cassius-longinus.ars-rhetorica 5.1
Μνήμης δὲ ὅτι οὐδέν ἐστι σπουδαιότερον ἀνθρώποις ὡς ἔπος εἰπεῖν , τίς ἄν ἀντιλέξειε νοῦν ἔχων ; οἱ δὲ καὶ τὴν λήθην ἐπαινοῦσιν , ὡς Εὐριπίδης ὧ πότνια λήθη τῶν κακῶν , ὀνομάζων ἐγὼ δὲ λήθην μὲν καὶ ἔξοδον μνήμης ἢ τι οὐδὲν ἐπωφελεῖν κρίνω , τὰ δὲ μέγιστα καὶ κυριώτατα βλάπτειν τοῦ βίου καὶ παραιρεῖσθαι καὶ στερεῖν τῆς εὐδαιμονίας · τὸ γὰρ εὐμισητότατον τῶν ἁμαρτημάτων τε καὶ ἀδικημάτων , τὴν ἀχαριστίαν , ἐπιλειπούσης τῆς τοῦ μνημονεύειν δυνάμεως συμβαίνουσαν εὑρήσομεν · ὁ δὲ μεμνημένος τὴν χάριν οὔτε ἄδικος οὔτε ἀχάριστος · νόμων γε μὴν ἐπιλαθομένους καὶ τῶν σωφρονιζόντων ἡμᾶς δογμάτων , ἀναγκαῖόν ἐστι φαύλους τε καὶ μοχθηροὺς καὶ ἀναιδεῖς γενέσθαι , πᾶσά τε ἄνοια καὶ ψυχῆς ἀμαθία διὰ λήθην ἐμπίπτει . ὁ δὲ ἄκρως μνημονευτικός τε καὶ μνήμων διαφερόντως σοφός · ὅθεν καὶ τοῦτο ὀρθῶς ἐστιν εἰρημένον , οὐ μνημονεύω μὴ λίαν ἡ μὲν τοῦ σοφοῦ , καὶ σοφὸς ὁ πολλὰ εἰδὼς φύσει . τῶν δὲ τῆς ψυχῆς ἀρετῶν , εὐμαθείας , ἀγχινοίας , συνέσεως , μνήμης , μεγαλοπρεπείας , εὐεπείας , τὸ ζηλοῦν δύνασθαι καὶ ἀκριβῶς ἀπομιμεῖσθαι καὶ ἀπομάττεσθαι τοὺς τύπους τῶν λόγων , οὓς ἄν τις ἐπιδείξειε καὶ θαυμάσειε , καὶ τὸ τοῖς διδασκάλοις παραπλησίως τε καὶ ὅτι ἐγγυτάτω λέγειν , ταῦτα ξύμπαντα μιᾶς ἔχεται φύσεώς τε καὶ δεινότητος καὶ πλεονεξίας τῆς τοῦ μνημονεύειν ἑτοίμως ἔχειν . ἡ γὰρ κρᾶσις τῆς ψυχῆς σύμμετρος οὖσα καὶ δικαία κατὰ τὴν ἁρμονίαν τῶν δυνάμεων , καὶ οἷον κηρὸς εἰργασμένος εὔπλαστος μὲν καὶ εὐάγωγος καὶ μὴ σκληρὸς μηδʼ ἀντίτυπος μηδὲ ἀτέραμνος , μηδὲ αὖ μαλακός τε καὶ διαρρέων , ὡς συγχεῖσθαι τοὺς τύποὺς καὶ ἐξιτήλους γίνεσθαι συμπιπτόντων τῶν χαρακτήρων καὶ τῶν γραμμάτων , ἀναλαμβάνει καθάπερ ἐκμαγεῖον καὶ διατυποῦται ῥᾳδίως ὑπὸ τῶν φαντασμάτων τορνευόμενός τε καὶ γραφόμενος , ἐναργέσιν ὥσπερ καὶ κοίλοις γράμμασι καὶ νεοχαράκτοις σημείοις τῆς ἐπιστήμης . πάντα γὰρ πᾶσιν εἰκάζων ὁ ἀγχίνους καὶ ταχέως ἐπιβάλλων διὰ τῆς ζητήσεως ἀπεμνημόνευσε καὶ ἔμαθεν ἐξευρεῖν τῆς ἀπορίας τὴν μηχανὴν καὶ συνεῖδε τὸ δέον . διόπερ μοι δοκεῖ καὶ ὁ Πλάτων τὰς μαθήσεις ἀναμνήσεις λέγειν . οὐδὲν γὰρ ἄλλο ἢ ὥσπερ ἀναμιμνησκόμενοι περὶ ὧν δοκοῦμεν μὴ μεμαθηκέναι μηδὲ ἐγνωκέναι καταλαμβάνομεν τὸ ζητούμενον · πῶς δʼ ἂν ἠβούλετό τις ζητεῖν , ἄτε συνειδὼς αὐτῷ μὴ μαθών , εἰ μὴ προσεδόκα μνήμῃ τινὶ ταῦτα ἀνευρήσειν . ἡ δὲ εὕρεσις ἄρα τοῦτό ἐστι , πείρας ἀνάμνησις , καὶ ἀφʼ ὧν ἔπαθέ τις καὶ ᾔσθετο συλλογισμὸς καὶ ὁμοίου καὶ ἀναλόγου ἢ μείζονος ἢ μικροτέρου παράθεσις . ἃ γὰρ αἱ αἰσθήσεις προὔλαβον καὶ ἡ ψυχὴ παρὰ τῶν αἰσθήσεων ἔλαβε , ταῦτα μεμυκότα κεῖται καὶ ἠρεμοῦντα καὶ σχολάζοντα τοῖς νωθροῖς καὶ λήθης γέμουσιν , ὥσπερ ἐν διφθέραις εὐρῶτος ἢ πηλοῦ μεμιασμέναις καὶ ἐπαληλιμμέναις , τοῖς δὲ εὐφυεστέροις καὶ γονιμωτέροις καὶ αὐτῷ τούτῳ γνωμονικωτέροις , καθάπερ ἐν χαλκοῖς γραμματείοις σηπεδόνος κεχωρισμένοις καὶ διὰ χρόνον γιγνομένης ἐπηρείας , εἰς τὴν σωτηρίαγ τῶν τύπων ἀμίαντα καὶ ἄχραντα διὰ τέλους σώζεται . μνήμη μὲν γάρ ἐστι σωτηρία φαντασιῶν , καὶ αἰσθήσεως παρελθούσης παρουσία , καὶ κτῆσις πρὸς τὸ πρόχειρον τῆς χρήσεως . ἡ δὲ ἀνάμνησις ἐπιβολὴ φαντασίας παρελθούσης , ὡς παροιχομένης . ἔστι δέ τι καὶ μεταξὺ τοῦ εἰδέναι τε καὶ μή , ὃ δεῖται ὑπομνήσεως . καὶ ἔστιν ὑπόμνησις ὡς ἐξιούσης τῆς ἐπιστήμης ἀνανέωσις καὶ ἀνάληψις , ὧν προείμεθα λήθης χάριν . καὶ τῶν μὲν γνῶσις , τῶν δὲ ἀνάληψις εἰς τὸ ὁλόκληρον τῆς ἐπιστήμης . ὁ δὲ ἐπιλανθανόμενος τῶν ἐσκεμμένων ἰδιώτης ἄχρηστος , καὶ πάντα κληθεὶς δικαιότερον ἢ ῥήτωρ . ὅπου γε καὶ Δημοσθένην τῆς μνήμης ἐπιλειπούσης ἐπιλελοίπει καὶ ἡ δύναμις τῶν λόγων , καὶ συνόλως ἡ τέχνη · τῆς γὰρ μνήμης ἐκπλαγείσης ὑπὸ τοῦ δέους πᾶσα τέχνη φροῦδος , ὁ Θουκυδίδης · φόβος γὰρ μνήμην ἐκπλήσσει , λέγει που , καὶ ὀρθῶς λέγει . γένοιο δʼ ἄν μνήμων διαίτης τρόπῳ σώφρονι καὶ φύσεως εὐτυχίᾳ καὶ θεῶν ἐπιπνοίᾳ καὶ φιλομαθίᾳ ἰδίᾳ καὶ φιλονεικίᾳ τοῦ μεμνῆσθαι θέλειν . κινδυνεύει τε πᾶς φιλομαθής , κἂν ἐλλείπῃ τῆς μνήμης , διὰ τέχνης πόθου δημιουργοῦ καὶ φροντίδος ἐξεργάζεσθαι τὸ μνημονεύειν πόθος μὲν γὰρ ἀρχὴ φροντίδος . μέριμνα δὲ καὶ φροντὶς ἐκδεξαμένη