cogPG.PG151 473
δύο . Ὁ δὴ καὶ ὁ μέγας ἐνταῦθά φησι Βασίλειος , τὸν αὐτὸν τὴ οὐσίᾳ λόγον ἐπιδέχεσθαι τὴν ἐνέργειαν εἰπών . Οὐδὲ γὰρ ἄν τις εἴποι τῶν τῆς Ἐκκλησίας ποτὲ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον τῇ ούσίᾳ τὴν φύσιν ἐπὶ Θεοῦ · οὐσία γὰρ παρ´ ἡμῖν καὶ φύσις ἓν καὶ ταυτό · ἀλλ´ οὐδὲ τὸν βροτὸν τῷ ἀνθρώπῳ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον , οὐδὲ τὴν χθόνα τῇ γῇ · δόξειε γὰρ ἂν ληρεῖν ὁ ταῦθ´ οὔτω λέγων . Κατὰ γὰρ δύο , ἢ καὶ πολλῶν , τῷ μὲν εἴδει διαφερόντων , τῷ δὲ γένει ταυτόν τι πεφυκότων καὶ ἕν , ἢ τῷ μὲν εἴδει ταυτὸ , πολλὰ δὲ τῷ ἀριθμῷ . τὰ τοιαῦτα πέφυκε λέγεσθαι · ὡς ὅταν ἐλέφαντα καὶ ἵππον καὶ λέοντα τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον λέγωμεν , ὁπόταν δηλαδὴ τὸ ζῶον κατηγορῶμεν αὐτῶν , ἢ Παῦλον καὶ Σιλουανὸν καὶ Τιμόθεον τὸν αὐτὸν , ῥπηνίκα τὸν ἄνθρωπον ἔχωσι κατηγορούμενον ἑαυτῶν . Ἡ γὰρ ἄνθρωπος ἕκαστον τούτων , καὶ ᾖ ζῶον ἕκαστον ἐκείνων , τὸν αὐτὸν ἀλλήλοις ἐπιδέχονται λόγον . Ὥστε μάταιος ἂν εἴη καὶ ἀπαίδευτος ὁ λέγων τὸ ἓν ἑαυτῷ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον . Μερίζειν καὶ γὰρ ἔστι κακῶς εἰς δύο τὸ ἕν · ὡς εἴ τις ἔλεγε τὸν Σωκράτην τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον τῷ τοῦ Σωφρονίσκου υἱῷ · οὕτω κἀξ αὐτοῦ τοῦ ῥητοῦ φημι τοῦ σοφοῦ Βασιλείου , καὶ τῶν ἐκείνου συλλαβῶν καὶ τῶν λέξεων , πόῤῥω τοῦ σκοποῦ καὶ τῆς διανοίας ἐκείνου βάλλων ὁ φιλόσοφος δείκνυται , καὶ καθ´ ἑαυτοῦ μᾶλλον , ἀλλ´ οὐ κατὰ τῆς συνόδου καὶ τοῦ τόμου καὶ τοῦτο ῥίψας τὸ βέλος . Ἔπειτα τί ποτε ἐρεῖ Γρηγορᾶς , εἰ τοὺς θεολόγους ἡμεῖς δείξομεν , καὶ αὐτὸν δέ φημι τὸν ταῦτα θεολογοῦντα , Βασίλειον δηλαδὴ τὸν μέγαν , οὐ τὸν αὐτὸν λέγοντας ἐπιδέχεσθαι λόγον τῇ θείᾳ οὐσίᾳ τὴν θείαν ἐνέργειαν ; Καὶ δὴ πρῶτος αὐτὸς ὁ μέγας ταῦτα λε . γέτω Βασίλειος , καὶ τοὺς αὐτὸς ἑαυτοῦ διερμῃνευέτω λόγους . Ἡ θεία φύσις , φησὶν , ἐν πᾶσι τοῖς ἐπινοουμένοις ὀνόμασι καθό ἐστι μένει ἀσήμαντος , ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος · εὐεργέτην γὰρ καὶ κριτὴν , ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον , καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα μαθόντες , ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθημεν . Τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τὴν φόσιν οὐδὲν μᾶλλον διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυνάμεθα . Ὅταν γὰρ ἀποδιδῷ τις λόγον ἑκάστου τούτων τῶν ὀνομάτων , καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως , περὶ ἣν τὰ ὀνόματα , οὐ τὸν αὐτὸν ἀμφοτέρων ἀποδώσει λόγον . Ὧν δὲ ὁ λόγος ἕτερος , τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος . Οὐκοῦν ἄλλο μέν ἐστιν ἡ οὐσία , ἦς οὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρέθη , ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία , ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἀξίας ὀνομαζομένων . Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς πρὸς Ἀμφιλόχιον γράφων , Τὴν μεγαλειότητα , φησὶ , τοῦ εοῦ εἰδέναι λέγομεν , καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν σοφίαν , καὶ τὴν ἀγαθότητα , καὶ τὴν πρόνοιαν , ἦ ἐπιμελεῖται ἡμῶν , καὶ τὸ δίκαιον αὐτοῦ τῆς κρίσεως , οὐκ αὐτὴν τὴν οὐσίαν . Ἀλλ´ ἁπλοῦς , φησὶν , ὁ Θεός · καὶ ὅπερ ἂν αὐτοῦ ἁπαριθμήσης , γνωστὸν τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστι . Τοῦτο δὲ σόφισμά ἐστι μυρίας τὰς ἀτοπίας ἔχον . Ὁ δὲ Νύσσης θεῖος Γρηγόριος πρὸς Κὐνόμιον γράφων , Ἡ κυριότης , φησὶν , οὐχὶ οὐσίας ὄνομα , ἀλλ´ ἐξουσίας ἐστί , καὶ ἡ τοῦ Χριστοῦ προσηγορία τὴν βασιλείαν ἐνδείκνυται . Ἄλλος ὲ τῆς βασιλείας , καὶ ἕτερος ὁ τῆς φύσεως λόγος Καὶ πάλιν πρὸς τὸν αὐτόν · Ὅσπερ τοίνυν εἰπόν . τες , ὅτι κριτής ἐστι , διὰ μὲν τῆς κρίσεως ἐνέργειάν τινα περὶ αὐτὸν ἐνοήσαμεν , διὰ δὲ τοῦ ἑστὶ τῷ ὑποκειμένῳ τὸν νοῦν ἐπιβάλλομεν , σαφῶς διδασκόμενο , διὰ τούτων μὴ τὸν αὐτὸν νομίζειν τῆ ἑνεργείᾳ τὸν τοῦ εἶναι λόγον , οὔτω καὶ ἐκ τοῦ εἰπεῖν , Γεννητὸς ; ἀγέννητός ἐστι , μερίζομεν πρὸς διπλῆν ὑπόληψν τὴν