cogPG.PG151 524
πλεῖστα πρὸς Πνευματομάχους ἀποτεινόμενος εἶπε , καθὰ δὴ καὶ ἡμῖν ἐν τοῖς πρὸς Γρηγορᾶν τουτονὶ προτέροις πλατύτερον εἰρηται , καὶ δὴ κἀκεῖνα · Οὐκ ἐν τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει τε καὶ δυνάμει μένων ὁ Στέφανος , τὸ θεῖον βλέπει · ἀλλὰ πρὸς τὴν τοῦ ἁγίου Ιiνεύματος χάριν ἀνακραθεὶς , δι´ ἐκείνου ὑψώθη πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ κατανόησιν , Δέδεικται τοίνυν σαφῶς , φησίν , ὅτι ὅπου τὸ Πνεῦμά ἐστιν , ἐκεῖ καὶ ὁ Κύριος καθορᾶται , καὶ ἡ Πατρικὴ δόξα καταλαμβάνεται . πἰ δὲ καὶ τούτων ὁ φιλόσοφος θεολογούντων τε καὶ διδασκόντων τὰ θειότατα , καὶ ὑπερφυᾶ ταῦτα διακούειν τε καὶ μανθάνειν ἐβούλετο , οὔτ´ ἂν περὶ τοῦ φωτὸς τῆς θείας μεταμορφώσεως ἐκεῖνα δήπου τὰ καταγέλαστα μετὰ τῶν ἀπύλωτον περιφερόντων γλῶσσαν κακῶς ἔλεγέ τε καὶ ἔγραφεν , ὅτι εἰ μὲν οὐκ εἶδον οἱ περὶ τὸν Πέτρον ἐν τῷ ὄρει τὸ τῆς μεταμορφώσεως τοῦ Χριστοῦ φῶς , θεῖον ὄντως καὶ ἄκτιστόν ἐστιν · εἰ δὲ εἰδον , οὐκέτι θεῖον , οὐδ´ ἄκτιστον . Κτίσμα καὶ γὰρ τὸ τοῖς ἀνθρωπίνοις ὀφθαλμοῖς ὁπώσποτε καθορώμενον , οὔτε τὴν θεοποιὲν τοῦ Πνεύματος δωρεὰν , αὐτήν φημι τὴν θέωσιν , ἀμήχανον ἂν ἔλεγε καὶ σχέσιν καὶ ἄσχετον εἶναι κατὰ ταυτὸ , διὸ καὶ κτιστὴν ἐξ ἀνάγκης , ὡς αὐτός φησιν , εἶναι , καίτοι γε τῶν θείων διδασκάλων ἀκούων τὸ μὲν δοξαζόντων τε καὶ λεγόντων ῥητῶς , τὸ δ´ αὖ ἀπαγορευόντων ὡσαύτως . Τὸ μὲν οὗν ἄσχετον , ὧ φιλόσοφε , καὶ ἀμίμητον τῆς θεώσεως δι´ ἄλλων τε πολλῶν καὶ καλων οἱ θεολόγοι φθάσαντες λόγων ἔδειξαν ; καὶ δὴ καὶ μικρὸν ἀνωτέρω νῦν ὅ τε τῆς θεολογίας ἐπώνυμος , Γρηγόριος ὁ θεῖος , φημί , περὶ θεώσεως θείας τὸν λόγον ποιούμενος , καὶ Μάξιμος ὁ σοφὸς σὺν αὐτῷ σοφῶς τε καὶ ἀξίως ἐκείνου τὰ ἐκείνου σκοπούμενος · ὅπως δ´ ἡ αὐτὴ καὶ ἐν σχέσει πάλιν , καὶ σχέσις καὶ μίμησις εἴρηται , τῶν αὐτῶν αὖθις λεγόντων ὡσαύτως ἄκουε · μᾶλλον δὲ καὶ ἤκουσας εἰπόντων ἡδη τρανῶς , ἀλλ´ οὐ συνῆκας , διὸ καὶ πάλιν τῶν αὐτῶν ἄκουε . Ὁ διὰ πάντων , φησίν , ὑπήκοος Θεῷ γενόμενος ἄνθρωπος οὔτε κατὰ φύσιν , δὔτε κατὰ σχέσιν ἔχει τὸ εἶναι ἢ καλεῖσθαι Θεός . Ἀλλὰ πῶς , ὧ διδασκάλων ἄριστε καὶ θεοειδέστατε · πείρᾳ καὶ γὰρ , ἀλλ´ οὐκ ἀκοῇ μόνῃ τοῦτ´ ἔχεις μαθών · εἰπὲ τοιγαροῦν · μᾶλλον δὲ καὶ ἀμφότεροι λέγετε καὶ διδάσκετε · κοινὰ καὶ γὰρ ἀμφοτέρων ταυτί · Κατὰ θέσιν , φησί , καὶ χάριν ὁ τοιοῦτος λέγεταί τε καὶ ὀνομάζεται Θεός . Τῶν γὰρ ὀνομάτων ἔφημεν τὰ μὲν οὐσίας εἶναι λέγεται , τὰ δὲ σχέσεως , τὰ δὲ χάριτο , ἢ ἀπωλείας . Χάριτος οὗν εἴπομεν εἶναι , φασὶ , τοὔνομα , ὅταν Θεὸς ὁ ἄνθρωπος τοῖς λογίοις ὁνομάζηται , ὁ διὰ πάντων ὑπήκοος Θεῷ γενόμενος ἄνθρωπος , κατὰ τὸ , Ἐγὼ εἶπα · Θεοί ἐστε , οὔτε κατὰ φύσιν , οὔτε κατὰ σχέσιν ἔχων τὸ εἶναι Ἀ καλεῖσθαι Θεὸς , ἀλλὰ κατὰ θέσιν καὶ χάριν γενόμενός τε καὶ ὀνομαζόμενος . Καὶ μετ´ ὁλίγον οἱ αὐτβὶ πάλιν · Οὐκ ἔστι παράδοξον , φασὶ , τὸ γινόμενον , εἰ κατὰ δεκτικὴν δύναμιν φύσεως ἡ θέωσις ἦν . Φύσεως γὰρ ἂν εἰκότος ἔργον , ἀλλ´ οὐ Θεοῦ δῶρον εἴη , καὶ δυνήσεται αγορεύεσθαι . Καὶ πάλιν · Μόνης τῆς θείας χάριτος ἴδιον τοῦτο πέφυκεν εἶναι , τὸ ἀναλόγως τοῖς οὗσι χαρίζεσθαι θέωσιν , λαμπρυνούσης τὴν φύσιν τῷ ὑπὲρ φύσιν φωτί , καὶ τῶν οἰκείων ὅρων αὐτὴν ὑπεράνω κατὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς δόξης ποιουμένης . Ὥστε κατὰ τοὺς θεοειδεῖς διδασκάλους τούτους , φιλόσοφε , ἐν μὲν τῇ ἀνθρωπείᾳ φύσει οὐδεμία τις τῆς θεώσεως σχέσις καὶ μίμησις καὶ ἕξις · πνεύματος δὲ θείου δυνάμει καὶ χάριτι , ὥσπερ καὶ διανοίᾳ καὶ ὀφθαλμοῖς ὑποπίπτει κατὰ τοὺς θεοφόρους τούτους καὶ θεολόγους , καίτοι γε καὶ ὑπὲρ φύσιν καὶ νοῦν κατὰ φύσιν οὖσα , οὕτω δὴ καὶ ἐν σχέσει καὶ μιμήσει καὶ ἕξει ἡ ὑπὲρ ταῦτα κατὰ φύσιν οὖσα ἐν τῇ δυνάμει τοῦ αὐτοῦ γίνεται Πνεύματος . Καὶ τί καινὸν ἂν εἴη καὶ παρὰ τὸν θεῖον σκοπόν τε καὶ τοὺς