eusebius-scr-eccl.commentaria-in-psalmos Ps_71.4
Ἐνώπιον αὐτοῦ προπεσοῦνται Αἰθίοπες , καὶ οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ χοῦν λείξουσι . βασιλεῖς Θαρσεῖς καὶ νῆσοι δῶρα προσοίσουσιν , βασιλεῖς Ἀράβων καὶ Σαβὰ δῶρα προσάξουσιν · καὶ προσκυνήσουσιν αὐτῷ πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς · πάντα τὰ ἔθνη δουλεύσουσιν αὐτῷ . Σφόδρ’ ἀκολούθως μετὰ τὸ εἰπεῖν , « κατακυριεύσει ἀπὸ θαλάσσης ἕως θαλάσσης , καὶ ἀπὸ ποταμῶν ἕως περάτων τῆς οἰκουμένης , » αἰθιόπων ἐμνημόνευσεν , οἳ τὰ ἔσχατα τῆς καθ’ ἡμᾶς οἰκουμένης οἰκοῦσι , τά τε πρὸς ἀνατολὰς καὶ τὰ πρὸς δύοντα ἥλιον . ὅθεν καὶ παρὰ τοῖς ἔξω τοῦ καθ’ ἡμᾶς λόγου κατὰ φύσιν εἰρῆσθαι δοκεῖ τὸ , Αἰθίοπας , οἱ διχθὰ δέδεται ἔσχατα ἀνδρῶν · οἱ μὲν δυσομένου ὑπερίονος , οἱ δ’ ἀνιόντος . Καὶ ἐν ἑτέρῳ δὲ εἴρηται ψαλμῷ · « Αἰθιοπία προφθάσει χεῖρα αὐτῆς τῷ θεῷ · » καὶ πάλιν ἐν ἑτέρῳ προφήτῃ λέλεκται · « ἐκ περάτων ποταμῶν Αἰθιοπίας οἴσουσιν οὐσίας μοι . » καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις δὲ ἀκολούθως τούτοις τὸ , « ἐνώπιον αὐτοῦ προπεσοῦνται Αἰθίοπες , » θεσπίζεται . δι’ ὧν ἁπάντων ὁ λόγος σημαίνει τὰ ἔσχατα τῆς γῆς τὴν τοῦ προφητευομένου γνῶσιν ἀναλήψεσθαι , καὶ προσκυνήσειν αὐτῷ , προσπίπτοντας καὶ γόνυ κλίνοντας . δι’ ὃ λέλεκται κατὰ τὸν Ἀκύλαν · « εἰς πρόσωπον αὐτοῦ κάμψουσιν Αἰθίοπες · » κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον · « ἔμπροσθεν αὐτοῦ ὀκλάσουσιν Αἰθίοπες . » Διὰ δὲ τῶν Αἰθιόπων τῶν τὰ ἔσχατα τῆς γῆς οἰκούντων καὶ τὰ εἴσω τῆς οἰκουμένης ἔθνη δηλοῦνται καὶ πρόδηλον ὅπως ἁπανταχοῦ γῆς οἱ εἰς αὐτὸν πεπιστευκότες , γόνυ κλίνοντες καὶ εἰς αὐτὴν προπίπτοντες τὴν γῆν , δι’ αὐτοῦ τὴν προσκύνησιν τῷ ἐπὶ πάντων ἀναπέμπουσι θεῷ . ἀλλὰ καὶ οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ , φησὶ , χοῦν λείξουσιν , ἐξομοιωθέντες τῷ ἑαυτῶν πατρὶ τῷ ὄφει , ἐπὶ τῷ στήθει καὶ τῇ κοιλίᾳ πορευομένῳ , καὶ γῆν ἐσθίοντι κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς γενομένην αὐτῷ προστίμησιν . οὕτω δ’ οὖν ὄψει τοὺς τῆς ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ πολεμίους τὸν χοῦν καὶ τὰς σωματικὰς ἡδονὰς περιλιχμωμένους . Εἰ γὰρ τὸ σῶμα , ὅπερ κεῖται ἡ ψυχὴ , χοῦς ἀνείρηται κατὰ τὴν φάσκουσαν γραφήν · « ἔλαβεν ὁ θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς , καὶ ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον · » οἱ τὸν χοῦν περιλιχμώμενοι καὶ τὰς τῆς σαρκὸς ἡδυπαθείας τιμῶντες διαβέβληνται εἰκότως , ὡς ἂν ἐχθροὶ τοῦ σωτηρίου τυγχάνοντες λόγου . ἀλλ’ οὗτοι μὲν τοιοῦτοι · τὸ δ’ ἕτερον τάγμα τῶν τὴν βασιλείαν τοῦ Χριστοῦ γνωριζόντων δῶρα προσοίσουσιν αὐτῷ , προφητεύεται · δι’ ὃ λέλεκται ἑξῆς · « βασιλεῖς Θαρσεῖς καὶ νῆσοι δῶρα προσοίσουσι , βασιλεῖς Ἀράβων καὶ Σαβὰ δῶρα προσάξουσι . » καὶ ἐν τούτοις δὲ ὁ λόγος , διελὼν εἰς δύο μέρη τὴν οἰκουμένην , τὸ μὲν ἀφορίζει ἐπὶ τὸ πρὸς δυσμαῖς ἡλίου κλίμα , ὃ δὴ πρῶτον παρίστησιν εἰπών · « βασιλεῖς Θαρσεῖς καὶ νῆσοι δῶρα προσοίσουσι · » δι’ ὧν τὴν πρὸς δυσμαῖς σημαίνει θάλασσαν καὶ τὰς ἐν ταύτῃ νήσους . οὕτως οὖν ποτε καὶ Ἰωνᾶς ὁ προφήτης ἀνέστη φυγεῖν εἰς Θαρσεῖς καὶ κατέβη εἰς Ἰόππην , καὶ ἐνέβη εἰς πλοῖον τοῦ φυγεῖν εἰς Θαρσεῖς , ἥν φασιν εἶναι τὴν Θαρσόν . ἐν δὲ τῷ Ἐζεκιὴλ τοῦ Θαρσεῖς ὀνόματος φερομένου , οἱ ἑβδομήκοντα Καρχηδόνα ἡρμήνευσαν . Τὸ δὲ ἕτερον κλίμα τὸ πρὸς ἀνατολὰς ἡλίου δηλοῦται διὰ τοῦ , « βασιλεῖς Ἀράβων καὶ Σαβά . » τό τε γὰρ τῶν Ἀράβων γένος ἀνατολικὸν τυγχάνει , ἐπέκεινα δὲ αὐτοῦ τὰ Περσικὰ μέρη , καὶ ἡ τῶν Σαβαϊτῶν χώρα εἶναι λέγεται . ἀντὶ δὲ τοῦ , « βασιλεῖς Ἀράβων καὶ Σαβὰ , » ὁ Ἀκύλας καὶ ὁ Σύμμαχος , ἥ τε Ἑβραϊκὴ γραφὴ συντόνως τούτοις , « βασιλεῖς Σαβὰ καὶ Σαβὰ » εἰρήκασιν . ὥστ’ εἶναι ταὐτὸν μὲν ἐκφωνούμενον ὄνομα , διαλλάττειν δὲ τῇ τῶν στοιχείων διαφορᾷ · τὸ μὲν γὰρ πρῶτον Σαβὰ διὰ τοῦ καλουμένου παρ’ Ἑβραίοις Σὲν , τὸ δὲ δεύτερον διὰ τοῦ Σάδη στοιχείου κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἐμφέρεται γραφήν · ἔνθεν καὶ τὰ τῆς ἑρμηνείας αὐτοῖς ἐναλλάττει . καὶ ὁ σωτὴρ δὲ τούτου μέμνηται τοῦ ὀνόματος λέγων · « βασίλισσα Σαβὰ ἀναστήσεται ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως , καὶ κατακρινεῖ τὴν γενεὰν ταύτην , ὅτι ἦλθεν