clemens-alexandrinus.paedagogus 2.5
Μιμηλοὺς δὲ ἀνθρώπους γελοίων , μᾶλλον δὲ καταγελάστων παθῶν τῆς ἡμετέρας ἐξελαστέον πολιτείας . πάντων γὰρ τῶν λόγων ἀπὸ διανοίας καὶ ἤθους ῥεόντων οὐχ οἷόν τέ ἐστι γελοίους τινὰς προέσθαι λόγους , μὴ οὐχὶ ἀπὸ γελοίου ἤθους φερομένους . τὸ γὰρ » οὐκ ἔστι δένδρον καλὸν ποιοῦν καρπὸν σαπρὸν οὐδὲ μὴν δένδρον σαπρὸν ποιοῦν καρπὸν καλὸν « κἀνταῦθ᾿ ἂν ἁρμόσαι · καρπὸς διανοίας ὁ λόγος ἐστίν . εἰ τοίνυν τοὺς γελωτοποιοὺς ἐξοικιστέον τῆς ἡμεδαπῆς πολιτείας , πολλοῦ γε καὶ δεῖ ἡμῖν αὐτοῖς ἐπιτρέπειν γελωτοποιεῖν . ἄτοπον γάρ , ὧν ἀκροατὰς γενέσθαι κεκώλυται , τούτων εὑρίσκεσθαι μιμητάς · πολλῷ δὲ ἔτι ἀτοπώτερον γελοῖον αὐτὸν σπουδάζειν γενέσθαι , τοῦτ᾿ ἔστιν ἐφύβριστον καὶ καταγέλαστον . εἰ γὰρ γελοίως σχηματισθῆναι , καθάπερ ἐν ταῖς πομπαῖς ὁρῶνταί τινες , οὐκ ἂν ὑπομείναιμεν , πῶς ἂν εἰκότως τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον ἐπὶ τὸ γελοιότερον σχηματιζόμενον ἀνασχοίμεθα ; καὶ εἰ τὸ πρόσωπον οὐκ ἄν ἑκόντες ἐπὶ τὸ γελοιότερον μεταστρέψαιμέν [ ἄν ] ποτε , [ καὶ ] πῶς ἂν κατὰ τοὺς λόγους ἐπιτηδεύσαιμεν εἶναί τε καὶ φαίνεσθαι γελοῖοι , τὸ τιμιώτατον πάντων τῶν ἐν ἀνθρώποις κτημάτων καταμωκώμενοι , τὸν λόγον ; χλεύη μὲν οὖν ἐπιτηδεύειν ταῦτα , ἐπεὶ μηδὲ ὁ τῶν γελοίων λόγος [ τοῖος ] ἀκροάσεως ἄξιος , διὰ τῶν ὀνομάτων αὐτῶν ἐπὶ τὰ αἰσχρὰ τῶν ἔργων ἐθίζων , χαριεντιστέον τε , οὐ γελωτοποιητέον . ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν γέλωτα ἐπιστομιστέον . καὶ γὰρ αὖ καὶ αὐτὸς ὃν μὲν δεῖ τρόπον ἐξαγόμενος ἐμφαίνει κοσμιότητα , μὴ ταύτῃ δὲ χωρῶν ἀκολασίαν ἐνδείκνυται . ἁπλῶς γὰρ ὁπόσα φυσικὰ τοῖς ἀνθρώποις ἐστίν , ταῦτα οὐκ ἀναιρεῖν ἐξ αὐτῶν δεῖ , μᾶλλον δὲ μέτρον αὐτοῖς καὶ καιρὸν ἐπιτιθέναι πρέποντα . οὐ γὰρ ἐπειδὴ γελαστικὸν ζῷον ὁ ἄνθρωπος , γελαστέον τὰ πάντα , ἐπειδὴ οὐδὲ ὁ ἵππος χρεμετιστικὸς ὢν χρεμετίζει τὰ πάντα · ὡς δὲ ζῷα λογικὰ σφᾶς αὐτοὺς ἁρμοστέον εὐκράτως , τὸ αὐστηρὸν τῆς σπουδῆς ἡμῶν καὶ τὸ ὑπέρτονον χαλῶντας ἐμμελῶς , οὐκ ἐκλύοντας ἐκμελῶς . ἡ μὲν γὰρ καθ᾿ ἁρμονίαν τοῦ προσώπου , καθάπερ ὀργάνου , κόσμιος ἄνεσις μειδίαμα κέκληται ( διάχυσις οὕτως ἀνακλᾶται κατὰ πρόσωπον ) , σωφρονούντων [ ὁ ] γέλως · ἡ δὲ ἐκμελὴς τοῦ προσώπου ἔκλυσις , εἰ μὲν ἐπὶ γυναικῶν γίνοιτο , κιχλισμὸς προσαγορεύεται , γέλως δέ ἐστι πορνικός , εἰ δὲ ἐπὶ ἀνδρῶν , καγχασμός , γέλως ἐστὶν οὗτος μνηστηριώδης κἀξυβρίζων · » μωρὸς δὲ ἐν γέλωτι ἀνυψοῖ φωνὴν αὐτοῦ « , φησὶν ἡ γραφή , » ἀνὴρ δὲ πανοῦργος μόγις ἡσυχῇ μειδιάσει . « φρόνιμον λέγει τὸν πανοῦργον νῦν , τὸν ἐναντίως τῷ μωρῷ διακείμενον . ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἔμπαλιν εἶναι δεῖ σκυθρωπόν , ἀλλὰ σύννουν · ἀποδέχομαι γὰρ εὖ μάλα ἐκεῖνον [ προσώποις μειδιῶντα ] ὃς ἐφαίνετο μειδιόων βλοσυροῖσι προσώπασι [ τὸν τοῖς βλοσυροῖς ] · » ἧττον « γὰρ » ἂν καταγέλαστος ὁ γέλως αὐτῷ εἴη « . χρὴ δὲ καὶ τὸ μειδίαμα παιδαγωγεῖσθαι , καὶ εἰ μὲν ἐπ᾿ αἰσχροῖς εἴη , ἐρυθριῶντας μᾶλλον ἢ μειδιῶντας φαίνεσθαι , μὴ συνήδεσθαι διὰ συμπάθειαν δοκῶμεν , εἰ δὲ ἐπὶ λυπηροῖς , κατηφεστέρους ἁρμόζει βλέπεσθαι ἢ ἐφήδεσθαι δοκεῖν · τὸ μὲν γὰρ ἀνθρωπίνου λογισμοῦ τεκμήριον , τὸ δὲ ὠμότητος ὑπόληψιν ἐνδείκνυται . οὔτε γὰρ ἀεὶ γελαστέον ( ἄμετρον γὰρ ) οὔτε πρεσβυτέρων ἤ τινων ἑτέρων ἐντροπῆς ἀξίων παρόντων , εἰ μὴ ἄρα τι αὐτοὶ εἰς τὸ διαχέαι ἡμᾶς χαριεντίσαιντο , οὐδὲ πρὸς τοὺς τυχόντας γελαστέον οὐδ᾿ ἐν παντὶ τόπῳ οὐδὲ μὴν πᾶσιν οὐδὲ ἐπὶ πᾶσιν . μάλιστα γὰρ μειρακίοις καὶ γυναιξὶν ὄλισθος εἰς διαβολὰς ὁ γέλως ἐστίν . τὸ δὲ καὶ φαίνεσθαι καταπληκτικὸν πόρρωθεν τῶν πειρώντων ἐστὶ φυγαδευτικόν · δυνατὴ γὰρ ἀποκρούσασθαι τῆς ἀσελγείας τὰς προσβολὰς καὶ ἐκ μόνης τῆς προσόψεως ἡ σεμνότης · πάντας δέ , ὡς ἔπος εἰπεῖν , τοὺς ἀνοήτους ὁ οἶνος καί θ᾿ ἁπαλὸν γελάσαι καὶ ὀρχήσασθαι ἀνώγει , εἰς μαλακίαν ἐκτρέπων τὸ ἀνδρόγυνον ἦθος . καὶ σκοπεῖν δεῖ πῶς ἐντεῦθεν ἡ παρρησία τὴν ἀκοσμίαν εἰς αἰσχρολογίαν αὔξει · καί τι ἔπος προέηκεν , ὅπερ τ᾿ ἄρρητον