῖς θυγατράσιν διατρῖψαι διὰ τῶν πρόσθεν δεδήλωται · ὡς δὲ κατὰ τοὺς αὐτοὺς ὁ Παπίας γενόμενος , διήγησιν παρειληφέναι θαυμασίαν ὑπὸ τῶν τοῦ Φιλίππου θυγατέρων μνημονεύει , τὰ νῦν σημειωτέον · νεκροῦ γὰρ ἀνάστασιν κατ’ αὐτὸν γεγονυῖαν ἱστορεῖ καὶ αὖ πάλιν ἕτερον παράδοξον περὶ Ἰοῦστον τὸν ἐπικληθέντα Βαρσαβᾶν γεγονός , ὡς δηλητήριον φάρμακον ἐμπιόντος καὶ μηδὲν ἀηδὲς διὰ τὴν τοῦ κυρίου χάριν ὑπομείναντος . τοῦτον δὲ τὸν Ἰοὺστον μετὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἀνάληψιν τοὺς ἱεροὺς ἀποστόλους μετὰ Ματθία στῆσαί τε καὶ ἐπεύξασθαι ἀντὶ τοῦ προδότου Ἰούδα ἐπὶ τὸν κλῆρον τῆς ἀναπληρώσεως τοῦ αὐτῶν ἀριθμοῦ ἡ τῶν Πραξέων ὧδέπως ἱστορεῖ γραφή · “ “ καὶ ἔστησαν δύο , Ἰωσὴφ τὸν καλούμενον Βαρναβᾶν , ὃς ἐπεκλήθη ’Iοῦατος , καὶ Ματθίαν · καὶ προαευξάμενοι εἶπαν.’’ καὶ ἄλλα δὲ ὁ αὐτὸς ὡς ἐκ παραδόσεως ἀγράφου εἰς αὐτὸν ἥκοντα παρατέθειται ξένας τέ τινας παραβολὰς τοῦ σωτῆρος καὶ διδασκαλίας αὐτοῦ καί τινα ἄλλα μυθικώτερα · ἐν οἷς καὶ χιλιάδα τινά φησιν ἐτῶν ἔσεσθαι μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ανάστασιν , σωματικῶς τῆς χριστοῦ βασιλείας ἐπὶ ταυτησὶ τῆς γῆς ὑποστησομένης · ἃ καὶ ἡγοῦμαι τὰς ἀποστολικὰς παρεκδεξάμενον διηγήσεις ὑπολαβεῖν , τὰ ἐν ὑποδείγμασι πρὸς αὐτῶν μυστικῶς εἰρημένα μὴ συνεορακότα . σφόδρα γάρ τοι σμικρὸς ὢν τὸν νοῦν , ὡς ἂν ἐκ τῶν αὐτοῦ λόγων τεκμηράμενον εἰπεῖν , φαίνεται , πλὴν καὶ τοῖς μετ’ αὐτὸν πλείστοις ὅσοις τῶν ἐκκλησιαστικῶν τῆς ὁμοίας αὐτῷ δόξης παραίτιος γέγονεν τὴν ἀρχαιότητα τἀνδρὸς προβεβλημένοις , ὥσπερ οὖν Εἰρηναίῳ καὶ εἴ τις ἄλλος τὰ ὅμοια φρονῶν ἀναπέφηνεν . Καὶ ἄλλας δὲ τῆ ἰδίᾳ γραφῆ παραδίδωσιν Ἀριστίωνος τοῦ πρόσθεν δεδηλωμένου τῶν τοῦ κυρίου λόγων διηγήσεις καὶ τοῦ πρεσβυτέρου Ἰωάννου παραδόσεις · ἐφ’ ἃς τοὺς φιλομαθεῖς ἀναπέμψαντες , ἀναγκαίως νῦν προσθήσομεν ταῖς προεκτεθείσαις αὐτοῦ φωναῖς παράδοσιν ἢν περὶ Μάρκου τοῦ τὸ εὐαγγέλιον γεγραφότος ἐκτέθειται διὰ τούτων · ἴ’ καὶ τοῦθ’ ὁ πρεσβύτερος ἔλεγεν · Μάρκος μὲν ἑρμηνευτὴς Πέτρου γενόμενος , δάα ἐμνημόνευσεν , ἀκριβῶς ἔγραφεν , οὐ μέντοι τάξει , τὰ ὑπὸ τοῦ κυρίου ἢ λεχθέντα ἢ πραχθέντα . οὔτε γὰρ ἤκουσεν τοῦ κυρίου οὔτε παρηκολούθησεν αὐτῷ , ὕστερον δέ , ὡς ἔφην , Πέτρῳ · ὃς πρὸς τὰς χρείας ἐποιεῖτο τὰς διδασκαλίας , ἀλλ’ οὐχ ὥσπερ σύνταξιν τῶν κυριακῶν ποιούμενος λογίων , ὥστε οὐδὲν ἥμαρτεν Μάρκος οὕτως ἔνια γραφὰς ὡς ἀπεμνημόνευσεν . ἑνὸς γὰρ ἐποιήσατο πρόνοιαν , τοῦ μηδὲν ὧν ἤκουσεν παραλιπεῖν ἢ ψεύσασθαί τι ἐν αὐτοῖς . ” ταῦτα μὲν οὖν ἱστόρηται τῷ Παπίᾳ περὶ τοῦ Μάρκου · περὶ δὲ τοῦ Ματθαίου ταῦτ’ εἴρηται · “ Ματθαῖος μὲν οὖν Ἑβραίδι διαλέκτῳ τὰ λόγια συνετάξατο , ἡρμήνευσεν δ’ αὐτὰ ὡς ἢν δυνατὸς ἕκαστος . ” Κέχρηται δ’ ὁ αὐτὸς μαρτυρίαις ἀπὸ τῆς Ἰωάννου προτέρας ἐπιστολῆς καὶ ἀπὸ τῆς Πέτρου ὁμοίως , ἐκτέθειται δὲ καὶ ἄλλην ἱστορίαν περὶ γυναικὸς ἐπὶ πολλαῖς ἁμαρτίαις διαβληθείσης ἐπὶ τοῦ κυρίου , ἢν τὸ καθ’ Ἑβραίους εὐαγγέλιον περιέχει . καὶ ταῦτα δ’ ἡμῖν ἀναγκαίως πρὸς τοῖς ἐκτεθεῖσιν ἐπιτετηρήσθω .
Lemmas: XXXIX . ὁ μέν οὖν ὁ Κλήμης ὁμολογέω γραφή πρόδηλος , εἴρω δέ καί ὁ Ἰγνάτιος καί Πολύκαρπος · ὁ δέ Παπία σύγγραμμα πέντε ὁ ἀριθμός φέρω , ὁ καί ἐπιγράφω Λόγιος κυριακός ἐξήγησις . οὗτος καί Εἰρηναῖος ὡς μόνος αὐτός γράφω μνημονεύω , ὧδε πως λέγω · “ οὗτος δέ καί Παπίας ὁ Ἰωάννης μέν ἀκουστής , Πολύκαρπος δέ ἑταῖρος γίγνομαι , ἀρχαῖος ἀνήρ , ἔγγραφος ἐπιμαρτυρέω ἐν ὁ τέταρτος ἑαυτοῦ βιβλίον . εἰμί γάρ αὐτός πέντε βιβλίον συντάσσω . ” καί ὁ μέν Εἰρηναῖος οὗτος · αὐτός γε μήv ὁ Παπίας κατά ὁ προοίμιον ὁ αὐτός λόγος ἀκροατής μέν καί αὐτόπτης οὐδαμῶς ἑαυτοῦ γίγνομαι ὁ ἱερός ἀπόστολος ἐμφαίνω , παραλαμβάνω δέ ὁ ὁ πίστις παρά ὁ ἐκεῖνος γνώριμος διδάσκω διά ὅς φημί λέξις · “ “ οὐ ὀκνέω δέ ἠώς καί ὅσος ποτέ παρά ὁ πρέσβυς καλῶς μανθάνω καί καλῶς μνημονεύω , συγκατατάσσω ὁ ἑρμηνεία , διαβεβαιόω ὑπέρ αὐτός ἀλήθεια . οὖον γάρ ὁ ὁ πολύς λέγω χαίρω ὥσπερ ὁ πολύς , ἀλλά ὁ τἀληθῆ διδάσκω , οὐδέ ὁ ὁ ἀλλότριος ἐντολή μνημονεύω , ἀλλά ὁ ὁ παρά ὁ κύριος τῆ πίστις δίδωμι καί ἀπό αὐτός παραγίγνομαι ὁ ἀλήθεια · εἰμί δέ ποῦ καί παρακολουθέω τις ὁ πρέσβυς