ἐκ τῶν περάτων τῆς γῆς ἀκοῦσαι τὴν σοφίαν Σολομῶνος · » σαφῶς παριστὰς ὡς ἐν τοῖς πέρασι τῆς γῆς τὸ Σαβὰ ἔθνος τυγχάνει . ἱστορεῖ δὲ καὶ ἡ τρίτη τῶν βασιλειῶν περὶ τοῦ αὐτοῦ ἔθνους ταῦτα · « καὶ βασίλισσα Σαβὰ ἤκουσε τὸ ὄνομα Σολομῶνος , καὶ ἦλθε πειράσαι αὐτὸν ἐν αἰνίγμασι . καὶ ἦλθεν εἰς Ἱερουσαλὴμ ἐν δυνάμει βαρείᾳ σφόδρα . καὶ κάμηλοι αἴρουσαι ἡδύσματα καὶ χρυσὸν πολὺν σφόδρα καὶ λίθον τί μιον . » κέκλητο δὲ ἡ χώρα καὶ τὸ ἔθνος Σαβὰ ἀπὸ προπάτορος τοῦ Σαβὰ , ὃς ἀναγέγραπται υἱὸς γεγονὼς τοῦ Χοῦς . λέγει δ’ οὖν ἡ Μωσέως γραφή · « υἱοὶ δὲ Χοῦς , Σαβὰ καὶ Εὑίλα , καὶ Σαβάθα . » Χοῦς δὲ ἑρμηνεύεται « ὁ Αἰθίοψ . » γένος οὖν Αἰθιοπικὸν ἔοικεν εἶναι τὸ Σαβὰ ἔθνος . καὶ δεύτερος δὲ εἴρηται Σαβὰ , περὶ οὗ φησιν ἡ γραφή · « υἱοὶ δὲ Ῥεγμὰς , Σαβὰ καὶ Δαδάν . » εἰκότως τοίνυν ἐν τῷ ψαλμῷ γέγραπται κατὰ τοὺς λοιπούς · « βασιλεῖς Σαβὰ καὶ Σαβὰ δῶρα προσάξουσι . » Πλὴν ἀλλ’ ἅ σημαίνει ἡ προφητεία διὰ τούτων τὰς κατὰ τὸ ἀνατολικὸν κλίμα βασιλείας καὶ τὰς πρὸς δυσμὰς ἡλίου δῶρα τῷ θεσπιζομένῳ προσοίσειν , οὕτω πως σημαινομένων τῶν ὑπὸ τὰς βασιλείας ἐθνῶν . μήποτε δὲ καὶ βασιλεῖς οἱ τῶν ἐθνῶν προεστῶτες ἄγγελοι δηλοῦνται ἱερωμένοι τῷ θεῷ καὶ δῶρα προσάγοντες αὐτῷ τὰς ἐκκλησίας ὧν καθηγοῦνται ἐθνῶν ; δι’ ὃ ἑξῆς προσκυνήσειν αὐτῷ πάντας τοὺς βασιλεῖς θεσπίζει . οὐ γὰρ μόνον προσοίσειν αὐτῷ τὰ προλεχθέντα δῶρά φησιν , ἀλλὰ καὶ προσκυνήσειν αὐτῷ . ὃ δὴ καὶ Μωσῆς ἐν μεγάλῃ ᾠδῇ ἐδίδασκεν ὡδί πη περὶ Χριστοῦ λέγων · « εὐφράνθητε , οὐρανοὶ , ἅμα αὐτῷ , καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι θεοῦ . » Οὗτοι δῆτα οἱ βασιλεῖς , ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι τῶν ἐθνῶν ἄρχοντες , προσκυνήσαντες τὸν ἑαυτῶν κύριον , τὰς ὑπ’ αὐτοῖς ψυχὰς δῶρα προσῆγον αὐτῷ . διόπερ τούτοις ἑξῆς συνῆπται τό · « πάντα τὰ ἔθνη δουλεύσουσιν αὐτῷ . » σύμφωνον δ’ ἂν εἴη τοῦτο τῷ φήσαντι λόγῳ · « κύριος εἶπε πρὸς μέ · υἱός μου εἶ σύ · ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε . αἴτησαι παρ’ ἐμοῦ , καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου , καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς . » ὃ δὴ καὶ πεπεῖσθαι χρὴ πληρωθήσεσθαι , ὅτ’ ἂν τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ , καὶ μάλιστα κατὰ τὴν δευτέραν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν θεοφάνειαν . τότε γοῦν πάντες οἱ βασιλεῖς προσκυνήσουσιν αὐτῷ , καὶ πάντα τὰ ἔθνη δουλεύσουσιν αὐτῷ . « καὶ τοῦτο ἔσται τὸ πάντων τέλος , ὅτ’ ἂν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ θεῷ καὶ πατρὶ , ὅτ’ ἂν καταργήσῃ πᾶσαν ἀρχὴν καὶ πᾶσαν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν . δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν , ἄχρι οὗ θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς ὑπὸ πόδας αὐτοῦ , ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος . »
Lemmas: ἐνώπιος αὐτός προπίπτω Αἰθίοψ , καί ὁ ἐχθρός αὐτός χόω λείχω . βασιλεύς θαρσέω καί νῆσος Δῶρα προσφέρω , βασιλεύς Ἄραψ καί Σαβά Δῶρα προσάγω · καί προσκυνέω αὐτός πᾶς ὁ βασιλεύς ὁ γῆ · πᾶς ὁ ἔθνος δουλεύω αὐτός . σφόδρα ἀκόλουθος μετά ὁ εἶπον , « κατακυριεύω ἀπό θάλασσα ἠώς θάλασσα , καί ἀπό ποταμός ἠώς πέρας ὁ οἰκέω , » Αἰθίοψ μνημονεύω , ἕ ὁ ἔσχατος ὁ κατά ἐγώ οἰκέω οἰκέω , ὁ τε πρός ἀνατολή καί ὁ πρός δύω ἥλιος . ὅθεν καί παρά ὁ ἔξω ὁ κατά ἐγώ λόγος κατά φύσις εἴρω δοκέω ὁ , Αἰθίοψ , ὁ διχθά δήω ἔσχατος ἀνήρ · ὁ μέν δύο Ὑπερίων , ὁ δέ ἀνέρχομαι . καί ἐν ἕτερος δέ εἴρω ψαλμός · « Αἰθιοπία προφθάνω χείρ αὐτός ὁ θεός · » καί πάλιν ἐν ἕτερος προφήτης λέγω · « ἐκ πέρας ποταμός Αἰθιοπία φέρω οὐσία ἐγώ . » καί ἐν ὁ πρόκειμαι δέ ἀκόλουθος οὗτος ὁ , « ἐνώπιος αὐτός προπίπτω Αἰθίοψ , » θεσπίζω . διά ὅς ἅπας ὁ λόγος σημαίνω ὁ ἔσχατος ὁ γῆ ὁ ὁ προφητεύω γνῶσις ἀναλαμβάνω , καί προσκυνέω αὐτός , προσπίπτω καί γόνυ κλίνω . διά ὅς λέγω κατά ὁ Ἀκύλας · « εἰς πρόσωπον αὐτός κάμπτω Αἰθίοψ · » κατά δέ ὁ Σύμμαχος · « ἔμπροσθεν αὐτός ὀκλάζω Αἰθίοψ . » Ζεύς δέ ὁ Αἰθίοψ ὁ ὁ ἔσχατος ὁ γῆ οἰκέω καί ὁ εἴδομαι ὁ οἰκέω ἔθνος δηλέομαι καί πρόδηλος ὅπως ἁπανταχοῦ γῆ ὁ εἰς αὐτός πιστεύω , γόνυ κλίνω καί εἰς αὐτός προπίτνω ὁ γῆ , διά αὐτός ὁ προσκύνησις ὁ ἐπί πᾶς ἀναπέμπω θεός . ἀλλά καί ὁ ἐχθρός αὐτός , φημί , χόω λείχω , ἐξομοιόω ὁ ἑαυτοῦ πατήρ ὁ ὄφις , ἐπί ὁ στῆθος καί ὁ κοιλία πορεύω , καί γῆ ἐσθίω κατά ὁ ἐκ ἀρχή γίγνομαι αὐτός προστίμησις . οὗτος δέ οὖν ὁράω ὁ ὁ ἐκκλησία ὁ Χριστός πολέμιος ὁ χόω καί ὁ σωματικός ἡδονά περιλιχμωμένους . εἰμί γάρ ὁ σῶμα , ὅσπερ κεῖμαι ὁ ψυχή , χοῦς ἀνείρομαι κατά ὁ φάσκω γραφεύς · « λαμβάνω ὁ θεός χόω ἀπό ὁ γῆ , καί πλάσσω ὁ ἄνθρωπος · » ὁ ὁ χόω περιλιχμάομαι καί ὁ ὁ σάρξ ἡδυπάθεια τιμή διαβάλλω εἰκότως , ὡς εἄν ἐχθρός ὁ σωτήριος τυγχάνω λόγος . ἀλλά οὗτος μέν τοιοῦτος · ὁ δέ ἕτερος τάγμα ὁ ὁ βασίλειος ὁ Χριστός γνωρίζω Δῶρα προσφέρω αὐτός , προφητεύω · διά ὅς λέγω ἑξῆς · « βασιλεύς θαρσέω καί νῆσος Δῶρα προσφέρω , βασιλεύς Ἄραψ καί Σαβά Δῶρα προσάγω . » καί ἐν οὗτος δέ ὁ λόγος , διαιρέω εἰς δύο μέρος ὁ οἰκέω , ὁ μέν ἀφορίζω ἐπί ὁ πρός δυσμή ἥλιος κλίμα , ὅς δή πρῶτος παρίστημι εἶπον · « βασιλεύς θαρσέω καί νῆσος Δῶρα προσφέρω · » διά ὅς ὁ πρός δυσμή σημαίνω θάλασσα καί ὁ ἐν οὗτος νῆσος . οὕτως οὖν ποτός καί Ἰωνᾶς ὁ προφήτης ἀνίστημι φεύγω εἰς θαρσέω καί καταβαίνω εἰς Ἰόππη , καί ἐμβαίνω εἰς πλοῖον ὁ φεύγω εἰς θαρσέω , ὅς φημί εἰμί ὁ Θάρσος . ἐν δέ ὁ Ἐζεκιήλ ὁ θαρσέω ὄνομα φέρω , ὁ ἑβδομήκοντα Καρχηδών ἑρμηνεύω . ὁ δέ ἕτερος κλίμα ὁ πρός ἀνατολή ἥλιος δηλόω διά ὁ , « βασιλεύς Ἄραψ καί Σαβά . » ὁ τε γάρ ὁ Ἄραψ γένος ἀνατολικός τυγχάνω , ἐπέκεινα δέ αὐτός ὁ Περσικός μέρος , καί ὁ ὁ Σαβαΐτης χώρα εἰμί λέγω . ἀντί δέ ὁ , « βασιλεύς Ἄραψ καί Σαβά , » ὁ Ἀκύλας καί ὁ Σύμμαχος , ὅς τε ἑβραικός γραφή σύντονος οὗτος , « βασιλεύς Σαβά καί Σαβά » εἴρω . ὥστε εἰμί αὐτός μέν ἐκφωνέω ὄνομα , διαλλάσσω δέ ὁ ὁ στοιχεῖον διαφορά · ὁ μέν γάρ πρῶτος Σαβά διά ὁ καλέω παρά Ἑβραῖος Σεν , ὁ δέ δύο διά ὁ Σαδή στοιχεῖον κατά ὁ ἑβραικός ἐμφέρω γραφεύς · ἔνθεν καί ὁ ὁ ἑρμηνεία αὐτός ἐναλλάσσω . καί ὁ σωτήρ δέ οὗτος μιμνήσκω ὁ ὄνομα λέγω · « βασίλισσα Σαβά ἀνίστημι ἐν ἡμέρα κρίσις , καί κατακρίνω ὁ γενεά οὗτος , ὅτι ἔρχομαι ἐκ ὁ πέρας ὁ γῆ ἀκούω ὁ σοφία Σολομών · » σαφῶς παρίστημι ὡς ἐν ὁ πέρας ὁ γῆ ὁ Σαβά ἔθνος τυγχάνω . ἱστορέω δέ καί ὁ τρίτος ὁ βασίλεια περί ὁ αὐτός ἔθνος οὗτος · « καί