clemens-alexandrinus.protrepticus 7
Ἴτω δὲ ἡμῖν ( οὐ γὰρ αὐταρκεῖ μόνον ἡ φιλοσοφία ) ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ποιητικὴ ἡ περὶ τὸ ψεῦδος τὰ πάντα ἠσχολημένη , μόλις ποτὲ ἤδη ἀλήθειαν μαρτυρήσουσα , μᾶλλον δὲ ἐξομολογουμένη τῷ θεῷ τὴν μυθώδη παρέκβασιν · παρίτω δὴ ὅστις καὶ βούλεται ποιητὴς πρῶτος . Ἄρατος μὲν οὖν διὰ πάντων τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ διήκειν νοεῖ , ὄφρ᾿ ἔμπεδα πάντα φύωνται , τῷ μιν ἀεὶ πρῶτόν τε καὶ ὕστατον ἱλάσκονται · χαῖρε , πάτερ , μέγα θαῦμα , μέγ᾿ ἀνθρώποισιν ὄνειαρ . ταύτῃ τοι καὶ ὁ Ἀσκραῖος αἰνίττεται Ἡσίοδος τὸν θεόν · αὐτὸς γὰρ πάντων βασιλεὺς καὶ κοίρανός ἐστιν , ἀθανάτων τέο δ᾿ οὔτις ἐρήρισται κράτος ἄλλος . ἤδη δὲ καὶ ἐπὶ τῆς σκηνῆς παραγυμνοῦσι τὴν ἀλήθειαν · ὃ μὲν καὶ εἰς τὸν αἰθέρα καὶ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβλέψας » τόνδε ἡγοῦ θεόν , « φησίν , Εὐριπίδης · ὁ δὲ τοῦ Σοφίλλου Σοφοκλῆς , εἷς ταῖς ἀληθείαισιν , εἷς ἐστὶν θεός , ὃς οὐρανόν τ᾿ ἔτευξε καὶ γαῖαν μακρὴν πόντου τε χαροπὸν οἶδμα καὶ ἀνέμων βίας · θνητοὶ δὲ πολλοὶ καρδίᾳ πλανώμενοι ἱδρυσάμεσθα πημάτων παραψυχὴν θεῶν ἀγάλματ᾿ ἐκ λίθων , ἢ χαλκέων ἢ χρυσοτεύκτων ἢ ἐλεφαντίνων τύπους · θυσίας τε τούτοις καὶ κενὰς πανηγύρεις νέμοντες , οὕτως εὐσεβεῖν νομίζομεν . οὑτοσὶ μὲν ἤδη καὶ παρακεκινδυνευμένως ἐπὶ τῆς σκηνῆς τὴν ἀλήθειαν τοῖς θεαταῖς παρεισήγαγεν . ὁ δὲ Θρᾴκιος ἱεροφάντης καὶ ποιητὴς ἅμα , ὁ τοῦ Οἰάγρου Ὀρφεύς , μετὰ τὴν τῶν ὀργίων ἱεροφαντίαν καὶ τῶν εἰδώλων τὴν θεολογίαν , παλινῳδίαν ἀληθείας εἰσάγει , τὸν ἱερὸν ὄντως ὀψέ ποτε , ὅμως δ᾿ οὖν ᾄδων λόγον · φθέγξομαι οἷς θέμις ἐστί · θύρας δ᾿ ἐπίθεσθε βέβηλοι πάντες ὁμῶς · σὺ δ᾿ ἄκουε , φαεσφόρου ἔκγονε Μήνης , Μουσαῖε , ἐξερέω γὰρ ἀληθέα , μηδέ σε τὰ πρὶν ἐν στήθεσσι φανέντα φίλης αἰῶνος ἀμέρσῃ . εἰς δὲ λόγον θεῖον βλέψας