critobulus.fragmenta 5.iv
Καὶ Ἰσμαῆλος μὲν ξὺν τοῖς αὐτοῦ πᾶσιν εὐθὺς ᾤχετο ἐς τὴν αὐτοῦ σατραπείαν ἀπιὼν , βασιλεὺς δὲ παραλαβὼν τήν τε Σινώπην καὶ πᾶσαν τὴν Ἰσμαήλου ἀρχὴν , καὶ τὰ ἐν αὐτῆ καταστησάμενος πάντα , Κασίμην μὲν καὶ Ἰαγούπην εὐθὺς κελεύει μετὰ τοῦ στόλου παντὸς ἀναχθέντας πλεῖν εὐθὺ Τραπεζοῦντος , καὶ προσσχόντας τοῖς λιμέσι κατακλεῖσαι ταύτην κατὰ γῆν τε καὶ θάλασσαν καὶ φυλάσσειν ἀσφαλῶς · αὐτὸς δὲ ἄρας ἐκεῖθεν παντὶ τῷ στρατῷ ᾔει διὰ τῆς μεσογείας , καὶ καταλαβὼν τὸν Ταῦρον , στρατοπεδεύεται πρὸς ταῖς ὑπωρείαις αὐτοῦ . ( 2 ) Ἔστι δὲ ὁ Ταῦρος ὄρος μέγιστον τῶν ἐν Ἀσίᾳ , διορίζων τὴν κάτω Ἀσίαν ἀπὸ τῆς ἄνω , ἀρχόμενος μὲν ἀπὸ Μυκάλης τοῦ ὄρους καὶ τῆς ταύτῃ θαλάσσης , ἐκεῖθεν δὲ παρήκων καὶ τέμνων τὴν Ἀσίαν τελευτᾷ ἐς τὸν Εὔξεινον πόντον κατὰ Σινώπην , κἀκεῖθεν αὖ διερχόμενος ἑνοῦται τοῖς Ἀρμενίων καὶ Μήδων ὄρεσι , καὶ δι’ αὐτῶν τῷ Καυκάσῳ . ( 3 ) Τοῦτόν φασι διαβῆναι ξὺν ὅπλοις πρῶτον Ἀλέξανδρον τὸν Μακεδόνα μεθ’ Ἡρακλέα γε καὶ Διόνυσον , στρατεύσαντα κατὰ Δαρείου τοῦ Περσῶν βασιλέως καὶ τῆς ὅλης Ἀσίας , καὶ μετ’ ἐκεῖνον αὖθις μετὰ Ῥωμαίων Μάγνον Πομπήιον . Διέβη δὲ κἀν τοῖς ἡμετέροις χρόνοις ( καὶ ) Τόμιρις ὁ Μασσαγετῶν τε καὶ Σκυθῶν βασιλεὺς , ἡνίκα κατὰ Παῖαζήτεω τοῦ προγόνου τοῦ βασιλέως ἐστράτευσε ξὺν ὅπλοις μέν γε καὶ στρατιᾷ , ἀλλὰ τῶν παρόδων αὐτὸς κρατῶν ἐκ πολλοῦ , καὶ διὰ φιλίας τῆς αὐτοῦ πορευόμενος . Διαβαίνει τοῦτον δὲ νῦν ὁ βασιλεὺς Μεχεμέτης , ἀλλὰ ξὺν ὅπλοις καὶ πολέμῳ , τρίτος ἀπ’ Ἀλεξάνδρου , μετὰ Ῥωμαίους τε καὶ Πομπήιον . ( 4 ) Χασάνης γὰρ , ᾗ προσθεν ἔφην , ἐπιγαμίαν ἔχων τῷ βασιλεῖ Τραπεζοῦντος καὶ ξυμμαχεῖν βουλόμενος τούτῳ , ἄλλως δὲ καὶ Τραπεζοῦντα μᾶλλον αὐτὸς ὑπαγαγέσθαι βουλόμενος καὶ ἐλπίζων , ἐπειδὴ τὴν κατ’ αὐτῆς ἔφοδον ἔγνω τοῦ βασιλέως , δύναμιν ἀθροίσας ἧκεν ἐς τὰς παρόδους , εἶρξαι βουλόμενος τὸν βασιλέα τῆς διαβάσεως . ( 5 ) Βασιλεὺς δὲ τοῦτο μαθὼν , ἐκεῖνον μὲν αὐτοῦ μετὰ τῆς στρατιᾶς αὐτοῦ χαίρειν εἴασεν , αὐτὸς δὲ ἄλλην ὁδὸν ἀτριβῆ καὶ τραχεῖαν καὶ πάντη δύσπορον καὶ ἀνάντη εὐθὺ φέρουσαν Τιγρανοκέρτων τῶν βασιλείων Χασάνεω ἔτεμε · καὶ πρῶτον μὲν στρατιὰν ἱκανὴν ἐκπέμψας εὐζώνων τε καὶ κούφως ὡπλισμένων ἀνδρῶν τοξοτῶν τε καὶ πελταστῶν μετὰ Μαχουμούτεω τοῦ πασία προκατέσχε τοὺς ἐπικαιροτάτους τῶν λόφων τά τε στενὰ καὶ δυσδιεξίτητα τῶν παρόδων καὶ τὰς δυσχωρίας ἁπάσας . ( 6 ) Μετὰ δὲ καὶ ψιλοὺς ἄνδρας ὅτι γε πλείστους ἐκπέμπει ὑλοτομοῦντάς τε καὶ ἐξομαλίζοντας τά τε σκληρὰ καὶ δυσάντη τά τε δασέα καὶ λάσια τῶν χωρίων καὶ δρυμῶνας καὶ λόχμας , δι’ ὧν ἔμελλε ποιεῖσθαι τὴν πάροδον , εὐρυτέραν τε αὐτῷ καὶ λειοτέραν κατασκευάζοντας τὴν διάβασιν . ( 7 ) Τὸ γὰρ ὄρος τοῦτο ὁ Ταῦρος εἷς μὲν λέγεται εἶναι , ἔχει δὲ ὄρη πολλὰ ἐν ἑαυτῷ δυσδιάβατά τε καὶ δυσδιεξίτητα καὶ κορυφὰς ὑπερνεφεῖς τε καὶ ἠλιβάτους καὶ πάγους ὑπερυψήλους καὶ ἀποτόμους καὶ φάραγγας βαθείας τε καὶ κρημνώδε καὶ σκοπέλους καὶ δυσχωρίας καὶ λόχμας καὶ βάραθρα ἀνάντη τε καὶ κατάντη , δυσάντη τε καὶ προσάντη πολλὰ , ἃ πάντα δυσκολωτάτην τε καὶ δυσχερεστάτην καὶ λίαν ἐπίπονόν τε καὶ κινδυνώδη ποιεῖται τὴν διάβασιν · ( 8 ) τὸ δὲ δὴ μεῖζον ὅτι καὶ πολλῶν ἡμερῶν ὁδὸς ἡ διὰ τῶν τοιούτων τε καὶ τοσούτων δυσχερειῶν τε καὶ ἀνοδιῶν φέρουσα , ἣν μόλις ἄνδρες κούφως ὡπλισμένοι καὶ εὐσταλεῖς καὶ οὗτοί γε δὴ ξὺν πόνῳ πολλῷ διαβαῖεν ἂν ἐν ὀκτὼ καὶ δέκα ταῖς ὅλαις ἡμέραις , μὴ ὅτι γε στρατιὰ τοσαύτη ἱππική τε καὶ πεζικὴ μεθ’ ὅπλων τε βάρους καὶ ἀποσκευῆς ὅσης οὐδ’ ἂν εἴποι τις , ἔτι δὲ ἵππων τε καὶ ὑποζυγίων καὶ καμήλων καὶ ἡμιόνων πάντων ἀχθοφορούντων πολύ τι χρῆμα · ἀλλ’ ὅμως ταῦτα πάντα παρ’ οὐδὲν θέμενος ὁ βασιλεὺς διαβαίνειν ἐπειρᾶτο . ( 9 ) Ἐκτάξας οὖν καλῶς καὶ ὀπλίσας πᾶσαν τὴν στρατιὰν διέβαινε , τὸ μὲν πεζὸν ἔμπροσθεν ἐπὶ κέρως ἔχων ἀεὶ πορευόμενον , τὰ σκευοφόρα δ’ ἐν τῷ μέσῳ , τὴν δὲ ἵππον ὄπισθεν τάξας ξὺν οὐραγοῖς τε καὶ ὀπισθοφύλαξιν · αὐτὸς δὲ τὸ μέσον ἐπέχων τοῦ πεζοῦ ξὺν ὀλίγοις ἱππόταις , ὅταν μὲν ἐν στενοπόροις διέβαινεν , ἐς ὀξὺ τὸ κέρας ξυνέστελλεν · ἔστι ο’ ὅτε καὶ μετωπηδὸν ἐπὶ κέρως προῄει · ( 10 ) ὅτε δ’ εὐρυτέρας ἐτύγχανε τῆς διόδου , κατὰ μικρὸν ἀνέπτυσσε τὸ κέρας ἐς φάλαγγα καὶ κατὰ μέτωπον ἦγεν ἐν πλαισίῳ , ἔχων καὶ τοὺς ἐξ ἑκατέρου μέρους τῶν πλαγίων ξυντάξει προῖόντας μετωπηδὸν , τοξότας τε καὶ ὁπλίτας , τοὺς μὲν τὰ τόξα διὰ χειρὸς ἔχοντας ἐντεταμμένα ταῖς νευραῖς ξὺν τοῖς βέλεσι , καὶ τούτους ἐναλλὰξ τοῖς μέρεσιν , τοὺς μὲν ἀριστερῶς βάλλοντας ἐπὶ τὰ δεξιὰ , τοὺς δεξιῶς δ’ ἐπὶ τὰ ἀριστερὰ , τοὺς δὲ ὁπλίτας τὰ δόρατα φέροντας ἐπὶ τῶν ὤμων καὶ περιάγοντας ἀεὶ ἔνθεν κἀκεῖθεν καὶ πάλλοντας . ( 11 ) Καὶ ἡμέρας μὲν οὕτω ἐπορεύετο , νυκτὸς δὲ στρατοπεδευόμενος πυρά τε πολλὰ ἔκαιε πρὸ τοῦ στρατοπέδου μικρὸν ἀπωτέρω καὶ φυλακὰς εἶχεν ἰσχυρὰς ἐν κύκλῳ καὶ σκοποὺς συχνοὺς πανταχόθεν καὶ προδρόμους , οὓς ἔταττεν ἡμέρας ἐν τοῖς ἐπικαιροτάτοις τῶν χωρίων , πάντοθεν ἀσφαλιζόμενος τὸ στρατόπεδον .
Lemmas: καί Ἰσμαῆλος μέν ξὺν ὁ αὐτός πᾶς εὐθύς οἴχομαι εἰς ὁ αὐτός σατραπεία ἀπέρχομαι , βασιλεύς δέ παραλαμβάνω ὁ τε Σινώπη καί πᾶς ὁ Ἰσμαῆλος ἀρχή , καί ὁ ἐν αὐτῆ καθίστημι πᾶς , Κασίμης μέν καί ιαγουπειμι εὐθύς κελεύω μετά ὁ στόλος πᾶς ἀνάγω πλέω εὐθύς2 Τραπεζοῦς , καί προσέχω ὁ λιμήν κατακλείω οὗτος κατά γῆ τε καί θάλασσα καί φυλάσσω ἀσφαλῶς · αὐτός δέ ἀείρω ἐκεῖθεν πᾶς ὁ στρατός ἔρχομαι διά ὁ μεσόγεια , καί καταλαμβάνω ὁ Ταῦρος , στρατοπεδεύω πρός ὁ ὑπώρεια αὐτός . ( 2 ) εἰμί δέ ὁ Ταῦρος ὄρος μέγας ὁ ἐν Ἀσία , διορίζω ὁ κάτω Ἀσία ἀπό ὁ ἄνω , ἄρχω μέν ἀπό Μυκάλη ὁ ὄρος καί ὁ οὗτος θάλασσα , ἐκεῖθεν δέ παρήκω καί τέμνω ὁ Ἀσία τελευτάω εἰς ὁ Εὔξεινος πόντος κατά Σινώπη , ἐκεῖθεν αὖος