cassius-longinus.ars-rhetorica 5.2
Ἤδη δὲ καὶ Σιμωνίδης καὶ πλείους μετʼ ἐκεῖνον μνήμης ὁδοὺς προὐδίδαξαν , εἰδώλων παράθεσιν καὶ τόπων εἰσηγούμενοι πρὸς τὸ μνημονεύειν ἔχειν ὀνομάτων τε καὶ ῥημάτων · τὸ δέ ἐστιν οὐδὲν ἕτερον ἢ τῶν ὁμοίων πρὸς τὸ δοκοῦν καινὸν παραθεώρησις καὶ συζυγία πρὸς ἄλλο . τὸ γὰρ γνώριμον τοῦ γνωστοῦ τύπος τις καὶ ἴχνος καὶ λαβαὶ καὶ ἀφορμαί , καὶ τοῦτον τὸν τρόπον καὶ τὰς τῶν βαρβάρων φωνὰς συλλαβεῖν ἐστιν ἀντιτιθέντα τῷ γνωρίμῳ τὸ ἀντʼ αὐτοῦ , καὶ τούς τύπους τῶν πραγμάτων καταβλέποντα . ὁ δὲ τόπος τῆς μνήμης ἀφορμὴν ἔδωκεν , ὅτι μηδὲν ἄνευ τόπου , καὶ τὸ μέρος τοῦ λείποντος καὶ ὄλου . ὥσπερ γὰρ οἱ τὸ ἴχνος ἀνευρόντες κύνες καὶ τὴν χώραν τῶν ἰχνῶν κατὰ πόδας διώκουσι τὸ θηρίον , καὶ μόνον οὐκ ἔχειν ὑπολαμβάνουσιν , οὕτω δὴ καὶ τῷ σπουδάζοντι μνημονεύειν καὶ σώζειν τὰ μαθήματα θέλοντι τὰ μέρη τῶν μαθημάτων ἐστὶ θεωρητέον καὶ τὰ συμβεβηκότα αὐτοῖς , ἵνʼ ὅπου τύχοι προσβαλὼν ἐκεῖθεν αὐτῷ τὸ μνημονεύειν ὑπάρξαι . τοιγαροῦν καὶ τὰ μέτρα μᾶλλον μεμνήμεθα τῶν ἄνευ μέτρου πεποιημένων , ὅτι δὴ τὸ τοῦ ῥυθμοῦ καὶ τῆς εὐταξίας ἀνάλογον μνημονεύοντες καὶ τὰ καθʼ ἕκαστα τῶν ῥημάτων ἀνιχνεύομεν κατὰ πόδας ζητοῦντες τὸ λεῖπον ἐξ ὧν προειλήφαμεν . τὸ δὲ μέγιστον ἐν τούτοις , μελετᾶν ἀεὶ καὶ ἀπιστεῖν ὡς εἰδότι καὶ φοβεῖσθαι μὴ διαρρυέν σε τὸ μάθημα οἰχήσεται . τὸ γὰρ ποιοῦν ἐπιλήσμονας ὑπόληψίς ἐστι τοῦ δοκεῖν εἰδέναι τὸ ἅπαξ ὀφθὲν ἢ λεχθὲν ἢ ἀκουσθέν , καὶ τὸ προσδοκᾶν ὅτι καὶ εἰς νέωτα καὶ μετὰ χρόνον μοι παραμενεῖ , μή τι γε δὴ τρίτην ὕστερον ἡμέραν ἢ τετάρτην ἢ πέμπτην . ἔχει δὲ οὐχ οὕτως ἀλλʼ οἴχεται καὶ κατὰ μικρὸν διαφθείρεται καὶ δαπανᾶται μὴ μελετώμενον . δεινὴ δὲ πρόφασις λήθης καὶ τὸ γεγράφθαι πού σοι τὰ μαθήματα καὶ ἐπὶ σχολῆς ἔχειν , ἐντυχόντα γνῶναι , καὶ ἀναλαβεῖν τὸ ἐκβεβλημένον . δεῖ δὲ οὐχ οὕτως , ἀλλʼ ἡγεῖσθαι μηδὲν ἐκείνων γεγράφθαι , μηδ᾿ ἐπί σοι καθεστηκέναι διαναγνόντι καὶ ἐπιλεξαμένῳ μαθεῖν οἴου μηδὲ εἰδέναι γράμματα , τό γε ἐπὶ μνήμῃ , καὶ οὕτως ἔσῃ φροντιστὴς περὶ τὰ ἐγνωσμένα , καὶ μελετηρότατος εἰς μαθήματα . ἀμέλει τίς ἂν ἐπιλάθοιτο τοῦ ὀνόματος τῆς μητρὸς ἢ τοῦ πατρὸς ἢ τῆς πατρίδος ἢ τοῦ σφετέρου ; δῆλον ὅτι διʼ οὐδὲν ἄλλο , ἢ ὅτι ἡ μελέτη τούτων ἀέναος γίνεται καὶ καθημερινή τε καὶ διὰ τέλους . τίς δέ ἐστιν ὅστις ἐρωμένης ἢ παιδικῶν ἐξελάθετο , καὶ ὧν οὗτοι λέγουσιν ἢ πράττουσι ; κἂν ληροῦντες τύχωσι , καὶ ὁτιοῦν φλυαροῦντες εἴπωσι , τοῦτο φροντίδι βεβαιωσάμενος περιφέρει καὶ μελέτῃ μακρᾷ τῷ πρὸς ἐκείνοις εἶναι τὴν γνώμην καὶ μετʼ ἐκείνων διαιτᾶσθαι . διὸ καὶ σοφούς τε καὶ ποιητικοὺς ὡς εἰκὸς ἀποτελεῖ ἡ μνήμη ὑποτρεφομένη . ἅμα τε γὰρ ἔσπασέ τι τῆς ἐπιθυμίας , καὶ ἐγέννησε τὸ μνημονεύειν ποθῶν ἀπερχόμενον τὸ φανὲν κεχαρισμένον , καὶ σοφώτερος αὐτοῦ γεγενημένος καὶ ποιεῖν εἰς τὰ παιδικὰ ὀρέγεται καὶ γλίχεται τοῦ καλοῦ , καθάπερ τέως μελετηρὸς ὤν , νυνὶ δὲ πτερωθεὶς ὑπὸ μνημοσύνης , κἂν εἰ τύχοι ζωγραφικὸς ὢν ἢ πλαστικός , εἴδωλον ὁμοιότατον ἐκ τῆς μνήμης τῆς περὶ τῶν παιδικῶν συμπλάσεται καὶ διατυπώσει . νυστάζειν γὰρ αὐτὸν οὐκ ἐᾷ καὶ παριέναι τὰ μέρη τοῦ κάλλους ὁ πόθος ἐγκείμενος , οὐδὲ ἀμελῶς θεωρεῖν . οὐδὲ φιλάργυρος τῶν δραχμῶν ἐπιλήσεται τούτων ὧν ἀπέθηκεν εἰς τὸ ταμιεῖον φέρων , διὰ φροντίδος ἔχων ἃ διηρίθμησε καὶ συνήθροισε . φροντίζων δὴ καὶ σὺ περὶ ταῦτα ἃ μανθάνεις , εἰ βούλει μαθεῖν , καὶ μεθ᾿ ἡμέραν καὶ νύκτωρ , οὐκ ἐπιλήσῃ τὸ σύνολον , ἀλλʼ ἕξεις ἐπὶ τὴν χρείαν ἕτοιμα , αὐτὰ καὶ πρὸ ὀλίγου τεθεραπευκὼς καὶ περὶ αὐτῶν διειλεγμένος . ἐὰν δὲ ἀνῇς , οἰχήσεται . πτερόεντα γοῦν οἱ ποιηταὶ τὰ ἔπη καὶ τὰ ῥήματα λέγουσιν , ὅτι τοῖς οὐκ ἀπρὶξ ἐχομένοις ἀναστάντα πέτεται . αἰνίττεται δὲ καὶ ὁ κατατετρῆσθαι δοκῶν