cogPG.PG122 539
λόγον αὐτὴν τῶν στοιχείων λέγουσιν , οἶ δηλονότι ὑπὸ τὸ πρός τι ταύτην ἀνάγουσι . Τὸ γὰρ διπλάσιον ἢ ἡμιόλιον τῶν πρός τι . Ἀμφίβολον οὖν τέως τὸ γένος . Ῥπειδὰν δὲ εὕρωμεν ὅτι οὐσίαν , πάλιν ζητεῖν δεήσει , πότερον σῶμα ἢ ἀσώματον , καὶ εἰ σῶμα ἁπλοῦν ἢ σόνθετον · καὶ εἰ ἀσώματον χωριστὸν ἢ ἀχώριστον . Καὶ πότερον μία ἐκ ἑκάστου ψυχὴ , ἢ πολλαί · καὶ εἶ μία , μονοειδὴς ἢ πολυδύναμος · καὶ τίς Ἅ τῶν δυνάμεων διαφορὰ , καὶ εἰ πολλαί · πότερον τῷ ἀριθμῷ πολλαὶ , ἢ καὶ τῶ εἴδει · πότερον καὶ τῷ γένει , ἢ οὖ . Τὰ γὰρ τῷ εἶδει διαφέροντα , οὐ πάντως καὶ τῷ γένει · ὡς ἄνθρωπος καὶ ἵππος . Τὰ μέντοι τῷ γένει διαφέροντα , ἐξ ἀνάγκης καὶ τῷ εἶδει , ὡς λίθος καὶ ζῶον . Ταῦτα τοίνυν καὶ τούτων πλείονα , πρὸς τὸ λαβεῖν τὸν ὁρισμὸν τῆς ψυχῆς , ξητητέον . Ὅτι Ἀριστοτέλης ὑπὸ διαίρεσιν τὸν λόγον ἀνάγων τὸν περὶ ψυχῆς , φησὶν , ἢ δυνάμει ἐστὶν ἡ ἐντελέχεια , ἀντὶ μὲν τοῦ σώματος χρησάμενος τῇ δυνάμει , ἀντὶ Δὲ τοῦ ἀσώματος τῇ ἐντελεχείᾳ · καὶ γὰρ τῶν σωμάτων τὰ μὲν ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ δυνάμει ἑστί , καὶ κατ´ οὐσίαν καὶ κατὰ ποιότητα , καὶ τὴν ἐκ τόπου εἶς τόπον μεταβολήνδυνάμει μὲν γάρ ἐσμεν ἄνθρωποι ὲν τῷ σπέρματι καὶ ἐν τῷ καταμηνίῳ · καὶ δυνάμει παῖδες ὄντες , ἔχομεν τὸ τοῦ ἀνδρὸς μέγεθος . Ὁμοίως καὶ ἐπὶ τοῦ ποιοῦ · δυνάμει ψυχροὶ θερμοὶ ὅντες , καὶ δυνάμει κινούμεθα καθήμενοι . Τὰ δέ τε οὐράνια ἐν τῆ κατὰ τόπον μεταβολῇ μόνον ἔχουσι τῇ δυνάμει . Ἀνατέλλων γὰρ ὁ ἥλιος , δυνάμει μεσουρανεῖ · καὶ μεσουρανῶν δυνάμει δύνει · καὶ ἐπὶ τῆς ἄλλης αὐτοῦ κινήσεως καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων , ὡσαύτως ἐν τῇ κατὰ τόπον μεταβολῆ , τὸ δύναμει ἐστὶ θεωρεῖν . Ἀλλὰ τί δήποτε ἐπὶ τοῦ σώματος ἓν δυνάμει τάξας , ἐπὶ τοῦ ἀσωμάτου οὐκ εἶπεν ἐντελεχείᾳ κατὰ δοτικὴν πτῶσιν , ἀλλ´ ἐντελέχειαν κατ´ εὐθεῖαν ; Λέγομεν οὖν τι ἄλλο ἐστὶ δύναμις , καὶ ἄλλο ἐν δυνάμει , καὶ ἄλλο ἐντελέχεια , καὶ ἄλλο ἐντελεχείᾳ . Ἡ μὲν γὰρ ὕλη μόνως ἐστὶ δυνάμει