τοῦ πόθου τὴν καταβολὴν καὶ τῆς ἐπιθυμίας τὴν γένεσιν ἐρρωμένην οὖσαν , ὃ δὴ ἔρως κέκληται , συνιστᾷ τῆς μνημοσύνης τὴν οὐσίαν . αἰσθανομένη γὰρ ἡ ψυχὴ τοῦ καλοῦ μαθήματός τε καὶ θεάματος , ἢ τοὐναντίον τοῦ χείρονός τε καὶ χαλεπωτέρου , προσέσχε τὸν νοῦν , καὶ δεινὴν ἔλαβεν ὠδῖνα τοῦ πράγματος , ὥστε καὶ παραμένειν μέχρι παντὸς ἐθέλειν . ἐξ ὧν ἡ φροντὶς εἰσεγείρεται , σφύζοντος καὶ σφαδάζοντος καὶ πηδῶντος ἐν αὐτῇ τοῦ τῆς φαντασίας μέρους . ὁ δὲ ῥάθυμος ἀμβλύς τε καὶ νωθρὸς καὶ βραδύς , μόλις τε ᾔσθετο τοῦ γεγονότος , καὶ μετὰ τὴν αἴσθησιν ἐγκατέλιπεν , εἰ μή τις αὐτὸν ἐπεγείρειεν θεῶν , ἢ ἑαυτὸν τοσοῦτον εὔφλεκτον καὶ εὐαίσθητον ἐξεργάσαιτο καὶ τρίβοι τοὺς τύπους ταῖς τῆς ἀναμνήσεως καὶ μελέτης καὶ μερίμνης ἐπιβολαῖς . τὸ γὰρ πολλάκις ἐθέλειν ἀκούειν καὶ λέγειν ὧν ἤκουσεν ἢ κατέλαβε διʼ ἑτέρας ἡστινοσοῦν αἰσθήσεως , τοῦτο ἀπεργάσεται τὸ μεμνῆσθαι κινουμένης ἀεὶ καὶ βάθος λαμβανούσης διὰ τὴς κινήσεως τῆς ἐναπομορχθείσης φαντασίας εἰς τὴν τῆς ψυχῆς ὑποδοχήν . ὡς γὰρ τὰ τρίμματα τῶν ἁμαξιτῶν κοιλαίνεται καὶ βάθος ἴσχει ταῖς πολλαῖς καὶ συνεχέσι καὶ καταγινομέναις τῶν τροχῶν ἐπιβολαῖς , οὕτω καὶ κατὰ τὴν ψυχήν τι συμβαίνει . τὸ δʼ εἰς ἅπαξ καὶ πρῶτον καὶ μέχρι τινὸς καὶ ἕως τούτου λίαν ἐπιπολαίους ποιεῖ τοὺς τύπους . οὕτω μὲν οὖν μνήμης περιέσῃ , καὶ εἰ μὴ τύχοις φύσει μετειληφώς .
Lemmas: μνήμη δέ ὅτι οὐδείς εἰμί σπουδαῖος ἄνθρωπος ὡς ἔπος λέγω , τίς ἄν ἀντιλέγω νόος ἔχω ; ὁ δέ καί ὁ λήθη ἐπαινέω , ὡς Εὐριπίδης ὧ πότνια λήθη ὁ κακός , ὀνομάζω ἐγώ δέ λήθη μέν καί ἔξοδος μνήμη ἤ τις οὐδείς ἐπωφελέω κρίνω , ὁ δέ μέγας καί κύριος βλάπτω ὁ βίος καί παραιρέω καί στερέω ὁ εὐδαιμονία · ὁ γάρ εὐμίσητος ὁ ἁμάρτημα τε καί ἀδίκημα , ὁ ἀχαριστία , ἐπιλείπω ὁ ὁ μνημονεύω δύναμις συμβαίνω εὑρίσκω · ὁ δέ μιμνῄσκω ὁ χάρις οὔτε ἄδικος οὔτε ἀχάριστος · νόμος γε μήν ἐπιλανθάνομαι καί ὁ σωφρονίζω ἐγώ δόγμα , ἀναγκαῖος εἰμί φαῦλος τε καί μοχθηρός καί ἀναιδής γίγνομαι , πᾶς τε ἄνοια καί ψυχή ἀμαθία διά λήθη ἐμπίπτω . ὁ δέ ἄκρος μνημονευτικός τε καί μνήμων διαφερόντως σοφός · ὅθεν καί οὗτος ὀρθός εἰμί λέγω , οὐ μνημονεύω μή λίαν ὁ μέν ὁ σοφός , καί σοφός ὁ πολύς οἶδα φύσις . ὁ δέ ὁ ψυχή ἀρετή , εὐμάθεια , ἀγχίνοια , σύνεσις , μνήμη , μεγαλοπρέπεια , εὐέπεια , ὁ ζηλόω δύναμαι καί ἀκριβής ἀπομιμέομαι καί ἀπομάσσω ὁ τύπος ὁ λόγος , ὅς ἄν τις ἐπιδείκνυμι καί θαυμάζω , καί ὁ ὁ διδάσκαλος παραπλήσιος τε καί ὅτι ἐγγύς λέγω , οὗτος σύμπας εἷς ἔχω φύσις τε καί δεινότης καί πλεονεξία ὁ ὁ μνημονεύω ἑτοῖμος ἔχω . ὁ γάρ κρᾶσις ὁ ψυχή σύμμετρος εἰμί καί δίκαιος κατά ὁ ἁρμονία ὁ δύναμις , καί οἷος κηρός ἐργάζομαι εὔπλαστος μέν καί εὐάγωγος καί μή σκληρός μηδέ ἀντίτυπος μηδέ ἀτέραμνος , μηδέ αὖ μαλακός τε καί διαρρέω , ὡς συγχέω ὁ τύπος καί ἐξίτηλος γίγνομαι συμπίπτω ὁ χαρακτήρ καί ὁ γράμμα , ἀναλαμβάνω καθά ἐκμαγεῖον καί διατυπόω ῥᾴδιος ὑπό ὁ φάντασμα τορνεύω τε καί γράφω , ἐναργής ὥσπερ καί κοῖλος γράμμα καί νεοχάρακτος σημεῖον ὁ ἐπιστήμη . πᾶς γάρ πᾶς εἰκάζω ὁ ἀγχίνοος καί ταχύς ἐπιβάλλω διά ὁ ζήτησις ἀπομνημονεύω καί μανθάνω ἐξευρίσκω ὁ ἀπορία ὁ μηχανή καί συνοράω ὁ δέω . διόπερ ἐγώ δοκέω καί ὁ Πλάτων ὁ μάθησις ἀνάμνησις λέγω . οὐδείς γάρ ἄλλος ἤ ὥσπερ ἀναμιμνῄσκω περί ὅς δοκέω μή μανθάνω μηδέ γιγνώσκω καταλαμβάνω ὁ ζητέω · πῶς δέ ἄν βούλομαι τις ζητέω , ἆτος σύνοιδα αὐτός μή μανθάνω , εἰ μή προσδοκάω μνήμη τις οὗτος ἀνευρίσκω . ὁ δέ εὕρεσις ἄρα οὗτος εἰμί , πεῖρα ἀνάμνησις , καί ἀπό ὅς πάσχω τις καί αἰσθάνομαι συλλογισμός καί ὅμοιος καί ἀνάλογος ἤ μέγας ἤ μικρός παράθεσις . ὅς γάρ ὁ αἴσθησις προλαμβάνω καί ὁ ψυχή παρά ὁ αἴσθησις λαμβάνω , οὗτος μύω κεῖμαι καί ἠρεμέω καί σχολάζω ὁ νωθρός καί λήθη γέμω , ὥσπερ ἐν διφθέρα εὐρώς ἤ πηλός μιαίνω καί ἐπαλείφω , ὁ δέ εὐφυής καί γόνιμος καί αὐτός οὗτος γνωμονικός , καθά ἐν χάλκεος γραμματεῖον σηπεδών χωρίζω καί διά χρόνος γίγνομαι ἐπήρεια , εἰς ὁ σωτηρία ὁ τύπος ἀμίαντος καί ἄχραντος διά τέλος σῴζω . μνήμη μέν γάρ εἰμί σωτηρία φαντασία , καί αἴσθησις παρέρχομαι παρουσία , καί κτῆσις πρός ὁ πρόχειρος ὁ χρῆσις . ὁ δέ ἀνάμνησις ἐπιβολή φαντασία παρέρχομαι , ὡς