ἄμεινον . μάλιστα γοῦν ἐν οἴνῳ καθορᾶσθαι τὰ ἤθη τῶν ὑπούλων συμβέβηκεν τῆς ὑποκρίσεως ἀπογυμνούμενα διὰ τὴν ἀνελεύθερον παρρησίαν τῆς παροινίας , δι᾿ ἣν κατακοιμίζεται μὲν ὁ λόγος ἐν αὐτῇ τῇ ψυχῇ καρηβαρήσας τῇ μέθῃ , τὰ δὲ ἐκτράπελα ἐπεγείρεται πάθη καταδυναστεύοντα τῆς ἀσθενείας τοῦ λογισμοῦ .
Lemmas: μιμηλός δέ ἄνθρωπος γέλοιος , μάλα δέ καταγέλαστος πάθος ὁ ἡμέτερος ἐξελάζω πολιτεία . πᾶς γάρ ὁ λόγος ἀπό διάνοια καί ἦθος ῥέω οὐ οἷος τε εἰμί γέλοιος τις προίημι λόγος , μή οὐ ἀπό γέλοιος ἦθος φέρω . ὁ γάρ » οὐ εἰμί δένδρον καλός ποιέω καρπός σαπρός οὐδέ μήν δένδρον σαπρός ποιέω καρπός καλός « ἐνταῦθα ἄν ἁρμόζω · καρπός διάνοια ὁ λόγος εἰμί . εἰ τοίνυν ὁ γελωτοποιός ἐξοικίζω ὁ ἡμεδαπός πολιτεία , πολύς γε καί δέω ἐγώ αὐτός ἐπιτρέπω γελωτοποιέω . ἄτοπος γάρ , ὅς ἀκροατής γίγνομαι κωλύω , οὗτος εὑρίσκω μιμητής · πολύς δέ ἔτι ἄτοπος γέλοιος αὐτός σπουδάζω γίγνομαι , οὗτος εἰμί ἐφύβριστος καί καταγέλαστος . εἰ γάρ γέλοιος σχηματίζω , καθά ἐν ὁ πομπή ὁράω τις , οὐ ἄν ὑπομένω , πῶς ἄν ἔοικα ὁ ἐντός ἄνθρωπος ἐπί ὁ γέλοιος σχηματίζω ἀνέχω ; καί εἰ ὁ πρόσωπον οὐ ἄν ἑκών ἐπί ὁ γέλοιος μεταστρέφω [ ἄν ] ποτέ , [ καί ] πῶς ἄν κατά ὁ λόγος ἐπιτηδεύω εἰμί τε καί φαίνω γέλοιος , ὁ τίμιος πᾶς ὁ ἐν ἄνθρωπος κτῆμα καταμωκάομαι , ὁ λόγος ; χλεύη μέν οὖν ἐπιτηδεύω οὗτος , ἐπεί μηδέ ὁ ὁ γέλοιος λόγος [ τοῖος ] ἀκρόασις ἄξιος , διά ὁ ὄνομα αὐτός ἐπί ὁ αἰσχρός ὁ ἔργον ἐθίζω , χαριεντίζομαι τε , οὐ γελωτοποιέω . ἀλλά καί αὐτός ὁ γέλως ἐπιστομίζω . καί γάρ αὖ καί αὐτός ὅς μέν δέω τρόπος ἐξάγω ἐμφαίνω κοσμιότης , μή οὗτος δέ χωρέω ἀκολασία ἐνδείκνυμι . ἁπλῶς γάρ ὁπόσος φυσικός ὁ ἄνθρωπος εἰμί , οὗτος οὐ ἀναιρέω ἐκ αὐτός δέω , μάλα δέ μέτρον αὐτός καί καιρός ἐπιτίθημι πρέπω . οὐ γάρ ἐπειδή γελαστικός ζῷον ὁ ἄνθρωπος , γελάω ὁ πᾶς , ἐπειδή οὐδέ ὁ ἵππος χρεμετιστικός εἰμί χρεμετίζω ὁ πᾶς · ὡς δέ ζῷον λογικός σφεῖς αὐτός ἁρμοστέον εὔκρατος , ὁ αὐστηρός ὁ σπουδή ἐγώ καί ὁ ὑπέρτονος χαλάω ἐμμελής , οὐ ἐκλύω ἐκμελής . ὁ μέν γάρ κατά ἁρμονία ὁ πρόσωπον , καθά ὄργανον , κόσμιος ἄνεσις μειδίαμα καλέω ( διάχυσις οὕτως ἀνακλάω κατά πρόσωπον ) , σωφρονέω [ ὁ ] γέλως · ὁ δέ ἐκμελής ὁ πρόσωπον ἔκλυσις , εἰ μέν ἐπί γυνή γίγνομαι , κιχλισμός προσαγορεύω , γέλως δέ εἰμί πορνικός , εἰ δέ ἐπί ἀνήρ , καγχασμός , γέλως εἰμί οὗτος μνηστηριώδης ἐξυβρίζω · » μωρός δέ ἐν γέλως ἀνυψόω φωνή αὐτός « , φημί ὁ γραφή , » ἀνήρ δέ πάνουργος μόγις ἡσυχῇ μειδιάω . « φρόνιμος λέγω ὁ πάνουργος νῦν , ὁ ἐναντίος ὁ μωρός διάκειμαι . ἀλλά οὐδέ ἔμπαλιν εἰμί δέω σκυθρωπός , ἀλλά σύννους · ἀποδέχομαι γάρ εὖ μάλα ἐκεῖνος [ πρόσωπον μειδιάω ] ὅς φαίνω μειδιάω βλοσυρός πρόσωπον [ ὁ ὁ βλοσυρός ] · » ἥσσων « γάρ » ἄν καταγέλαστος ὁ γέλως αὐτός εἰμί « . χρή δέ καί ὁ μειδίαμα παιδαγωγέω , καί εἰ μέν ἐπί αἰσχρός εἰμί , ἐρυθριάω μάλα ἤ μειδιάω φαίνω , μή συνήδομαι διά συμπάθεια δοκέω , εἰ δέ ἐπί λυπηρός , κατηφής ἁρμόζω βλέπω ἤ ἐφήδομαι δοκέω · ὁ μέν γάρ ἀνθρώπινος λογισμός τεκμήριον , ὁ δέ ὠμότης ὑπόληψις ἐνδείκνυμι . οὔτε γάρ ἀεί γελάω ( ἄμετρος γάρ ) οὔτε πρέσβυς ἤ τις ἕτερος ἐντροπή ἄξιος πάρειμι , εἰ μή ἄρα τις αὐτός εἰς ὁ διαχέω ἐγώ χαριεντίζομαι , οὐδέ πρός ὁ τυγχάνω γελάω οὐδέ ἐν πᾶς τόπος οὐδέ μήν πᾶς οὐδέ ἐπί πᾶς . μάλα γάρ μειράκιον καί γυνή ὄλισθος εἰς διαβολή ὁ γέλως εἰμί . ὁ δέ καί φαίνω καταπληκτικός πρόσωθεν ὁ πειράω εἰμί φυγαδευτικός · δυνατός γάρ ἀποκρούω ὁ ἀσέλγεια ὁ προσβολή καί ἐκ μόνος ὁ πρόσοψις ὁ σεμνότης · πᾶς δέ , ὡς ἔπος λέγω , ὁ ἀνόητος ὁ οἶνος καί τε ἁπαλός γελάω καί ὀρχέομαι ἄνωγα , εἰς μαλακία ἐκτρέπω ὁ ἀνδρόγυνος ἦθος . καί σκοπέω δέω πῶς ἐντεῦθεν ὁ παρρησία ὁ ἀκοσμία εἰς αἰσχρολογία αὐξάνω · καί τις ἔπος προίημι , ὅς τε ἄρρητος ἀγαθός . μάλα γοῦν ἐν οἶνος καθοράω ὁ ἦθος ὁ ὕπουλος συμβαίνω ὁ ὑπόκρισις ἀπογυμνόω διά ὁ ἀνελεύθερος παρρησία ὁ παροινία , διά ὅς κατακοιμίζω μέν ὁ λόγος ἐν αὐτός ὁ ψυχή καρηβαρέω ὁ μέθη , ὁ δέ ἐκτράπελος ἐπεγείρω πάθος καταδυναστεύω ὁ ἀσθένεια ὁ λογισμός .