λόγους , εἰ τὸ θεῖον δηλαδὴ Πνεῦμα τὰ ἑαυτοῦ αὖθις καὶ ὁρᾷ καὶ νοεῖ , καὶ λαμβάνει καὶ ἔχει λόγοις , οἷς οἶδεν ἐκεῖνο ταῖς τῶν θεοειδῶν διανοίαις κατ´ ἐνέργειαν ἀποῤῥήτως ἀνακιρνάμενον , καὶ τὰ ἑαμτοῦ ποιοῦν ἐκείνων , καὶ διὰ τούτων αὐτῶν φημι τῶν θεουργουμένων βλέπου τὰ αυτοῦ , οὐ διανοίᾳ μόνῃ , ἀλλὰ καὶ ὁφθαλμοῖς , ὢ τοῦ θαύματος ! ἔξω γεγονόσι τῆς φύσεως τῇ θεουργῷ δυνάμει καὶ χάριτι , ὃ δὴ κἀν τῇ μελλούσῃ Χριστοῦ ἐπιφανείᾳ λαμπρότερόν τε καὶ θεοειδέστερον ἔσται τοῖς θεουμένοις , ὧν ὁ μόνος κατὰ φύσιν Θεὸς , ἐν μέσῳ θεῶν ὄντων κατὰ χάριν ἵσταται ; Λάμψουσι καὶ γὰρ , φησὶν , ὡς ὁ ἣλιος . αὐτὸς ὁ τῆς δικαιοσύνης νοητὸς ἥλιος , ὅηλαδὴ Χριστὸς , ὁ ταῦτα προλέγων · οὐδὲ γὰρ ἡλιακοῦ φωτὸς ἐκεῖ χρεία καὶ λόγος . Ὃ δὴ κἀπὶ τοῦ τῆς θείας μεταμορφώσεως ὄρους ἐνήργησε , τὸ μέλλον ἐντεῦθεν ἐκεῖνο παραδεικνὺς , καὶ τοὺς ἀῤῥαβῶνας , καὶ τὰ νροοίμια , τοῖς ἀξίοις δωρούμενος . Διὸ καὶ Μάξιμος ἐ θεόληπτος ἐν τοῖς αὐτοῖς περὶ τῶν αὐτῶν αὖθις σύν γε τῷ σοφῷ θεολόγῳ φιλοσόφων , Τῇ κατὰ Θεὸν φησὶ , προκοπῇ , τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἴσης πρὸς τοὺς ἀγγέλους ἀνελλιπῶς γενομένης κατὰ τὴν τῶν ἐν τοῖς οὗσι λόγων προγνωστικὴν ἐπιστήμην , ἡ τῆς ἀληθοῦς σοφίας ἀπειρόδωρος χύσις ἐπιγενομένη κατὰ τὸ θεμιτὸν , ἀκραιφνῶς λοιπὸν τὴν περὶ Θεοῦ , καὶ ἀμεσιτεύτως παρέχεται τοῖς ἀξίοις ἀδιάγνωστον κᾶὶ ἀνερμήνευτον ἔννοιαν . Καὶ τέλος ἐπὶ πᾶσι τούτοις τὴν κτιστὴν φύσιν τῆ ἀκτίστῳ διὰ τῆς ἀγάπης ἑνώσας , ὢ τοῦ θαύματος τῆς περὶ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας ! ἓν καὶ ταυτὸ δείκνυσι δι´ ἑαυτοῦ ὁ ἄνθρωπος , κατὰ τὴν ἕξιν τῆς χάριτος ὅλος ὅλῳ περιχωρήσας ὁλικῶς τῷ Θεῷ , καὶ γενόμενος πᾶν ὅ τι πέρ κστιν ὁ Θεὸς πλὴν τῆς κατ´ οὐσίαν ταυτότητος , καὶ ὅλον αὐτὸν ἀντιλαβὼν ἑαυτοῦ τὸν Θεὸν καὶ τῆς ἐπ´ αὐτὸν τὸν Θεὸν ἀναβάσεως οἷον ἔπαθλον αὐτὸν μο νώτατον κτησάμενος τὸν Θεὸν , ὡς πέρας