clemens-alexandrinus.protrepticus 5
Ἐπιδράμωμεν δέ , εἰ βούλει , καὶ τῶν φιλοσόφων τὰς δόξας , ὅσας αὐχοῦσι περὶ τῶν θεῶν , εἴ πως καὶ φιλοσοφίαν αὐτὴν κενοδοξίας ἕνεκεν ἀνειδωλοποιοῦσαν τὴν ὕλην ἐφεύρωμεν , ἢ καὶ δαιμόνια ἄττα ἐκθειάζουσαν κατὰ παραδρομὴν παραστῆσαι δυνηθῶμεν ὀνειρώττουσαν τὴν ἀλήθειαν . στοιχεῖα μὲν οὖν ἀρχὰς ἀπέλιπον ἐξυμνήσαντες Θαλῆς ὁ Μιλήσιος τὸ ὕδωρ καὶ Ἀναξιμένης ὁ καὶ αὐτὸς Μιλήσιος τὸν ἀέρα , ᾧ Διογένης ὕστερον ὁ Ἀπολλωνιάτης κατηκολούθησεν . Παρμενίδης δὲ ὁ Ἐλεάτης θεοὺς εἰσηγήσατο πῦρ καὶ γῆν , θάτερον δὲ αὐτοῖν μόνον , τὸ πῦρ , θεὸν ὑπειλήφατον Ἵππασός τε ὁ Μεταποντῖνος καὶ ὁ Ἐφέσιος Ἡράκλειτος · Ἐμπεδοκλῆς γὰρ ὁ Ἀκραγαντῖνος εἰς πλῆθος ἐμπεσὼν πρὸς τοῖς τέτταρσι στοιχείοις τούτοις νεῖκος καὶ φιλίαν καταριθμεῖται . Ἄθεοι μὲν δὴ καὶ οὗτοι , σοφίᾳ τινὶ ἀσόφῳ τὴν ὕλην προσκυνήσαντες καὶ λίθους μὲν ἢ ξύλα οὐ τιμήσαντες , γῆν δὲ τὴν τούτων μητέρα ἐκθειάσαντες καὶ Ποσειδῶνα μὲν οὐκ ἀναπλάττοντες , ὕδωρ δὲ αὐτὸ προστρεπόμενοι . τί γάρ ἐστί ποτε ὁ Ποσειδῶν ἢ ὑγρά τις οὐσία ἐκ τῆς πόσεως ὀνοματοποιουμένη ; ὥσπερ ἀμέλει ὁ πολέμιος Ἄρης ἁπὸ τῆς ἄρσεως καὶ ἀναιρέσεως κεκλημένος , ᾖ καὶ δοκοῦσί μοι πολλοὶ μάλιστα τὸ ξίφος μόνον πήξαντες ἐπιθύειν ὡς Ἄρει · ἔστι δὲ Σκυθῶν τὸ τοιοῦτον , καθάπερ Εὔδοξος ἐν δευτέρᾳ Γῆς περιόδου λέγει , Σκυθῶν δὲ οἱ Σαυρομάται , ὥς φησιν Ἱκέσιος ἐν τῷ περὶ μυστηρίων , ἀκινάκην σέβουσιν . τοῦτό τοι καὶ οἱ ἀμφὶ τὸν Ἡράκλειτον τὸ πῦρ ὡς ἀρχέγονον σέβοντες πεπόνθασιν · τὸ γὰρ πῦρ τοῦτο ἕτεροι Ἥφαιστον ὠνόμασαν . Περσῶν δὲ οἱ μάγοι τὸ πῦρ τετιμήκασι καὶ τῶν τὴν Ἀσίαν κατοικούντων πολλοί , πρὸς δὲ καὶ Μακεδόνες , ὥς φησι Διογένης ἐν α΄ Περσικῶν . τί μοι Σαυρομάτας καταλέγειν , οὕς Νυμφόδωρος ἐν Νομίμοις βαρβαρικοῖς τὸ πῦρ σέβειν ἱστορεῖ , ἢ τοὺς Πέρσας καὶ τοὺς Μήδους καὶ τοὺς μάγους ; θύειν ἐν ὑπαίθρῳ τούτους ὁ Δίνων λέγει , θεῶν ἀγάλματα μόνα τὸ πῦρ καὶ ὕδωρ νομίζοντας . οὐκ ἀπεκρυψάμην οὐδὲ τὴν τούτων ἄγνοιαν . εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἀποφεύγειν οἴονται τῆς πλάνης , ἀλλ᾿ εἰς ἑτέραν κατολισθαίνουσιν ἀπάτην · ἀγάλματα μὲν θεῶν οὐ ξύλα καὶ λίθους ὑπειλήφασιν ὥσπερ Ἕλληνες οὐδὲ μὴν ἴβιδας καὶ ἰχνεύμονας καθάπερ Αἰγύπτιοι , ἀλλὰ πῦρ τε καὶ ὕδωρ ὡς φιλόσοφοι . μετὰ πολλὰς μέντοι ὕστερον περιόδους ἐτῶν ἀνθρωποειδῆ ἀγάλματα σέβειν αὐτοὺς Βήρωσσος ἐν τρίτῃ Χαλδαϊκῶν παρίστησι , τοῦτο Ἀρταξέρξου τοῦ Δαρείου τοῦ Ὤχου εἰσηγησαμένου , ὃς πρῶτος τῆς Ἀφροδίτης Ἀναΐτιδος τὸ ἄγαλμα ἀναστήσας ἐν Βαβυλῶνι καὶ Σούσοις καὶ Ἐκβατάνοις Πέρσαις καὶ Βάκτροις καὶ Δαμασκῷ καὶ Σάρδεσιν ὑπέδειξε σέβειν . ὁμολογούντων τοίνυν οἱ φιλόσοφοι τοὺς διδασκάλους τοὺς σφῶν Πέρσας ἢ Σαυρομάτας ἢ μάγους , παρ᾿ ὧν τὴν ἀθεότητα τῶν σεβασμίων αὐτοῖς μεμαθήκασιν ἀρχῶν , ἄρχοντα τὸν πάντων ποιητὴν καὶ τῶν ἀρχῶν αὐτῶν δημιουργὸν ἀγνοοῦντες , τὸν ἄναρχον θεόν , τὰ δὲ » πτωχὰ « ταῦτα καὶ » ἀσθενῆ , « ᾗ φησιν ὁ ἀπόστολος , τὰ εἰς τὴν ἀνθρώπων ὑπηρεσίαν πεποιημένα » στοιχεῖα « προστρεπόμενοι . Τῶν δὲ ἄλλων φιλοσόφων ὅσοι τὰ στοιχεῖα ὑπερβάντες ἐπολυπραγμόνησάν τι ὑψηλότερον καὶ περιττότερον , οἳ μὲν αὐτῶν τὸ ἄπειρον καθύμνησαν , ὡς Ἀναξίμανδρος ( Μιλήσιος ἦν ) καὶ Ἀναξαγόρας ὁ Κλαζομένοις καὶ ὁ Ἀθηναῖος Ἀρχέλαος . τούτω μέν γε ἄμφω τὸν νοῦν ἐπεστησάτην τῇ ἀπειρίᾳ , ὁ δὲ Μιλήσιος Λεύκιππος καὶ ὁ Χῖος Μητρόδωρος διττάς , ὡς ἔοικεν , καὶ αὐτὼ ἀρχὰς ἀπελιπέτην , τὸ πλῆρες καὶ τὸ κενόν · προσέθηκε δὲ λαβὼν τούτοιν τοῖν δυεῖν τὰ εἴδωλα ὁ Ἀβδηρίτης Δημόκριτος . ὁ γάρ τοι Κροτωνιάτης Ἀλκμαίων θεοὺς ᾤετο τοὺς ἀστέρας εἶναι ἐμψύχους ὄντας . οὐ σιωπήσομαι τὴν τούτων ἀναισχυντίαν · Ξενοκράτης ( Καλχηδόνιος οὗτος ) ἑπτὰ μὲν θεοὺς τοὺς πλανήτας , ὄγδοον δὲ τὸν ἐκ πάντων τῶν ἀπλανῶν συνεστῶτα κόσμον αἰνίττεται . οὐδὲ μὴν τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς παρελεύσομαι διὰ πάσης ὕλης , καὶ διὰ τῆς ἀτιμοτάτης , τὸ θεῖον διήκειν λέγοντας , οἳ καταισχύνουσιν ἀτεχνῶς τὴν φιλοσοφίαν . οὐδὲν δὲ οἶμαι χαλεπὸν ἐνταῦθα γενόμενος καὶ τῶν ἐκ τοῦ Περιπάτου μνησθῆναι · καὶ ὅ γε τῆς αἱρέσεως πατήρ , τῶν ὅλων οὐ νοήσας τὸν πατέρα , τὸν καλούμενον » ὕπατον « ψυχὴν εἶναι τοῦ παντὸς οἴεται · τουτέστι τοῦ κόσμου τὴν ψυχὴν θεὸν ὑπολαμβάνων αὐτὸς αὑτῷ περιπείρεται . ὁ γάρ τοι μέχρι τῆς σελήνης αὐτῆς διορίζων τὴν πρόνοιαν , ἔπειτα τὸν κόσμον θεὸν ἡγούμενος περιτρέπεται , τὸν ἄμοιρον τοῦ θεοῦ θεὸν δογματίζων . ὁ δὲ Ἐρέσιος ἐκεῖνος Θεόφραστος ὁ Ἀριστοτέλους γνώριμος πῇ μὲν οὐρανόν , πῇ δὲ πνεῦμα τὸν θεὸν ὑπονοεῖ . Ἐπικούρου μὲν γὰρ μόνου καὶ ἑκὼν ἐκλήσομαι , ὃς οὐδὲν μέλειν οἴεται τῷ θεῷ , διὰ πάντων ἀσεβῶν . τί γὰρ Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός ; ἔσθ᾿ ὅπῃ οὐκ ἐπὶ τὰ Δημοκρίτου καὶ αὐτὸς κατασύρεται εἴδωλα ;