διάνοιαν , διὰ μὲν τοῦ ἐστὶ νοοῦντες τὸ ὑποκείμενον , διὰ δὲ τοῦ γεννητὸς ἢ ἀγέννητος τὸ προσὶν τῷ ὑποκειμένῳ καταλαμβάνοντες . Μάξιμος δ´ ὁ σου φὸς ἐν κεφαλαίοις θεολογῶν τοιάδε φησί · Θεολογεῖν μέλλων , μὴ τοὺς κατ´ αὐτὸν ζητήσῃς λόγους , οὐ μὴ γὰρ εὔρῃ ἀνθρώπινος νοῦς , ἀλλ´ οὐδὲ ἔλλου τιὸς τῶν μετὰ Θεόν · ἀλλὰ τοὺς περὶ αὐτὸν ὡς οἶόν τε διασκόπει · οἷον τοὺς περὶ ἀδιότητος , ἀπειρίας τε καὶ ἀοριστίας , ἀγαθότητός τε καὶ σοφίας , καὶ δυνάμεως δημιουργικῆς τε καὶ προνοητικῆς καὶ κριτικῆς τῶν ὄντων . Οὗτος γὰρ ἐν ἀνθρώποις μέγας θιολόγος , ὁ τούτων τοὺς λόγους κὰν ποσῶς ἐξευρίσκων . Τί πρὸς ταῦτα φὴς , ὧ φιλόσοφε ; Ἰδοὺ φανερῶς ἤκουσας τῶν θεολόγων τουτωνὶ διδασκάλων λεγόντων , καὶ Βασιλείου μάλιστα πρὸ τῶν ἄλλων , μὴ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον τῇ θείᾳ οὐσίᾳ τὴν θείαν ἐνέργειαν · καὶ ὅτι ὧν ὁ λόγος οὐχ ὁ αὐτὸς , τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος . Καὶ οὐδέν τι παρ´ ἡμῶν οὐδοτιοῦν εἰσενήνεκται , Ἀλλ´ αὐτὸς οὗτος ὁ θεολόγος , τὴν μὲν τῶν προτάστων ἐκ τῶν λογίων λαβών , τὴν δ´ ἐκ τῆς φύσεως αὐτῆς τῶν πραγμάτων , ὡς ἀναγκαίαν καὶ παρὰ πᾶσιν ἀνωμολογημένην , οὔτως ἀψευδὲ , ἐπήγαγε τὸ συμπέρασμα , ψευδῆ τὸν σὸν ἀπελέγξας συλλογισμὸν κατὲ τὰς σὰς ὑπολήψεις τέως φημί . Ἐπεί τοί γεῶλως κατὰ τὸν προσήκοντα λόγον οὐδὲ ἐκεῖνος ψευδὴς πρὸς τῆς αὐτῆς πως εἰσενηνεγμένος θεολογικῆς διανοίας καὶ γλώττης , εἰ καὶ μὴ κατὰ τὸν σόν φημι λόγον , Ἀλλὰ πῶς οἷόν τε , φησὶν ὁ φιλόσοφος , ἀληθεύειν ἐν ταυτῷ καὶ τοῦτο κἀκεῖνο ; Τοῦτο γάρ ἐστι καὶ τὴν ἀντίφασιν λέγειν ἑαυτῇ συμφωνεῖν . Ἀλλ´ οὐχ ἡμέτερος ὁ λόγος ἐξῆς , ὦ φιλόσοφε , σοῦ δὲ μᾶλλον σοῦ τὴν θείαν καὶ ὑψηλὴν θεολογίαν ἄνωθεν , οὐκ ἐκ τῶν θείων χρησμῶν , οὐδὲ ἐκ τῶν ἀποστολικῶν τε καὶ πατρικῶν λόγων , ἀλλ´ λπὸ τῆς σαυτοῦ κοιλίας εἴτουν διανοίας ἐξηγουμένου , καὶ τοὺς κοινοὺς διὰαδκάλους ἑαυτοῖς τε καὶ ἀλλήλοις ἐπανιστάντος , καὶ τὴν ἐκείνων θεολογίαν νῦν μὲν παρεξηγουιένου τε καὶ συκοφαντοῦντος , νῦν δὲ καὶ ὡς ἡμετέραν