ὄντα τῶν ἐπ´ αὐτὸν κινουμένων ἀόριστόν τε καὶ ἄπειρον . Καὶ πάλιν ἐν τοῖς αὐτοῖς ὁ αὐτός · Ἡ ψυχὴ γίνεται Θεὸς τῇ μεθέξει τῆς θεῖκῆς χάριτος , πασῶν τῶν κατὰ νοῦν καὶ αἴσθησιν ἐνεργειῶν αὐτή τε παυσαμένη , καὶ τὰς τοῦ σώματος συναποπαύσασα ψυχικὰς ἐνεργείας , συνθεωθέντος αὐτῇ κατὰ τὴν ἀναλογοῦσαν αὐτῷ μέθεξιν τῆς θεώσεως , ὥστε μόνον τὸν Θεὸν οοδοοΟ
Lemmas: πλεῖστος πρός Πνευματομάχος ἀποτείνω εἶπον , καθά δή καί ἐγώ ἐν ὁ πρός Γρηγορᾶς οὗτος πρότερος πλατύς ἐρω , καί δή ἐκεῖνος · οὐ ἐν ὁ ἀνθρώπινος φύσις τε καί δύναμις Μένων ὁ Στέφανος , ὁ θέω βλέπω · ἀλλά πρός ὁ ὁ ἅγιος ιiνευμα χάρις ἀνακεράννυμι , δις ἐκεῖνος ὑψόω πρός ὁ ὁ Θεός κατανόησις , δείκνυμι τοίνυν σαφῶς , φημί , ὅτι ὅπου ὁ πνεῦμα εἰμί , ἐκεῖ καί ὁ Κύριος καθοράω , καί ὁ πατρικός δόξα καταλαμβάνω . πίνω δέ καί οὗτος ὁ φιλόσοφος θεολογέω τε καί διδάσκω ὁ θεῖος , καί ὑπερφυής οὗτος διακούω τε καί μανθάνω βούλομαι , οὔτ´ εἄν περί ὁ φάος ὁ θεῖος μεταμόρφωσις ἐκεῖνος δήπου ὁ καταγέλαστος μετά ὁ ἀπύλωτος περιφέρω γλῶσσα κακῶς λέγω2 τε καί γράφω , ὅτι εἰμί μέν οὐ εἶδον ὁ περί ὁ Πέτρος ἐν ὁ ὄρος ὁ ὁ μεταμόρφωσις ὁ Χριστός φάος , θέω εἰμί καί ἄκτιστος εἰμί · εἰμί δέ εἶδον , οὐκέτι θέω , οὐδός ἄκτιστον . κτίσμα καί γάρ ὁ ὁ ἀνθρώπινος ὀφθαλμός ὁπώσποτε καθοράω , οὔτε ὁ θεοποιέω ὁ πνεῦμα δωρεά , αὐτός φημί ὁ θέω , ἀμήχανος εἄν λέγω καί σχέσις καί ἄσχετος εἰμί κατά τατός , διό καί κτίστης ἐκ ἀνάγκη , ὡς αὐτός φημί , εἰμί , καίτοι γε ὁ θεῖον διδάσκαλος ἀκούω ὁ μέν δοξάζω τε καί λέγω ῥητός , ὁ δδʹ αὖος ἀπαγορεύω ὡσαύτως . ὁ μέν ἐν ἄσχετος , ἵημι φιλόσοφος , καί ἀμίμητος ὁ θέωσις δις ἄλλος τε πολύς καί καλός ὁ θεολόγος φθάνω λόγος δείκνυμι ; καί δή καί μικρός ἀνωτέρω νῦν ὅς τε ὁ θεολογία ἐπώνυμος , Γρηγόριος ὁ θεῖος , φημί , περί θέωσις θεῖος ὁ λόγος ποιέω , καί Μάξιμος ὁ σοφός σύν αὐτός σοφός τε καί ἀξίως ἐκεῖνος ὁ ἐκεῖνος σκοπέω · ὅπως δδʹ ὁ αὐτός καί ἐν σχέσις πάλιν , καί σχέσις καί μίμησις εἴρω , ὁ αὐτός αὖθις λέγω ὡσαύτως ἀκούω · μᾶλλον δέ καί ἀκούω εἶπον ἤδη τρανής , ἀλ οὖον συνίημι , διό καί πάλιν ὁ αὐτός ἀκούω . ὁ διά πᾶς , φημί , ὑπήκοος Θεός γίγνομαι ἄνθρωπος οὔτε κατά φύσις , δύο κατά σχέσις ἔχω ὁ εἰμί ἢ καλέω Θεός . ἀλλά πῶς , ἵημι διδάσκαλος ἀγαθός καί θεοειδής · πείρω καί γάρ , ἀλ οὐ ἀκοή μόνος τοῦτος ἔχω μανθάνω · εἶπον τοιγάρ · μᾶλλον δέ καί ἀμφότερος λέγω καί διδάσκω · κοινός καί γάρ ἀμφότερος οὗτος · κατά θέσις , φημί , καί χάρις ὁ τοιοῦτος λέγω3 τε καί ὀνομάζω Θεός . ὁ γάρ ὄνομα φημί ὁ μέν οὐσία εἰμί λέγω , ὁ δέ σχέσις , ὁ δέ Χαρίτο , ἢ ἀπώλεια . Χάρις ἐν εἶπον εἰμί , φημί , ὄνομα , ὅταν θεός ὁ ἄνθρωπος ὁ λόγιος ὀνομάζω , ὁ διά πᾶς ὑπήκοος Θεός γίγνομαι ἄνθρωπος , κατά ὁ , ἐγώ εἶπον · θεός εἰμί , οὔτε κατά φύσις , οὔτε κατά σχέσις ἔχω ὁ εἰμί ὅς καλέω θεός , ἀλλά κατά θέσις καί χάρις γίγνομαι τε καί ὀνομάζω . καί μετέ ὀλίγος ὁ αὐτβὶ πάλιν · οὐ εἰμί παράδοξος , φημί , ὁ γίγνομαι , εἰμί κατά δεκτικός δύναμις φύσις ὁ θέωσις εἰμί . Φύσις γάρ εἄν εἰκός ἔργον , ἀλ οὖον Θεός δῶρον εἰμί , καί δύναμαι ἀγορεύω . καί πάλιν · Μόνης ὁ θεῖος χάρις ἴδιος οὗτος φύω εἰμί , ὁ ἀνάλογος ὁ εἰμί χαρίζομαι θέω , λαμπρύνω ὁ φύσις ὁ ὑπέρ φύσις φάος , καί ὁ οἰκέω ὁράω αὐτός ὑπεράνω κατά ὁ ὑπερβολή ὁ δόξα ποιέω . ὥστε κατά ὁ θεοειδής διδάσκαλος οὗτος , φιλόσοφος , ἐν μέν ὁ ἀνθρώπειος φύσις οὐδείς τις ὁ θέωσις σχέσις καί μίμησις καί ἕξις · πνεῦμα δέ θεῖον δύναμις καί χάρις , ὥσπερ καί διάνοια καί ὀφθαλμός ὑποπίπτω κατά ὁ θεόφορος οὗτος καί θεολόγος , καίτοι γε καί ὑπέρ φύσις καί νόος κατά φύσις εἰμί , οὗτος δή καί ἐν σχέσις καί μιμέομαι καί ἔχω ὁ ὑπέρ οὗτος κατά φύσις εἰμί ἐν ὁ δύναμις ὁ αὐτός γίγνομαι πνεῦμα . καί τίς καινός εἄν εἰμί καί παρά ὁ θέω σκοπός τε καί ὁ λόγος , εἰμί ὁ θέω δηλαδή πνεῦμα ὁ ἑαυτοῦ αὖθις καί ὁράω καί νοέω , καί