τούτῳ προσέδρευε , ἰθύνων κραδίης νοερὸν κύτος · εὖ δ᾿ ἐπίβαινε ἀτραπιτοῦ , μοῦνον δ᾿ ἐσόρα κόσμοιο ἄνακτα ἀθάνατον . εἶτα ὑποβὰς διαρρήδην ἐπιφέρει · εἷς ἔστ᾿ , αὐτογενής , ἑνὸς ἔκγονα πάντα τέτυκται · ἐν δ᾿ αὐτοῖς αὐτὸς περινίσσεται , οὐδέ τις αὐτὸν εἰσοράᾳ θνητῶν , αὐτὸς δέ γε πάντας ὁρᾶται . οὕτως μὲν δὴ Ὀρφεύς · χρόνῳ γέ ποτε συνῆκεν πεπλανημένος . ἀλλὰ σὺ μὴ μέλλων , βροτὲ ποικιλόμητι , βράδυνε , ἀλλὰ παλίμπλαγκτος στρέψας θεὸν ἱλάσκοιο . εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἐναύσματά τινα τοῦ λόγου τοῦ θείου λαβόντες Ἕλληνες ὀλίγα ἄττα τῆς ἀληθείας ἐφθέγξαντο , προσμαρτυροῦσι μὲν τὴν δύναμιν αὐτῆς οὐκ ἀποκεκρυμμένην , σφᾶς δὲ αὐτοὺς ἐλέγχουσιν ἀσθενεῖς , οὐκ ἐφικόμενοι τοῦ τέλους . ἤδη γὰρ οἶμαι παντί τῳ δῆλον γεγονέναι ὡς τῶν χωρὶς τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας ἐνεργούντων τι ἢ καὶ φθεγγομένων ὁμοίων ὄντων τοῖς χωρὶς βάσεως βαδίζειν βιαζομένοις . δυσωπούντων δέ σε εἰς σωτηρίαν καὶ οἱ περὶ τοὺς θεοὺς ὑμῶν ἔλεγχοι , οὓς διὰ τὴν ἀλήθειαν ἐκβιαζόμενοι κωμῳδοῦσι ποιηταί . Μένανδρος γοῦν ὁ κωμικὸς ἐν Ἡνιόχῳ [ ἐν Ὑποβολιμαίῳ ] τῷ δράματι οὐδείς μ᾿ ἀρέσκει ( φησὶ ) περιπατῶν ἔξω θεὸς μετὰ γραός , οὐδ᾿ εἰς οἰκίας παρεισιὼν ἐπὶ τοῦ σανιδίου μητραγύρτης · τοιοῦτοι γὰρ οἱ μητραγύρται . ὅθεν εἰκότως ὁ Ἀντισθένης ἔλεγεν αὐτοῖς μεταιτοῦσιν · » οὐ τρέφω τὴν μητέρα τῶν θεῶν , ἣν οἱ θεοὶ τρέφουσιν « . πάλιν δὲ ὁ αὐτὸς κωμῳδιοποιὸς ἐν Ἱερείᾳ τῷ δράματι χαλεπαίνων πρὸς τὴν συνήθειαν διελέγχειν πειρᾶται τὸν ἄθεον τῆς πλάνης τῦφον , ἐπιφθεγγόμενος ἐμφρόνως εἰ γὰρ ἕλκει τὸν θεὸν τοῖς κυμβάλοις ἄνθρωπος εἰς ὃ βούλεται , ὁ τοῦτο ποιῶν ἐστι μείζων τοῦ θεοῦ · ἀλλ᾿ ἔστι τόλμης καὶ βίας ταῦτ᾿ ὄργανα εὑρημένα ἀνθρώποισιν . καὶ οὐχὶ μόνος ὁ Μένανδρος , ἀλλὰ καὶ Ὅμηρος καὶ Εὐριπίδης καὶ ἄλλοι συχνοὶ ποιηταὶ διελέγχουσιν ὑμῶν τοὺς θεοὺς καὶ λοιδορεῖσθαι οὐ δεδίασιν οὐδὲ καθ᾿ ὁπόσον αὐτοῖς . αὐτίκα τὴν Ἀθηνᾶν » κυνάμυιαν « καὶ τὸν Ἥφαιστον » ἀμφιγύην « καλοῦσιν , τῇ δὲ Ἀφροδίτῃ ἡ Ἑλένη φησὶ μηκέτι σοῖσι πόδεσσιν ὑποστρέψειας Ὄλυμπον . ἐπὶ δὲ τοῦ Διονύσου · ἀναφανδὸν Ὅμηρος γράφει ὅς ποτε μαινομένοιο Διωνύσοιο τιθήνας σεῦε κατ᾿ ἠγάθεον Νυσήιον · αἳ δ᾿ ἅμα πᾶσαι θύσθλα χαμαὶ κατέχευαν ὑπ᾿ ἀνδροφόνοιο Λυκούργου . ἄξιος ὡς ἀληθῶς Σωκρατικῆς διατριβῆς ὁ Εὐριπίδης εἰς τὴν ἀλήθειαν ἀπιδὼν καὶ τοὺς θεατὰς ὑπεριδών , ποτὲ μὲν τὸν Ἀπόλλωνα , ὃς μεσομφάλους ἕδρας ναίει βροτοῖσι στόμα νέμων σαφέστατα , διελέγχων , κείνῳ πιθόμενος τὴν τεκοῦσαν ἔκτανον , ἐκεῖνον ἡγεῖσθ᾿ ἀνόσιον καὶ κτείνετε · ἐκεῖνος ἥμαρτ᾿ , οὐκ ἐγώ , ἀμαθέστερος ὢν τοῦ καλοῦ καὶ τῆς δίκης , τοτὲ δ᾿ ἐμμανῆ εἰσάγων Ἡρακλέα καὶ μεθύοντα ἀλλαχόθι καὶ ἄπληστον · πῶς γὰρ οὐχί ; ὃς ἑστιώμενος τοῖς κρέασι χλωρὰ σῦκα ἐπήσθιεν ἄμουσα ὑλακτῶν ὥστε βαρβάρῳ μαθεῖν . ἤδη δὲ ἐν Ἴωνι τῷ δράματι γυμνῇ τῇ κεφαλῇ ἐκκυκλεῖ τῷ θεάτρῳ τοὺς θεούς · πῶς οὖν δίκαιον τοὺς νόμους ὑμᾶς βροτοῖς γράψαντας αὐτοὺς ἀδικίας ὀφλισκάνειν ; εἰ δ᾿ , οὐ γὰρ ἔσται , τῷ λόγῳ δὲ χρήσομαι , δίκας βιαίων δώσετ᾿ ἀνθρώποις γάμων , σὺ καὶ Ποσειδῶν Ζεύς θ᾿ , ὃς οὐρανοῦ κρατεῖ , ναοὺς τίνοντες ἀδικίας κενώσετε .
Lemmas: ἔρχομαι δέ ἐγώ ( οὐ γάρ αὐταρκέω μόνος ὁ φιλοσοφία ) ἀλλά καί αὐτός ὁ ποιητικός ὁ περί ὁ ψεῦδος ὁ πᾶς ἀσχολέω , μόλις ποτέ ἤδη ἀλήθεια μαρτυρέω , μάλα δέ ἐξομολογέομαι ὁ θεός ὁ μυθώδης παρέκβασις · παρέρχομαι δή ὅστις καί βούλομαι ποιητής πρῶτος . Ἄρατος μέν οὖν διά πᾶς ὁ δύναμις ὁ θεός διήκω νοέω , ὄφρα ἔμπεδος πᾶς φύω , ὁ μιν ἀεί πρῶτος τε καί ὕστερος ἱλάσκομαι · χαίρω , πατήρ , μέγας θαῦμα , μέγας ἄνθρωπος ὄνειαρ . ταύτῃ τοι καί ὁ Ἀσκραῖος αἰνίσσομαι Ἡσίοδος ὁ θεός · αὐτός γάρ πᾶς βασιλεύς καί κοίρανος εἰμί , ἀθάνατος τις δέ οὔτις ἐρίζω κράτος ἄλλος . ἤδη δέ καί ἐπί ὁ σκηνή παραγυμνόω ὁ ἀλήθεια · ὁ μέν καί εἰς ὁ αἰθήρ καί εἰς ὁ οὐρανός ἀναβλέπω » ὅδε ἡγέομαι θεός , « φημί , Εὐριπίδης · ὁ δέ ὁ Σοφίλλος Σοφοκλῆς , εἷς ὁ ἀλήθεια , εἷς εἰμί θεός , ὅς οὐρανός τε τεύχω καί γῆ μακρός πόντος τε χαροπός οἶδμα καί ἄνεμος βία · θνητός δέ πολύς καρδία πλανάω ἱδρύω πῆμα παραψυχή θεός ἄγαλμα ἐκ λίθος , ἤ χάλκεος ἤ χρυσότευκτος ἤ ἐλεφάντινος τύπος · θυσία τε οὗτος καί κενός πανήγυρις νέμω , οὕτως εὐσεβέω νομίζω . οὗτος μέν ἤδη καί παρακεκινδυνευμένως ἐπί ὁ σκηνή ὁ ἀλήθεια ὁ θεατής παρεισάγω . ὁ δέ Θρᾴκιος ἱεροφάντης καί ποιητής ἅμα , ὁ ὁ Οἴαγρος Ὀρφεύς , μετά ὁ ὁ ὄργια ἱεροφαντία καί ὁ εἴδωλον ὁ θεολογία , παλινῳδία ἀλήθεια εἰσάγω , ὁ ἱερός ὄντως ὀψέ ποτέ , ὅμως δέ οὖν ἀείδω λόγος · φθέγγομαι ὅς θέμις εἰμί · θύρα δέ ἐπιτίθημι βέβηλος πᾶς ὁμῶς · σύ δέ ἀκούω , φαέσφορος ἔκγονος Μήνη , Μουσαῖος , ἐξερέω γάρ ἀληθής , μηδέ σύ ὁ πρίν ἐν στῆθος φαίνω φίλος αἰών ἀμέρδω . εἰς δέ λόγος θεῖος βλέπω οὗτος προσεδρεύω , ἰθύνω καρδία νοερός κύτος · εὖ δέ ἐπιβαίνω ἀτραπός , μόνος δέ εἰσοράω κόσμος ἄναξ ἀθάνατος . εἶτα ὑποβαίνω διαρρήδην ἐπιφέρω · εἷς εἰμί , αὐτογενής , εἷς ἔκγονος πᾶς τεύχω · ἐν δέ αὐτός αὐτός περινίζω , οὐδέ τις αὐτός εἰσοράω θνητός , αὐτός δέ γε πᾶς ὁράω . οὕτως μέν δή Ὀρφεύς · χρόνος γε ποτέ συνίημι πλανάω . ἀλλά σύ μή μέλλω , βροτός ποικιλόμητις , βραδύνω , ἀλλά παλίμπλαγκτος στρέφω θεός ἱλάσκομαι . εἰ γάρ καί ὁ μάλα ἔναυσμα τις ὁ λόγος ὁ θεῖος λαμβάνω Ἕλλην ὀλίγος τις ὁ ἀλήθεια φθέγγομαι , προσμαρτυρέω μέν ὁ δύναμις αὐτός οὐ ἀποκρύπτω , σφεῖς δέ αὐτός ἐλέγχω ἀσθενής , οὐ ἐφικνέομαι ὁ τέλος . ἤδη γάρ οἴομαι πᾶς τις δῆλος γίγνομαι ὡς ὁ χωρίς ὁ λόγος ὁ ἀλήθεια ἐνεργέω τις ἤ καί φθέγγομαι ὅμοιος εἰμί ὁ χωρίς βάσις βαδίζω βιάζω . δυσωπέω δέ σύ εἰς σωτηρία καί ὁ περί ὁ θεός σύ ἔλεγχος , ὅς διά ὁ ἀλήθεια ἐκβιάζω