διέρχομαι ἑνόω ὁ Ἀρμένιος καί Μῆδος ὄρος , καί διά αὐτός ὁ Καύκασος . ( 3 ) οὗτος φημί διαβαίνω ξὺν ὅπλον πρῶτος Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδών μετά Ἡρακλῆς γε καί Διόνυσος , στρατεύω κατά Δαρεῖος ὁ Πέρσης βασιλεύς καί ὁ ὅλος Ἀσία , καί μετά ἐκεῖνος αὖθις μετά Ῥωμαῖος μάγνος Πομπήιος . διαβαίνω δέ ἐν ὁ ἡμέτερος χρόνος ( καί ) Τόμιρις ὁ Μασσαγέται τε καί Σκύθης βασιλεύς , ἡνίκα κατά Παῖαζήτεω ὁ πρόγονος ὁ βασιλεύς στρατεύω ξὺν ὅπλον μέν γε καί στρατιά , ἀλλά ὁ πάροδος αὐτός κράτος ἐκ πολύς , καί διά φίλιος ὁ αὐτός πορεύω . διαβαίνω οὗτος δέ νῦν ὁ βασιλεύς Μεχεμέτης , ἀλλά ξὺν ὅπλον καί πόλεμος , τρίτος ἀπό Ἀλέξανδρος , μετά Ῥωμαῖος τε καί Πομπήιος . ( 4 ) Χασάνης γάρ , ὅς πρόσθεν φημί , ἐπιγαμία ἔχω ὁ βασιλεύς Τραπεζοῦς καί συμμαχέω βούλομαι οὗτος , ἄλλως δέ καί Τραπεζοῦς μᾶλλον αὐτός ὑπάγω βούλομαι καί ἐλπίζω , ἐπεί ὁ κατά αὐτός ἔφοδος γιγνώσκω ὁ βασιλεύς , δύναμις ἀθροίζω ἵημι εἰς ὁ πάροδος , εἴργω βούλομαι ὁ βασιλεύς ὁ διάβασις . ( 5 ) Βασιλεύς δέ οὗτος μανθάνω , ἐκεῖνος μέν αὐτός μετά ὁ στρατιά αὐτός χαίρω ἐάω , αὐτός δέ ἄλλος ὁδός ἀτριβής καί τραχύς καί πάντῃ δύσπορος καί ἀνάντης εὐθύς2 φέρω Τιγρανόκερτα ὁ βασίλειος Χασάνης τέμνω · καί πρῶτος μέν στρατία ἱκανός ἐκπέμπω εὔζωνος τε καί κοῦφος ὁπλίζω ἀνήρ τοξότης τε καί πελταστής μετά μαχουμουτις ὁ Πασία προκατέχω ὁ ἐπίκαιρος ὁ λόφος ὁ τε στενός καί δυσδιεξίτητος ὁ πάροδος καί ὁ δυσχωρία ἅπας . ( 6 ) μετά δέ καί ψιλός ἀνήρ ὅτι γε πλεῖστος ἐκπέμπω ὑλοτομέω τε καί εξομαλύνω ὁ τε σκληρός καί δυσάντης ὁ τε δασύς καί λάσιος ὁ χωρίον καί δρυμών καί λόχμη , διά ὅς μέλλω ποιέω ὁ πάροδος , εὐρύς τε αὐτός καί λεῖος κατασκευάζω ὁ διάβασις . ( 7 ) ὁ γάρ ὄρος οὗτος ὁ Ταῦρος εἷς μέν λέγω εἰμί , ἔχω δέ ὄρος πολύς ἐν ἑαυτοῦ δυσδιάβατος τε καί δυσδιεξίτητος καί κορυφή ὑπερνεφέω τε καί ἠλίβατος καί πάγος