πάντα , καὶ ἕστι δυνάμει , ἐνεργείᾳ δὲ οὐδέν . Τὸ δὲ εἶδος μόνως ἐντελέχεια · τὸ δὲ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους καὶ ἐν δυνάμει , τοῦτό ἐστί καὶ ἐντελεχείᾳ . Συντρέχουσι γὰρ πάντα ταῦτα ἄμα · καὶ ὅπερ ἐστὶ καὶ ἐν δυνάμει , τοῦτό ἐστι καὶ ἐντελεχεία . Καὶ γὰρ πάντα τὰ εἶδη , δυνάμει ἐν τῇ ὕλῃ ἑστὶν , ἧτις ποτὲ μὲν τοῦτο , πτὲ δὲ ἐκεῖνο γίνεται ἐνεργείᾳ . Νῦν μὲν γὰρ ἄνθρωπος οὖσα δυνάμει , ἄλλοτε γίνεται ἑνεργείᾳ ἄνορωπος · μᾶλλον δὲ ἀμα ἔχει καὶ τὸ δυνάμει καὶ τὸ ἑνεργείᾳ . Ἐπειδὴ γὰρ οὐδέποτί ἑστι κομνῆ εἶδους , ἑκείνου τοῦ εἶδους , ἐνεργείᾳ μὲν οΠν ἑατι τόδε τῆ δυνάμει δὲ ἄλλο . Ἐπεὶ οὖν ἑν οἷς τὸ δυνάμει ἑστὶν , ἑν τούτοις καὶ τὸ ἐνεργείᾳ , ὡς ἐπὶ τῶν ἐνόλων εἴρηται σωμάτων · πὶ δὲ τῶν θείων καὶ ἀσωμάτων οὐκ ἕστι τὸ δυνάμει · ἐπεὶ μηδὲ ὕλη · καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ τὸ ἐνεργείᾳ . Οὕ γάρ εἶσιν ἑνερτείᾳ τόδε τι , ἀλλ´ αὕτοενέργειαί εἶσιν ἢδη ὅντα κακαὶ συνθέτῳ φύσει , τὴν ἄβλον καὶ ἀσώματον , ἀσήμανε διὰ τοῦ δυνάμει · τὴν δὲ διὰ τοῦ ἐντελέχεια . οτι δονατὸν σησὶ καὶ μίαν ψυχὴν ἐπὶ τοῦ ἀνθρώ . που λέγειν καὶ πλείους · πλείους μὲν ὅτι διαφέρουσιν
Lemmas: λόγος αὐτός ὁ στοιχεῖον λέγω , οἶς δηλονότι ὑπό ὁ πρός τίς οὗτος ἀνάγω . ὁ γάρ διπλάσιος ἢ ἡμιόλιος ὁ πρός τίς . ἀμφίβολος οὖν τέως ὁ γένος . Ῥπειδὰν δέ εὑρίσκω ὅτι οὐσία , πάλιν ζητέω δήω , πότερος σῶμα ἢ ἀσώματος , καί εἰμί σῶμα ἁπλόος ἢ σῴζω · καί εἰμί ἀσώματος χωριστός ἢ ἀχώριστος . καί πότερος εἷς ἐκ ἕκαστος ψυχή , ἢ πολύς · καί εἰμί εἷς , μονοειδής ἢ πολυδύναμος · καί τίς ὁ ὁ δύναμις διαφορά , καί εἰμί πολύς · πότερος ὁ ἀριθμός πολύς , ἢ καί ὁ εἶδος · πότερος καί ὁ γένος , ἢ οὖον . ὁ γάρ ὁ εἶδος διαφέρω , οὖον πάντως καί ὁ γένος · ὡς ἄνθρωπος καί ἵππος . ὁ μέντοι ὁ γένος διαφέρω , ἐκ ἀνάγκη καί ὁ εἶδος , ὡς λίθος καί ζῷον . οὗτος τοίνυν καί οὗτος πλείων , πρός ὁ λαμβάνω ὁ ὁρισμός ὁ Ψυχή , ξητητέον . ὅτι2 Ἀριστοτέλης ὑπό διαίρεσις ὁ λόγος ἀνάγω ὁ περί Ψυχή , φημί , ἢ δύναμις εἰμί ὁ ἐντελέχεια , ἀντί μέν ὁ σῶμα χράω ὁ δύναμις , ἀντί δέ ὁ ἀσώματος ὁ ἐντελέχεια · καί γάρ ὁ σῶμα ὁ μέν ἐν γένεσις καί φθορά δύναμις εἰμί , καί κατ´ οὐσία καί κατά ποιότης , καί ὁ ἐκ τόπος εἰμί τόπος μεταβολήνδυνάμει μέν γάρ εἰμί ἄνθρωπος εἰμί ὁ σπέρμα καί ἐν ὁ καταμήνιος · καί δύναμις παῖς εἰμί , ἔχω ὁ ὁ ἀνήρ μέγεθος . ὅμοιος καί ἐπί ὁ ποιέω · δύναμις ψυχρός θερμός ὅ , καί δύναμις κινέω κάθημαι . ὁ δέ τε οὐράνιος ἐν τῆ κατά τόπος μεταβολή μόνος ἔχω ὁ δύναμις . Ἀνατέλλων γάρ ὁ ἥλιος , δύναμις μεσουρανέω · καί μεσουρανέω δύναμις δύο · καί ἐπί ὁ ἄλλος αὐτός κίνησις καί ὁ ἄλλος ἀστήρ , ὡσαύτως ἐν ὁ κατά τόπος μεταβολεύς , ὁ δύναμις εἰμί θεωρέω . ἀλλά τίς δήποτε ἐπί ὁ σῶμα εἷς δύναμις τάσσω , ἐπί ὁ ἀσώματος οὐ εἶπον ἐντελέχεια κατά δοτικός πτῶσις , ἀλ ἐντελέχεια κατ´ εὐθύς ; λέγω οὖν τίς ἄλλος εἰμί δύναμις , καί ἄλλος ἐν δύναμις , καί ἄλλος ἐντελέχεια , καί ἄλλος ἐντελέχεια . ὁ μέν γάρ ὕλη μόνος εἰμί δύναμις πᾶς , καί εἰμί δύναμις , ἐνέργεια δέ οὐδείς . ὁ δέ εἶδος μόνος ἐντελέχεια · ὁ δέ ἐκ ὕλη καί εἶδος καί ἐν δύναμις , οὗτος εἰμί καί ἐντελέχεια . συντρέχω γάρ πᾶς οὗτος ἄμη · καί ὅσπερ εἰμί καί ἐν δύναμις , οὗτος εἰμί καί ἐντελέχεια . καί γάρ πᾶς ὁ εἶδος , δύναμις ἐν ὁ ὕλη εἰμί , ὅστις ποτέ μέν οὗτος , πτὲ δέ ἐκεῖνος γίγνομαι ἐνέργεια . νῦν μέν γάρ ἄνθρωπος εἰμί δύναμις , ἄλλοτε γίγνομαι ἐνέργεια ανορωψ · μᾶλλον δέ ἅμα ἔχω καί ὁ δύναμις καί ὁ ἐνέργεια . ἐπεί γάρ οὐδέπω εἰμί Κόμνη εἶδος , ἑκεῖνος ὁ εἶδος , ἐνέργεια μέν Πονς ἄγαλμα ὅδε τῆ δύναμις δέ ἄλλος . ἐπεί οὖν ἑν ὅς ὁ δύναμις εἰμί , ἑν οὗτος καί ὁ ἐνέργεια , ὡς ἐπί ὁ ἔνολος εἴρω σῶμα · ἐπί δέ ὁ θεῖον καί ἀσώματος οὐ εἰμί ὁ δύναμις · ἐπεί μηδέ ὕλη · καί διά οὗτος οὐδέ ὁ ἐνέργεια . ἕ γάρ εἶμι ἑνερτείᾳ ὅδε τίς , ἀλ αὐτοενέργεια εἶμι ἤδη ὅντα κακός σύνθετος φύσις , ὁ ἄβλος καί ἀσώματος , ἀσάω διά ὁ δύναμις · ὁ δέ διά ὁ ἐντελέχεια . ὅτι δοναω σός καί εἷς ψυχή ἐπί ὁ ἀνθρώ . ποῦ λέγω καί πλείων · πλείων μέν ὅτι διαφέρω