διασύροντος προφανῶς , καὶ μυρίαις τισὶ καὶ ἀτόποις ταῖς ὔβρεσι πλύνοντος . Λέγε τοιγαροῦν κἀνταῦθα καὶ φιλοσόφει πὰ σὰ , τίνα τῶν θεολογικῶν τουτωνὶ σωνων έγγεάφεις ὡς ἀληθῆ , καὶ τίνα διαγράφεις ὡς ψευδῆ · οὐ γὰρ δὴ καὶ ἀμφοτέρας . Φράζε , καὶ τοὺς σοὺς ἀνακίνει συλλογισμοὺς , καὶ τὴν μακρὰν ἐκείνην ματαιότητα , καὶ τὴν ἀδολεσχίαν , εἴ γε δυνηθείης τὴν ἀπόφασίν τε καὶ τὴν κατάφασιν ἀληθεύουσαν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς δεῖξαι , καὶ μηδένα τῶν τοῦ διδασκάλου λογισμῶν ἐκόαλεῖν · ἰεροὶ γὰρ καὶ ἄμφω , καὶ
Lemmas: δύο . ὁ δή καί ὁ μέγας ἐνταῦθα φημί Βασίλειος , ὁ αὐτός ὅς οὐσία λόγος ἐπιδέχομαι ὁ ἐνέργεια εἶπον . οὐδέ γάρ ἄν τις εἶπον ὁ ὁ ἐκκλησία ποτέ ὁ αὐτός ἐπιδέχομαι λόγος ὁ οὐσία ὁ φύσις ἐπί Θεός · οὐσία γάρ παρ´ ἐγώ καί φύσις εἷς καί αὐτός · ἀλ οὐδέ ὁ βροτός ὁ ἄνθρωπος ὁ αὐτός ἐπιδέχομαι λόγος , οὐδέ ὁ Χθών ὁ γῆ · δοκέω γάρ εἄν ληρέω ὁ ταῦθ´ οὐτάω λέγω . κατά γάρ δύο , ἢ καί πολύς , ὁ μέν εἶδος διαφέρω , ὁ δέ γένος αὐτός τίς φύζω καί εἷς , ἢ ὁ μέν εἶδος τατός , πολύς δέ ὁ ἀριθμός . ὁ τοιοῦτος φύω λέγω · ὡς ὅταν ἐλέφας καί ἵππος καί λέων ὁ αὐτός ἐπιδέχομαι λόγος λέγω , ὁπόταν δηλαδή ὁ ζῷον κατηγορέω αὐτός , ἢ Παῦλος καί Σιλουανός καί Τιμόθεος ὁ αὐτός , ῥπηνίκα ὁ ἄνθρωπος ἔχω κατηγορέω ἑαυτοῦ . ὁ γάρ ἄνθρωπος ἕκαστος οὗτος , καί εἰμί ζῷον ἕκαστος ἐκεῖνος , ὁ αὐτός ἀλλήλων ἐπιδέχομαι λόγος . ὥστε μάταιος εἄν εἰμί καί ἀπαίδευτος ὁ λέγω ὁ εἷς ἑαυτοῦ ὁ αὐτός ἐπιδέχομαι λόγος . μερίζω καί γάρ εἰμί κακῶς εἰς δύο ὁ εἷς · ὡς εἰμί τις λέγω ὁ Σωκράτης ὁ αὐτός ἐπιδέχομαι λόγος ὁ ὁ Σωφρονίσκος υἱός · οὗτος ἐκ αὐτός ὁ ῥητός φημί ὁ σοφός Βασίλειος , καί ὁ ἐκεῖνος συλλαβή καί ὁ λέξις , πόρρω ὁ σκοπός καί ὁ διάνοια ἐκεῖνος βάλλω ὁ φιλόσοφος δείκνυμι , καί καθ´ ἑαυτοῦ μᾶλλον , ἀλ οὖον κατά ὁ σύνοδος καί ὁ τόμος καί οὗτος ῥίπτω ὁ βέλος . ἔπειτα τίς ποτός εἴρω Γρηγοράς , εἰμί ὁ θεολόγος ἐγώ δείκνυμι , καί αὐτός δέ φημί ὁ οὗτος θεολογέω , Βασίλειος δηλαδή ὁ μέγας , οὖον ὁ αὐτός λέγω ἐπιδέχομαι