Lemmas: ἐπιτρέχω δέ , εἰ βούλομαι , καί ὁ φιλόσοφος ὁ δόξα , ὅσος αὐχέω περί ὁ θεός , εἰ πως καί φιλοσοφία αὐτός κενοδοξία ἕνεκα ἀνειδωλοποιέω ὁ ὕλη ἐφευρίσκω , ἤ καί δαιμόνιος τις ἐκθειάζω κατά παραδρομή παρίστημι δύναμαι ὀνειρώσσω ὁ ἀλήθεια . στοιχεῖον μέν οὖν ἀρχή ἀπολείπω ἐξυμνέω Θαλῆς ὁ Μιλήσιος ὁ ὕδωρ καί Ἀναξιμένης ὁ καί αὐτός Μιλήσιος ὁ ἀήρ , ὅς Διογένης ὕστερον ὁ Ἀπολλωνιάτας κατακολουθέω . Παρμενίδης δέ ὁ Ἐλεάτης θεός εἰσηγέομαι πῦρ καί γῆ , ἕτερος δέ αὐτός μόνος , ὁ πῦρ , θεός ὑπολαμβάνω Ἵππασος τε ὁ Μεταποντῖνος καί ὁ Ἐφέσιος Ἡράκλειτος · Ἐμπεδοκλῆς γάρ ὁ Ἀκραγαντῖνος εἰς πλῆθος ἐμπίπτω πρός ὁ τέσσαρες στοιχεῖον οὗτος νεῖκος καί φιλία καταριθμέω . ἄθεος μέν δή καί οὗτος , σοφία τις ἄσοφος ὁ ὕλη προσκυνέω καί λίθος μέν ἤ ξύλον οὐ τιμάω , γῆ δέ ὁ οὗτος μήτηρ ἐκθειάζω καί Ποσειδῶν μέν οὐ ἀναπλάσσω , ὕδωρ δέ αὐτός προστρέπω . τίς γάρ εἰμί ποτέ ὁ Ποσειδῶν ἤ ὑγρός τις οὐσία ἐκ ὁ πόσις ὀνοματοποιέω ; ὥσπερ ἀμέλει ὁ πολέμιος Ἄρης ἀπό ὁ ἄρσις καί ἀναίρεσις καλέω , ὅς καί δοκέω ἐγώ πολύς μάλα ὁ ξίφος μόνος πήγνυμι ἐπιθύω ὡς Ἄρης · εἰμί δέ Σκύθης ὁ τοιοῦτος , καθά Εὔδοξος ἐν δεύτερος Γῆ περίοδος λέγω , Σκύθης δέ ὁ Σαυρομάται , ὡς φημί Ἱκέσιος ἐν ὁ περί μυστήριον , ἀκινάκης σέβω . οὗτος τοι καί ὁ ἀμφί ὁ Ἡράκλειτος ὁ πῦρ ὡς ἀρχέγονος σέβω πάσχω · ὁ γάρ πῦρ οὗτος ἕτερος Ἥφαιστος ὀνομάζω . Πέρσης δέ ὁ μάγος ὁ πῦρ τιμάω καί ὁ ὁ Ἀσία κατοικέω πολύς , πρός δέ καί Μακεδών , ὡς φημί Διογένης ἐν αʹ Περσικός . τίς ἐγώ Σαυρομάται καταλέγω , ὅς Νυμφόδωρος ἐν Νόμιμος βαρβαρικός ὁ πῦρ σέβω ἱστορέω , ἤ ὁ Πέρσης καί ὁ Μῆδος καί ὁ μάγος ; θύω ἐν ὕπαιθρος οὗτος ὁ Δίνων λέγω , θεός ἄγαλμα μόνος ὁ πῦρ καί ὕδωρ νομίζω . οὐ ἀποκρύπτω οὐδέ ὁ οὗτος ἄγνοια . εἰ γάρ καί ὁ μάλα ἀποφεύγω οἴομαι ὁ πλάνη , ἀλλά εἰς ἕτερος κατολισθάνω ἀπάτη · ἄγαλμα μέν θεός οὐ ξύλον καί λίθος ὑπολαμβάνω ὥσπερ Ἕλλην οὐδέ μήν ἶβις καί ἰχνεύμων καθά Αἰγύπτιος , ἀλλά