βασίλισσα Σαβά ἀκούω ὁ ὄνομα Σολομών , καί ἔρχομαι πειράζω αὐτός ἐν αἴνιγμα . καί ἔρχομαι εἰς Ἱεροσόλυμα ἐν δύναμις βαρύς σφόδρα . καί κάμηλος ἀείρω ἥδυσμα καί χρυσός πολύς σφόδρα καί λίθος τίς μιαίνω . » καλέω δέ ὁ χώρα καί ὁ ἔθνος Σαβά ἀπό προπάτωρ ὁ Σαβά , ὅς ἀναγράφω υἱός γίγνομαι ὁ χοῦς . λέγω δέ οὖν ὁ Μωσῆς γραφεύς · « υἱός δέ χοῦς , Σαβά καί Εὑίλα , καί Σαβάθα . » χοῦς δέ ἑρμηνεύω « ὁ Αἰθίοψ . » γένος οὖν Αἰθιοπικός ἔοικα εἰμί ὁ Σαβά ἔθνος . καί δύο δέ εἴρω Σαβά , περί ὅς φημί ὁ γραφεύς · « υἱός δέ Ῥεγμά , Σαβά καί Δαδάν . » εἰκότως τοίνυν ἐν ὁ ψαλμός γράφω κατά ὁ λοιπός · « βασιλεύς Σαβά καί Σαβά Δῶρα προσάγω . » πλήν ἀλλά ὅς σημαίνω ὁ προφητεία διά οὗτος ὁ κατά ὁ ἀνατολικός κλίμα βασίλεια καί ὁ πρός δυσμή ἥλιος Δῶρα ὁ θεσπίζω προσφέρω , οὗτος πως σημαίνω ὁ ὑπό ὁ βασίλεια ἔθνος . μήποτε δέ καί βασιλεύς ὁ ὁ ἔθνος προίστημι ἄγγελος δηλέομαι ἱερόω ὁ θεός καί Δῶρα προσάγω αὐτός ὁ ἐκκλησία ὅς καθηγέομαι ἔθνος ; διά ὅς ἑξῆς προσκυνέω αὐτός πᾶς ὁ βασιλεύς θεσπίζω . οὖον γάρ μόνος προσφέρω αὐτός ὁ προλέγω δῶρον φημί , ἀλλά καί προσκυνέω αὐτός . ὅς δή καί Μωσῆς ἐν μέγας ᾠδή διδάσκω ὧδε πῇ περί Χριστός λέγω · « εὐφραίνω , οὐρανός , ἅμα αὐτός , καί προσκυνέω αὐτός πᾶς ἄγγελος θεός . » οὗτος δῆτα ὁ βασιλεύς , ἀφανής καί ἀόρατος ὁ ἔθνος ἄρχω , προσκυνέω ὁ ἑαυτοῦ κύριος , ὁ ὑπό αὐτός ψυχή Δῶρα προσάγω αὐτός . διόπερ οὗτος ἑξῆς συνάπτω ὁ · « πᾶς ὁ ἔθνος δουλεύω αὐτός . » σύμφωνος δέ εἄν εἰμί οὗτος ὁ φημί λόγος · « κύριος εἶπον πρός ἐγώ · υἱός ἐγώ εἰμί σῦς · ἐγώ σήμερον γεννάω σύ . αἰτέω παρά ἐγώ , καί δίδωμι σύ ἔθνος ὁ κληρονομία σύ , καί ὁ κατάσχεσις σύ ὁ πέρας ὁ γῆ . » ὅς δή καί πείθω χρή πληρόω , ὅτι εἄν ὁ πλήρωμα ὁ ἔθνος εἰσέρχομαι , καί μάλιστα κατά ὁ δύο ὁ σωτήρ ἐγώ θεοφάνεια . τότε γοῦν πᾶς ὁ βασιλεύς προσκυνέω αὐτός , καί πᾶς ὁ ἔθνος δουλεύω αὐτός . « καί οὗτος εἰμί ὁ πᾶς τέλος , ὅτι εἄν παραδίδωμι ὁ βασίλειος ὁ θεός καί πατήρ , ὅτι εἄν καταργέω πᾶς ἀρχή καί πᾶς ἐξουσία καί δύναμις . δεῖ γάρ αὐτός βασιλεύω , ἄχρι ὅς τίθημι πᾶς ὁ ἐχθρός ὑπό πούς αὐτός , ἔσχατος ἐχθρός καταργέω ὁ θάνατος . »