λόγος ὁ θεῖος οὐσία ὁ θεῖος ἐνέργεια ; καί δή πρῶτος αὐτός ὁ μέγας οὗτος λεʹ . γέτος Βασίλειος , καί ὁ αὐτός ἑαυτοῦ διερμηνεύω λόγος . ὁ θεῖος φύσις , φημί , ἐν πᾶς ὁ ἐπινοέω ὄνομα καθό εἰμί μένω ἀσήμαντος , ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος · εὐεργέτης γάρ καί κριτής , ἀγαθός τε καί Δίκαιος , καί ὅσος ἄλλος τοιοῦτος μανθάνω , ἐνέργεια διαφορά διδάσκω . ὁ δέ ἐνεργέω ὁ Φόσι οὐδείς μᾶλλον διά ὁ ὁ ἐνέργεια κατανόησις ἐπιγιγνώσκω δύναμαι . ὅταν γάρ ἀποδίδωμι τις λόγος ἕκαστος οὗτος ὁ ὄνομα , καί αὐτός ὁ φύσις , περί ὅς ὁ ὄνομα , οὖον ὁ αὐτός ἀμφότερος πωλέω λόγος . ὅς δέ ὁ λόγος ἕτερος , οὗτος καί ὁ φύσις διάφορος . οὐκοῦν ἄλλος μέν εἰμί ὁ οὐσία , εἰμί οὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρίσκω , ἕτερος δέ ὁ περί αὐτός ὄνομα ὁ σημασία , ἐκ ἐνέργεια τις ἄξιος ὀνομάζω . καί πάλιν ὁ αὐτός πρός Ἀμφιλόχιος γράφω , ὁ μεγαλειότητα , φημί , ὁ ἑός οἶδα λέγω , καί ὁ δύναμις καί ὁ σοφία , καί ὁ ἀγαθότης , καί ὁ πρόνοια , εἰμί ἐπιμελέομαι ἐγώ , καί ὁ Δίκαιος αὐτός ὁ κρίσις , οὐ αὐτός ὁ οὐσία . Ἀλ ἁπλόος , φημί , ὁ Θεός · καί ὅσπερ εἄν αὐτός απαρίθμηση , γνωστός ὁ οὐσία αὐτός εἰμί . οὗτος δέ σόφισμα εἰμί μυρίος ὁ ἀτοπία ἔχω . ὁ δέ Νύσσα θεῖος Γρηγόριος πρός κυνομιζω γράφω , ὁ κυριότης , φημί , οὐ οὐσία ὄνομα , ἀλ ἐξουσία εἰμί , καί ὁ ὁ Χριστός προσηγορία ὁ βασίλειος ἐνδείκνυμι . ἄλλος ε ὁ βασίλεια , καί ἕτερος ὁ ὁ φύσις λόγος καί πάλιν πρός ὁ αὐτός · ὅσπερ τοίνυν εἶπον . αἱρέω , ὅτι κριτής εἰμί , διά μέν ὁ κρίσις ἐνέργεια τις περί αὐτός νοέω , διά δέ ὁ εἰμί ὁ ὑπόκειμαι ὁ νόος ἐπιβάλλω , σαφῶς διδάσκω , διά οὗτος μή ὁ αὐτός νομίζω τῆ ἐνέργεια ὁ ὁ εἰμί λόγος , οὐτάω καί ἐκ ὁ εἶπον , γεννητός ; ἀγέννητος εἰμί , μερίζω πρός διπλόος ὑπολαμβάνω ὁ διάνοια , διά μέν ὁ εἰμί νοέω ὁ ὑπόκειμαι , διά δέ ὁ γεννητός ἢ ἀγέννητος ὁ Πρόσιν ὁ ὑπόκειμαι καταλαμβάνω . Μάξιμος δδʹ ὁ σύ ΦΟΣ ἐν κεφάλαιος θεολογέω τοιόσδε φημί · θεολογέω μέλλω , μή ὁ κατ´ αὐτός ζητέω λόγος , οὖον μή γάρ εὑρίσκω ἀνθρώπινος