πῦρ τε καί ὕδωρ ὡς φιλόσοφος . μετά πολύς μέντοι ὕστερον περίοδος ἔτος ἀνθρωποειδής ἄγαλμα σέβω αὐτός Βήρωσσος ἐν τρίτος Χαλδαικός παρίστημι , οὗτος Ἀρταξέρξης ὁ Δαρεῖος ὁ Ὦχος εἰσηγέομαι , ὅς πρῶτος ὁ Ἀφροδίτη Ἀναΐτις ὁ ἄγαλμα ἀνίστημι ἐν Βαβυλών καί Σοῦσα καί Ἐκβάτανα Πέρσης καί Βάκτρος καί Δαμασκός καί Σάρδεις ὑποδείκνυμι σέβω . ὁμολογέω τοίνυν ὁ φιλόσοφος ὁ διδάσκαλος ὁ σφεῖς Πέρσης ἤ Σαυρομάται ἤ μάγος , παρά ὅς ὁ ἀθεότης ὁ σεβάσμιος αὐτός μανθάνω ἀρχή , ἄρχων ὁ πᾶς ποιητής καί ὁ ἀρχή αὐτός δημιουργός ἀγνοέω , ὁ ἄναρχος θεός , ὁ δέ » πτωχός « οὗτος καί » ἀσθενής , « ᾗ φημί ὁ ἀπόστολος , ὁ εἰς ὁ ἄνθρωπος ὑπηρεσία ποιέω » στοιχεῖον « προστρέπω . ὁ δέ ἄλλος φιλόσοφος ὅσος ὁ στοιχεῖον ὑπερβαίνω πολυπραγμονέω τις ὑψηλός καί περισσός , ὁ μέν αὐτός ὁ ἄπειρος καθυμνέω , ὡς Ἀναξίμανδρος ( Μιλήσιος εἰμί ) καί Ἀναξαγόρας ὁ κλαζομενω καί ὁ Ἀθηναῖος Ἀρχέλαος . οὗτος μέν γε ἄμφω ὁ νόος ἐφίστημι ὁ ἀπειρία , ὁ δέ Μιλήσιος Λεύκιππος καί ὁ Χῖος Μητρόδωρος δισσός , ὡς ἔοικα , καί αὐτός ἀρχή ἀπολείπω , ὁ πλήρης καί ὁ κενός · προστίθημι δέ λαμβάνω οὗτος ὁ δύο ὁ εἴδωλον ὁ Ἀβδηρίτης Δημόκριτος . ὁ γάρ τοι Κροτωνιάτης Ἀλκμαίων θεός οἴομαι ὁ ἀστήρ εἰμί ἔμψυχος εἰμί . οὐ σιωπάω ὁ οὗτος ἀναισχυντία · Ξενοκράτης ( Καλχηδόνιος οὗτος ) ἑπτά μέν θεός ὁ πλανήτης , ὄγδοος δέ ὁ ἐκ πᾶς ὁ ἀπλανής συνίστημι κόσμος αἰνίσσομαι . οὐδέ μήν ὁ ἀπό ὁ Στοά παρέρχομαι διά πᾶς ὕλη , καί διά ὁ ἄτιμος , ὁ θεῖος διήκω λέγω , ὅς καταισχύνω ἄτεχνος ὁ φιλοσοφία . οὐδείς δέ οἴομαι χαλεπός ἐνταῦθα γίγνομαι καί ὁ ἐκ ὁ Περίπατος μιμνῄσκω · καί ὁ γε ὁ αἵρεσις πατήρ , ὁ ὅλος οὐ νοέω ὁ πατήρ , ὁ καλέω » ὕπατος « ψυχή εἰμί ὁ πᾶς οἴομαι · τουτέστι ὁ κόσμος ὁ ψυχή θεός ὑπολαμβάνω αὐτός ἑαυτοῦ περιπείρω . ὁ γάρ τοι μέχρι ὁ σελήνη αὐτός διορίζω ὁ πρόνοια , ἔπειτα ὁ κόσμος θεός ἡγέομαι περιτρέπω , ὁ ἄμοιρος ὁ θεός θεός δογματίζω . ὁ δέ Ἐρέσιος ἐκεῖνος Θεόφραστος ὁ Ἀριστοτέλης γνώριμος πῇ μέν οὐρανός , πῇ δέ πνεῦμα ὁ θεός ὑπονοέω . Ἐπίκουρος μέν γάρ μόνος καί ἑκών ἐκλανθάνω , ὅς οὐδείς μέλω οἴομαι ὁ θεός , διά πᾶς ἀσεβής . τίς γάρ Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός ; εἰμί ὅπῃ οὐ ἐπί ὁ Δημόκριτος καί αὐτός κατασύρω εἴδωλον ;