υπερυψηλός καί ἀπότομος καί φάραγξ βαθύς τε καί κρημνός καί σκόπελος καί δυσχωρία καί λόχμη καί βάραθρον ἀνάντης τε καί κατάντης , δυσάντης τε καί προσάντης πολύς , ὁ πᾶς δύσκολος τε καί δυσχερής καί λίαν ἐπίπονος τε καί κινδυνώδης ποιέω ὁ διάβασις · ( 8 ) ὁ δέ δή μείζων ὅτι καί πολύς ἡμέρα ὁδός ὁ διά ὁ τοιοῦτος τε καί τοσοῦτος δυσχέρεια τε καί ἀνοδία φέρω , ὅς μόλις ἀνήρ κοῦφος ὁπλίζω καί εὐσταλής καί οὗτος γε δή ξὺν πόνος πολύς διαβαίνω εἄν ἐν ὀκτώ καί δέκα ὁ ὅλος ἡμέρα , μή ὅτι γε στρατία τοσοῦτος Ἱππική τε καί πεζικός μετά ὅπλον τε βάρος καί ἀποσκευή ὅσος οὐδέ εἄν εἶπον τις , ἔτι δέ ἵππος τε καί ὑποζύγιον καί κάμηλος καί ἡμίονος πᾶς ἀχθοφορέω πολύς τίς χρῆμα · ἀλλά ὅμως οὗτος πᾶς παρά οὐδείς τίθημι ὁ βασιλεύς διαβαίνω πειράω . ( 9 ) ἐκτάσσω οὖν καλῶς καί ὁπλίζω πᾶς ὁ στρατία διαβαίνω , ὁ μέν πεζός ἔμπροσθεν ἐπί κέρας ἔχω ἀεί πορεύω , ὁ σκευοφόρος δέ ἐν ὁ μέσος , ὁ δέ ἵππος ὄπισθεν τάσσω ξὺν οὐραγός τε καί ὀπισθοφύλαξ · αὐτός δέ ὁ μέσος ἐπέχω ὁ πεζός ξὺν ὀλίγος ἱππότης , ὅταν μέν ἐν στενόπορος διαβαίνω , εἰς ὀξύς2 ὁ κέρας συστέλλω · εἰμί οὐ ὅτε καί μετωπηδόν ἐπί κέρας πρόειμι1 · ( 10 ) ὅτε δέ εὐρύς τυγχάνω ὁ δίοδος , κατά μικρός ἀναπτύσσω ὁ κέρας εἰς φάλαγξ καί κατά μέτωπον ἄγω ἐν πλαίσιον , ἔχω καί ὁ ἐκ ἑκάτερος μέρος ὁ πλάγιος συντάσσω πρόειμι μετωπηδόν , τοξότης τε καί ὁπλίτης , ὁ μέν ὁ τόξον διά χείρ ἔχω ἐντείνω ὁ νευρά ξὺν ὁ βέλος , καί οὗτος ἐναλλάξ ὁ μέρος , ὁ μέν ἀριστερός βάλλω ἐπί ὁ δεξιός , ὁ δεξιός δέ ἐπί ὁ ἀριστερός , ὁ δέ ὁπλίτης ὁ δόρυ φέρω ἐπί ὁ ὦμος καί περιάγω ἀεί ἔνθεν ἐκεῖθεν καί πάλλω . ( 11 ) καί ἡμέρα μέν οὗτος πορεύω , νύξ δέ στρατοπεδεύω πυρά τε πολύς καίω πρό ὁ στρατόπεδον μικρός ἀπωτέρω καί φυλακή ἔχω ἰσχυρός ἐν κύκλος καί σκοπός συχνός πανταχόθεν καί πρόδρομος , ὅς τάσσω ἡμέρα ἐν ὁ ἐπίκαιρος ὁ χωρίον , πάντοθεν ἀσφαλίζω ὁ στρατόπεδον .