ἔρχομαι , ὁ ὁ πρέσβυς ἀνακρίνω λόγος , τίς Ἀνδρέας ἢ τίς Πέτρος εἶπον ἢ τίς Φίλιππος ἢ τίς Θωμᾶς ἢ Ἰάκωβος ἢ τίς Ἰωάννης ἢ Ματθαῖος ἤ τις ἕτερος ὁ ὁ κύριος μαθητής ὅς τε Ἀριστίων καί ὁ πρέσβυς Ἰωάννης , ὁ κύριος μαθητής , λέγω . οὖον γάρ ὁ ἐκ ὁ βιβλίον τοσοῦτόν ἐγώ ὠφελέω ὑπολαμβάνω Δᾶος ὁ παρά ζώννυμι φωνή καί Μένων . ” ἔνθα καί ἐφίστημι ἄξιος δίς καθαρθμιοῦντι αὐτός ὁ Ἰωάννης ὄνομα , ὅς ὁ μέν πρότερος Πέτρος καί Ἰάκωβος καί Ματθαῖος καί ὁ λοιπός ἀπόστολος σύν-καταλέγω , σαφῶς δηλόω ὁ εὐαγγελιστής , ὁ δέ ἕτερος Ἰωάννης , διαστέλλω ὁ λόγος , ἕτερος παρά ὁ ὁ ἀπόστολος ἀριθμός κατατάσσω , προτάσσω αὐτός ὁ Ἀριστίων , σαφῶς τε αὐτός πρέσβυς ὀνομάζω ὡς καί διά οὗτος ἀποδείκνυμι ὁ ἱστορία ἀληθής ὁ δύο κατά ὁ Ἀσία ὁμωνυμία χράομαι λέγω δύο τε ἐν Ἔφεσος γίγνομαι μνῆμα καί ἑκάτερος Ἰωάννης ἔτι νῦν λέγω · ὅς καί ἀναγκαῖος προσέχω ὁ νόος , εἰκός γάρ ὁ δύο , εἰμί μή τις ἐθέλω ὁ πρῶτος , ὁ ἐπί ὄνομα φέρω Ἰωάννης ἀποκάλυψις ὁράω . καί ὁ νῦν δέ ἐγώ δηλέομαι Παπίας ὁ μέν ὁ αποατολη λόγος παρά ὁ αὐτός παρακολουθέω ὁμολογέω παραλαμβάνω , Ἀριστίων δέ καί ὁ πρεαβυτερεω Ἰωάννης αὐτήκοος ἑαυτοῦ φημί γίγνομαι · ὀνομαστί γοῦν πολλάκις αὐτός μνημονεύω ἐν ὁ αὐτός σύγγραμμα τίθημι αὐτός παραδίδωμι . καί οὗτος δέ ἐγώ οὐ εἰς ὁ ἄχρηστος εἴρω · ἄξιος δέ ὁ ἀποδίδωμι ὁ Παπία φωνή προσάπτω λέγω ἕτερος αὐτός , διά ὅς παράδοξος τις ἱστορέω καί ἄλλος ὡς εἄν ἐκ παράδοσις εἰς αὐτός ἔρχομαι . ὁ μέν οὖν κατά ὁ ‘iεραπολις Φίλιππος ὁ ἀπόστολος ἅμα ὁ θυγάτηρ διατρίβω διά ὁ πρόσθεν δηλόω · ὡς δέ κατά ὁ αὐτός ὁ Παπίας γίγνομαι , διήγησις παραλαμβάνω θαυμάσιος ὑπό ὁ ὁ Φίλιππος θυγάτηρ μνημονεύω , ὁ νῦν σημειωτέος · νεκρός γάρ ἀνάστασις κατά αὐτός γίγνομαι ἱστορέω καί αὖος πάλιν ἕτερος παράδοξος περί Ἰοῦστος ὁ ἐπικαλέω Βαρσαβᾶς γίγνομαι , ὡς δηλητήριος φάρμακον ἐμπίνω καί μηδείς ἀηδής διά ὁ ὁ κύριος χάρις ὑπομένω . οὗτος δέ ὁ Ἰούστος μετά ὁ ὁ σωτήρ ἀνάληψις ὁ ἱερός ἀπόστολος μετά Ματθίας ἵστημι τε καί ἐπεύχομαι ἀντί ὁ προδότης Ἰούδας ἐπί ὁ κλῆρος ὁ ἀναπλήρωσις ὁ αὐτός ἀριθμός ὁ ὁ Πρᾶξις ὧδέπως ἱστορέω γραφεύς · “ “ καί ἵστημι δύο , Ἰωσήφ ὁ καλέω Βαρναβᾶς , ὅς ἐπικαλέω Ἠῷος , καί Ματθίας · καί προαευξάμενοι εἶπον καί ἄλλος δέ ὁ αὐτός ὡς ἐκ παράδοσις ἄγραφος εἰς αὐτός ἥκω παρατίθημι ξένος τε τις παραβολή ὁ σωτήρ καί διδασκαλία αὐτός καί τις ἄλλος μυθικός · ἐν ὅς καί χιλιάς τις φημί ἔτος εἰμί μετά ὁ ἐκ νεκρός ἀνάστασις , σωματικός ὁ χριστός βασίλεια ἐπί οὗτος ὁ γῆ ὑφίστημι · ὁ καί ἡγέομαι ὁ ἀποστολικός παρεκδέχομαι διήγησις ὑπολαμβάνω , ὁ ἐν ὑπόδειγμα πρός αὐτός μυστικός εἴρω μή συνοράω . σφόδρα γάρ ὅς μικρός εἰμί ὁ νόος , ὡς εἄν ἐκ ὁ αὐτός λόγος τεκμαίρομαι εἶπον , φαίνω , πλήν καί ὁ μετά αὐτός πλεῖστος ὅσος ὁ ἐκκλησιαστικός ὁ ὅμοιος αὐτός δόξα παραίτιος γίγνομαι ὁ ἀρχαιότης ἀνήρ προβάλλω , ὥσπερ οὖν Εἰρηναῖος καί εἰμί τις ἄλλος ὁ ὅμοιος φρονέω ἀναφαίνω . καί ἄλλος δέ τῆ ἴδιος γραφεύς παραδίδωμι Ἀριστίων ὁ πρόσθεν δηλόω ὁ ὁ κύριος λόγος διήγησις καί ὁ πρέσβυς Ἰωάννης παράδοσις · ἐπί ὅς ὁ φιλομαθής ἀναπέμπω , ἀναγκαῖος νῦν προστίθημι ὁ προεκτίθεμαι αὐτός φωνή παράδοσις εἄν περί Μᾶρκος ὁ ὁ εὐαγγέλιον γράφω ἐκτίθημι διά οὗτος · εἷς καί οὗτος ὁ πρέσβυς λέγω · Μάρκος μέν ἑρμηνευτής Πέτρος γίγνομαι , ΔΑΑ μνημονεύω , ἀκριβῶς γράφω , οὖον μέντοι τάξις , ὁ ὑπό ὁ κύριος ἢ λέγω ἢ πράσσω . οὔτε γάρ ἀκούω ὁ κύριος οὔτε παρακολουθέω αὐτός , ὕστερος δέ , ὡς φημί , Πέτρος · ὅς πρός ὁ χρεία ποιέω ὁ διδασκαλία , ἀλλά οὐ ὥσπερ σύνταξις ὁ κυριακός ποιέω λόγιος , ὥστε οὐδείς ἁμαρτάνω Μάρκος οὕτως ἔνιοι γραφή ὡς ἀπομνημονεύω . εἷς γάρ ποιέω πρόνοια , ὁ μηδείς ὅς ἀκούω παραλείπω ἢ ψεύδω τίς ἐν αὐτός . ” οὗτος μέν οὖν ἱστορέω ὁ Παπίας περί ὁ Μᾶρκος · περί δέ ὁ Ματθαῖος αὐτός εἴρω · “ Ματθαῖος μέν οὖν Ἑβραίς διάλεκτος ὁ λόγιος συντάσσω , ἑρμηνεύω δέ αὐτός ὡς εἄν δυνατός ἕκαστος . ” χράω δέ ὁ αὐτός μαρτυρία ἀπό ὁ Ἰωάννης πρότερος ἐπιστολή καί ἀπό ὁ Πέτρος ὁμοίως , ἐκτίθημι δέ καί ἄλλος ἱστορία περί γυνή ἐπί πολύς ἁμαρτία διαβάλλω ἐπί ὁ κύριος , εἄν ὁ κατά Ἑβραῖος εὐαγγέλιον περιέχω . καί οὗτος δέ ἐγώ ἀναγκαῖος πρός ὁ ἐκτίθημι ἐπιτηρέω .