κωμῳδέω ποιητής . Μένανδρος γοῦν ὁ κωμικός ἐν Ἡνίοχος [ ἐν ὑποβολιμαῖος ] ὁ δρᾶμα οὐδείς ἐγώ ἀρέσκω ( φημί ) περιπατέω ἔξω θεός μετά γραῦς , οὐδέ εἰς οἰκία παρείσειμι ἐπί ὁ σανίδιον μητραγύρτης · τοιοῦτος γάρ ὁ μητραγύρτης . ὅθεν ἔοικα ὁ Ἀντισθένης λέγω αὐτός μεταιτέω · » οὐ τρέφω ὁ μήτηρ ὁ θεός , ὅς ὁ θεός τρέφω « . πάλιν δέ ὁ αὐτός κωμῳδιοποιός ἐν Ἱερεία ὁ δρᾶμα χαλεπαίνω πρός ὁ συνήθεια διελέγχω πειράω ὁ ἄθεος ὁ πλάνη τῦφος , ἐπιφθέγγομαι ἔμφρων εἰ γάρ ἕλκω ὁ θεός ὁ κύμβαλον ἄνθρωπος εἰς ὅς βούλομαι , ὁ οὗτος ποιέω εἰμί μέγας ὁ θεός · ἀλλά εἰμί τόλμα καί βία οὗτος ὄργανον εὑρίσκω ἄνθρωπος . καί οὐ μόνος ὁ Μένανδρος , ἀλλά καί Ὅμηρος καί Εὐριπίδης καί ἄλλος συχνός ποιητής διελέγχω σύ ὁ θεός καί λοιδορέω οὐ δείδω οὐδέ κατά ὁπόσος αὐτός . αὐτίκα ὁ Ἀθήνη » κυνάμυια « καί ὁ Ἥφαιστος » ἀμφιεγγυάω « καλέω , ὁ δέ Ἀφροδίτη ὁ Ἑλένη φημί μηκέτι σός πούς ὑποστρέφω Ὄλυμπος . ἐπί δέ ὁ Διόνυσος · ἀναφανδόν Ὅμηρος γράφω ὅς ποτέ μαίνομαι Διόνυσος τιθήνη σεύω κατά ἠγάθεος Νῦσα · ὁ δέ ἅμα πᾶς θύσθλα χαμαί καταχεύω ὑπό ἀνδροφόνος Λυκοῦργος . ἄξιος ὡς ἀληθής Σωκρατικός διατριβή ὁ Εὐριπίδης εἰς ὁ ἀλήθεια ἀφοράω καί ὁ θεατής ὑπεροράω , ποτέ μέν ὁ Ἀπόλλων , ὅς μεσόμφαλος ἕδρα ναίω βροτός στόμα νέμω σαφής , διελέγχω , ἐκεῖνος πείθω ὁ τίκτω κτείνω , ἐκεῖνος ἡγέομαι ἀνόσιος καί κτείνω · ἐκεῖνος ἁμαρτάνω , οὐ ἐγώ , ἀμαθής εἰμί ὁ καλός καί ὁ δίκη , τότε δέ ἐμμανής εἰσάγω Ἡρακλῆς καί μεθύω ἀλλαχόθι καί ἄπληστος · πῶς γάρ οὐ ; ὅς ἑστιάω ὁ κρέας χλωρός σῦκον ἐπεσθίω ἄμουσος ὑλακτέω ὥστε βάρβαρος μανθάνω . ἤδη δέ ἐν Ἴων ὁ δρᾶμα γυμνός ὁ κεφαλή ἐκκυκλέω ὁ θέατρον ὁ θεός · πῶς οὖν δίκαιος ὁ νόμος σύ βροτός γράφω αὐτός ἀδικία ὀφλισκάνω ; εἰ δέ , οὐ γάρ εἰμί , ὁ λόγος δέ χράω , δίκη βίαιος δίδωμι ἄνθρωπος γάμος , σύ καί Ποσειδῶν Ζεύς τε , ὅς οὐρανός κρατέω , ναός τίνω ἀδικία κενόω .