λαμβάνω καί ἔχω λόγος , ὅς οἶδα ἐκεῖνος ὁ ὁ θεοειδής διάνοια κατ´ ἐνέργεια ἀπόρρητος ἀνακίρναμαι , καί ὁ ἑαμτοῦ ποιέω ἐκεῖνος , καί διά οὗτος αὐτός φημί ὁ θεουργέω βλέπω ὁ αὐτός , οὖον διάνοια μόνος , ἀλλά καί ὀφθαλμός , ὦ ὁ θαῦμα ! ἔξω γίγνομαι ὁ φύσις ὁ θεουργός δύναμις καί χάρις , ὅς δή ἐν ὁ μέλλω Χριστός ἐπιφάνεια λαμπρός τε καί θεοειδής εἰμί ὁ θεόω , ὅς ὁ μόνος κατά φύσις θεός , ἐν μέσος θεός εἰμί κατά χάρις ἵστημι ; Λάμπω καί γάρ , φημί , ὡς ὁ ἥλιος . αὐτός ὁ ὁ δικαιοσύνη νοητός ἥλιος , ὅηλαδὴ Χριστός , ὁ οὗτος προλέγω1 · οὐδέ γάρ ἡλιακός φάος ἐκεῖ χρεία καί λόγος . ὅς δή ἐπί ὁ ὁ θεῖος μεταμόρφωσις ὄρος ἐνεργέω , ὁ μέλλω ἐντεῦθεν ἐκεῖνος παραδείκνυμι , καί ὁ ἀρραβών , καί ὁ νροοιεις , ὁ ἄξιος δωρέω . Διὸ καί Μάξιμος εἰ θεοβλαβής ἐν ὁ αὐτός περί ὁ αὐτός αὖθις σῦς γε ὁ σοφός θεολόγος φιλόσοφος , ὁ κατά θεός φημί , προκοπή , ὁ ἀνθρώπινος φύσις ἴσος πρός ὁ ἄγγελος ἀνελλιπῶς γίγνομαι κατά ὁ ὁ ἐν ὁ εἰμί λόγος προγνωστικός ἐπιστήμη , ὁ ὁ ἀληθής σοφία ἀπειρόδωρος χύσις ἐπιγίγνομαι κατά ὁ θεμιτός , ἀκραιφνής λοιπός ὁ περί Θεός , καί ἀμεσίτευτος παρέχω ὁ ἄξιος ἀδιάγνωστος καί ἀνερμηνεύω ἔννοια . καί τέλος ἐπί πᾶς οὗτος ὁ κτίστης φύσις τῆ ἄκτιστος διά ὁ ἀγάπη ἑνόω , ὦ ὁ θαῦμα ὁ περί ἐγώ ὁ Θεός φιλανθρωπία ! εἷς καί τατός δείκνυμι δις ἑαυτοῦ ὁ ἄνθρωπος , κατά ὁ ἕξις ὁ χάρις ὅλος ὅλος περιχωρέω ὁλικός ὁ Θεός , καί γίγνομαι πᾶς ὅς τίς περ κστιν ὁ θεός πλήν ὁ κατ´ οὐσία ταυτότης , καί ὅλος αὐτός ἀντιλαμβάνω ἑαυτοῦ ὁ θεός καί ὁ ἐπι αὐτός ὁ θεός ἀνάβασις οἷος ἔπαθλον αὐτός μ νώτης κτάομαι ὁ θεός , ὡς πέρας εἰμί ὁ ἐπι αὐτός κινέω ἀόριστος τε καί ἤπειρος . καί πάλιν ἐν ὁ αὐτός ὁ αὐτός · ὁ ψυχή γίγνομαι θεός ὁ μετέχω ὁ θεῖος χάρις , πᾶς ὁ κατά νόος καί αἴσθησις ἐνέργεια αὐτός τε παύω , καί ὁ ὁ σῶμα συναποπαύω ψυχικός ἐνέργεια , συνθεόω αὐτός κατά ὁ ἀναλογέω αὐτός μέθεξις ὁ θέωσις , ὥστε μόνος ὁ θεός οοδοοΟ