παροίχομαι . εἰμί δέ τις καί μεταξύ ὁ οἶδα τε καί μή , ὅς δέω ὑπόμνησις . καί εἰμί ὑπόμνησις ὡς ἐξέρχομαι ὁ ἐπιστήμη ἀνανέωσις καί ἀνάληψις , ὅς προίημι λήθη χάριν . καί ὁ μέν γνῶσις , ὁ δέ ἀνάληψις εἰς ὁ ὁλόκληρος ὁ ἐπιστήμη . ὁ δέ ἐπιλανθάνω ὁ σκοπέω ἰδιώτης ἄχρηστος , καί πᾶς καλέω δίκαιος ἤ ῥήτωρ . ὅπου γε καί Δημοσθένης ὁ μνήμη ἐπιλείπω ἐπιλείπω καί ὁ δύναμις ὁ λόγος , καί σύνολος ὁ τέχνη · ὁ γάρ μνήμη ἐκπλήσσω ὑπό ὁ δέος πᾶς τέχνη φροῦδος , ὁ Θουκυδίδης · φόβος γάρ μνήμη ἐκπλήσσω , λέγω που , καί ὀρθός λέγω . γίγνομαι δέ ἄν μνήμων δίαιτα τρόπος σώφρων καί φύσις εὐτυχία καί θεός ἐπίπνοια καί φιλομαθία ἴδιος καί φιλονικία ὁ μιμνῄσκω ἐθέλω . κινδυνεύω τε πᾶς φιλομαθής , ἐάν ἐλλείπω ὁ μνήμη , διά τέχνη πόθος δημιουργός καί φροντίς ἐξεργάζομαι ὁ μνημονεύω πόθος μέν γάρ ἀρχή φροντίς . μέριμνα δέ καί φροντίς ἐκδέχομαι ὁ πόθος ὁ καταβολή καί ὁ ἐπιθυμία ὁ γένεσις ῥώννυμι εἰμί , ὅς δή ἔρως καλέω , συνιστάω ὁ μνημοσύνη ὁ οὐσία . αἰσθάνομαι γάρ ὁ ψυχή ὁ καλός μάθημα τε καί θέαμα , ἤ ἐναντίος ὁ κακός τε καί χαλεπός , προσέχω ὁ νόος , καί δεινός λαμβάνω ὠδίς ὁ πρᾶγμα , ὥστε καί παραμένω μέχρι πᾶς ἐθέλω . ἐκ ὅς ὁ φροντίς εἰσεγείρω , σφύζω καί σφαδάζω καί πηδάω ἐν αὐτός ὁ ὁ φαντασία μέρος . ὁ δέ ῥάθυμος ἀμβλύς τε καί νωθρός καί βραδύς , μόλις τε αἰσθάνομαι ὁ γίγνομαι , καί μετά ὁ αἴσθησις ἐγκαταλείπω , εἰ μή τις αὐτός ἐπεγείρω θεός , ἤ ἑαυτοῦ τοσοῦτος εὔφλεκτος καί εὐαίσθητος ἐξεργάζομαι καί τρίβω ὁ τύπος ὁ ὁ ἀνάμνησις καί μελέτη καί μέριμνα ἐπιβολή . ὁ γάρ πολλάκις ἐθέλω ἀκούω καί λέγω ὅς ἀκούω ἤ καταλαμβάνω διά ἕτερος ὅστις αἴσθησις , οὗτος ἀπεργάζομαι ὁ μιμνῄσκω κινέω ἀεί καί βάθος λαμβάνω διά ὁ κίνησις ὁ ἐναπομορ́γω φαντασία εἰς ὁ ὁ ψυχή ὑποδοχή . ὡς γάρ ὁ τρῖμμα ὁ ἁμαξίτης κοιλαίνω καί βάθος ἴσχω ὁ πολύς καί συνεχής καί καταγίγνομαι ὁ τροχός ἐπιβολή , οὕτως καί κατά ὁ ψυχή τις συμβαίνω . ὁ δέ εἰς ἅπαξ καί πρῶτος καί μέχρι τις καί ἕως οὗτος λίαν ἐπιπόλαιος ποιέω ὁ τύπος . οὕτως μέν οὖν μνήμη περιέρχομαι , καί εἰ μή τυγχάνω φύσις μεταλαμβάνω .