νόος , ἀλ οὐδέ ἐλλός σός ὁ μετά Θεός · ἀλλά ὁ περί αὐτός ὡς οἶος τε διασκοπέω · οἷος ὁ περί αδιοτητη , ἀπειρία τε καί ἀοριστία , ἀγαθότης τε καί σοφία , καί δύναμις δημιουργικός τε καί προνοητικός καί κριτικός ὁ εἰμί . οὗτος γάρ ἐν ἄνθρωπος μέγας θιολόγος , ὁ οὗτος ὁ λόγος κάν ποσός ἐξευρίσκω . τις πρός οὗτος φημί , ἵημι φιλόσοφος ; ἰδέ φανερῶς ἀκούω ὁ θεολόγος οὗτος διδάσκαλος λέγω , καί Βασίλειος μάλιστα πρό ὁ ἄλλος , μή ὁ αὐτός ἐπιδέχομαι λόγος ὁ θεῖος οὐσία ὁ θεῖος ἐνέργεια · καί ὅτι ὅς ὁ λόγος οὐ ὁ αὐτός , οὗτος καί ὁ φύσις διάφορος . καί οὐδείς τίς παρ´ ἐγώ οὐδοτιοῦν εἰσφέρω , Ἀλ αὐτός οὗτος ὁ θεολόγος , ὁ μέν ὁ προταστο ἐκ ὁ λόγιος λαμβάνω , ὁ δδʹ ἐκ ὁ φύσις αὐτός ὁ πρᾶγμα , ὡς ἀναγκαῖος καί παρά πᾶς ἀνομολογέομαι , οὔτως ἀψευδής , ἐπάγω ὁ συμπέρασμα , ψευδής ὁ σός ἀπολέγω συλλογισμός κατέ ὁ σός ὑπόληψις τέως φημί . ἐπεί ὅς γεῶλως κατά ὁ προσήκω λόγος οὐδέ ἐκεῖνος ψευδής πρός ὁ αὐτός πως εἰσφέρω θεολογικός διάνοια καί γλῶσσα , εἰμί καί μή κατά ὁ σός φημί λόγος , ἀλλά πῶς οἷος τε , φημί ὁ φιλόσοφος , ἀληθεύω ἐν ταυτός καί οὗτος ἐκεῖνος ; οὗτος γάρ εἰμί καί ὁ ἀντίφασις λέγω ἑαυτοῦ συμφωνέω . Ἀλ οὐ ἡμέτερος ὁ λόγος ἑξῆς , εἰμί φιλόσοφος , σύ δέ μᾶλλον σύ ὁ θεῖος καί ὑψηλός θεολογία ἄνωθεν , οὐ ἐκ ὁ θεῖον χρησμός , οὐδέ ἐκ ὁ ἀποστολικός τε καί πατρικός λόγος , ἀλ λός ὁ σεαυτοῦ κοιλία εἴτουν διάνοια ἐξηγέομαι , καί ὁ κοινός διὰαδκάλους ἑαυτοῦ τε καί ἀλλήλων ἐπανίστημι , καί ὁ ἐκεῖνος θεολογία νῦν μέν παρεξηγέομαι τε καί συκοφαντέω , νῦν δέ καί ὡς ἡμέτερος διασύρω προφανῶς , καί μυρίος τις καί ἄτοπος ὁ ὕβρις πλύνω . λέγω τοιγάρ ἐνταῦθα καί φιλοσοφέω πη σός , τίς ὁ θεολογικός οὗτος σώνω γράφω ὡς ἀληθής , καί τίς διαγράφω ὡς ψευδής · οὖον γάρ δή καί ἀμφότερος . Φράζε , καί ὁ σός ἀνακινέω συλλογισμός , καί ὁ μακράν ἐκεῖνος ματαιότης , καί ὁ ἀδολεσχία , εἰμί γε δύναμαι ὁ ἀπόφασις τε καί ὁ κατάφασις ἀληθεύω ἐπί ὁ αὐτός καί εἷς δείκνυμι , καί μηδείς ὁ ὁ διδάσκαλος λογισμός εκοαλεω · ἱερός γάρ καί ἄμφω , καί