πίθος , καὶ τὸ ἐν Ἅιδου κόσκινον , ὅτι μηδὲν στέγειν δυνάμεθα τῶν εἰς τὴν ψυχὴν εἰσιόντων , ἀλλʼ ἀπορρυτόν ἐστιν ἄνωθεν , ὥσπερ ἀπορρέοντός τινος ἀεὶ δεῖ τὸ ἐπεισρέον εἶναι . Ἀντιφῶν τε ἐν ταῖς ῥητορικαῖς τέχναις τὸ μὲν τὰ παρόντα ἔφη καὶ ὑπάρχοντα καὶ παρακείμενα αἰσθάνεσθαι κατὰ φύσιν εἶναι ἡμῖν , παρὰ φύσιν δὲ τὸ φυλάττειν αὐτῶν ἐκποδών γενομένων ἐναργῆ τὸν τύπον . ὅθεν ἐπειδὴ παρὰ φύσιν ἐστὶν τὸ μνημονεύειν , ἡ φροντὶς καὶ ἡ ἄσκησις κράτιστον . ἀκροώμενος οὖν τῶν τε ἀποστοματιζόντων ἤτοι τὰ ἐσκεμμένα ἢ τοὺς αὐτοσχεδίους λόγους καὶ τῶν ἀναγνωσμάτων , πρῶτον μὲν τὴν ἰδέαν τοῦ λεγομένου περιλάμβανε , τοῦτο δέ ἐστιν ἡ περιβολὴ τῆς ἐννοίας καὶ ὁ κύκλος καὶ τὸ ἄρθρον τὸ περιγράφον καὶ ἀφορίζον τὰ μέρη τῶν μερῶν , οἷον εἰ μὲν προοίμιον εἴη , τίς ὁ λόγος τε καὶ ἡ ὑπόθεσις τῆς προοιμιακῆς ἐπιχειρήσεως , τοῦ ά , τοῦ β΄ , τοῦ γʹ , τῶν ἄλλων ἐφεξῆς , καὶ τὸ διὰ τί εἴληπται λάμβανε . δεσμὸς γάρ ἐστι τῆς μνήμης σοι καὶ φυλακτήριον τὸ τοιοῦτον εἶδος λαβόντι . τὸ γὰρ διὰ τί τὸ κῦρος τῆς ἐπιστήμης καὶ τέχνης . ὡσαύτως γε μὴν καὶ περὶ τῆς διηγήσεως δηλώσεως οὔσης , εἴτε ἄνωθεν ἐξαρχῆς εἴτε καὶ πόθεν ἤρξατο καὶ τίνος χάριν , καὶ ταῦτα ἐπίκρινε . ὅταν δὲ ἅπτηται τῶν πίστεων , ἡγομένων τε καὶ ἀναγκαίων διάκρισιν ποιοῦ , καὶ τί τὸ κεφάλαιον τὸ ἰδικώτατόν ἐστιν αὐτῶν , καὶ πρὸς τί βλέπων λέγει καὶ πραγματεύεται . τὰ γὰρ καθʼ ἕκαστον τῶν ἐπιχειρημάτων ἐκ τούτων σοι παραστήσεται , μικροῦ δέω λέγειν ὅτι καὶ αὐτὰ τὰ ῥήματα ὅταν δʼ ἐκβοήσῃ τι καλὸν καὶ καίριον καὶ περιττὸν καὶ συνέσεως ἀξίας ἐχόμενον , διότι τοιοῦτόν ἐστιν οὐκ ἀχρεῖον λαβεῖν εἰς ἀπομνημόνευσιν . ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τῶν ἐπιλόγων ἢ γὰρ αὔξει τὸ πρᾶγμα ἢ ταῖς ἐπανόδοις συστρέψας ἐν βραχεῖ διδάσκειν οἴεται δεῖν τὰ διὰ πολλῶν ἠνυσμένα . μαρτύριον δὲ πρὸς τοῖς εἰρημένοις οὐκ ἐλάχιστόν ἐστι τῆς μνήμης τὸ ἔργον ἡμέτερον εἶναι καὶ ἐφʼ ἡμῖν τὸ τοὺς διαλυομένους , ὅταν καὶ ἀπαλλαττώμεθα ἀπʼ ἀλλήλων παραπέμποντες ἢ προπεμπόμενοι , κελεύειν ἀλλήλων μεμνῆσθαι ἀπελθόντας · τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ ῥῆμα , ὅτι εἰ βουληθείημεν μὴ ἀμελεῖν τοῦ μεριμνᾶν , καὶ ἄποθεν ἀλλήλων μνημονεύοιμεν ἄν . τὰ δὲ ἐγκλήματα καὶ τὸ ἐπιτιμᾶν τοῖς μὴ μεμνημένοις οὐ σαφῶς εἰς τοῦτο φέρει τὸ δέον ἐπιμέλειαν ἔχειν μνημοσύνης καὶ τοῦ ἄποθεν ὄντος ; ὅσα γοῦν οὐκ ἐφʼ ἡμῖν , ταῦτα οὐκ ἄν εἴη δίκαιον ἐπιτιμᾶν , οὐκ ἀμορφίαν , οὐ πήρωσιν , οὐδὲν τῶν ἄλλων ὅσαπερ οὐκ ἐφʼ ἡμῖν .
Lemmas: ἤδη δέ καί Σιμωνίδης καί πολύς μετά ἐκεῖνος μνήμη ὁδός προδιδάσκω , εἴδωλον παράθεσις καί τόπος εἰσηγέομαι πρός ὁ μνημονεύω ἔχω ὄνομα τε καί ῥῆμα · ὁ δέ εἰμί οὐδείς ἕτερος ἤ ὁ ὅμοιος πρός ὁ δοκέω καινός παραθεώρησις καί συζυγία πρός ἄλλος . ὁ γάρ γνώριμος ὁ γνωστός τύπος τις καί ἴχνος καί λαβή καί ἀφορμή , καί οὗτος ὁ τρόπος καί ὁ ὁ βάρβαρος φωνή συλλαμβάνω εἰμί ἀντιτίθημι ὁ γνώριμος ὁ ἀντί αὐτός , καί ὁ τύπος ὁ πρᾶγμα καταβλέπω . ὁ δέ τόπος ὁ μνήμη ἀφορμή δίδωμι , ὅτι μηδείς ἄνευ τόπος , καί ὁ μέρος ὁ λείπω καί ὄλλυμι . ὥσπερ γάρ ὁ ὁ ἴχνος ἀνευρίσκω κύων καί ὁ χώρα ὁ ἴχνος κατά πούς διώκω ὁ θηρίον , καί μόνος οὐ ἔχω ὑπολαμβάνω , οὕτως δή καί ὁ σπουδάζω μνημονεύω καί σῴζω ὁ μάθημα ἐθέλω ὁ μέρος ὁ μάθημα εἰμί θεωρέω καί ὁ συμβαίνω αὐτός , ἵνα ὅπου τυγχάνω προσβάλλω ἐκεῖθεν αὐτός ὁ μνημονεύω ὑπάρχω . τοιγαροῦν καί ὁ μέτρον μάλα μιμνῄσκω ὁ ἄνευ μέτρον ποιέω , ὅτι δή ὁ ὁ ῥυθμός καί ὁ εὐταξία ἀνάλογος μνημονεύω καί ὁ κατά ἕκαστος ὁ ῥῆμα ἀνιχνεύω κατά πούς ζητέω ὁ λείπω ἐκ ὅς προλαμβάνω . ὁ δέ μέγας ἐν οὗτος , μελετάω ἀεί καί ἀπιστέω ὡς οἶδα καί φοβέω μή διαρρέω σύ ὁ μάθημα οἴχομαι . ὁ γάρ ποιέω ἐπιλήσμων ὑπόληψις εἰμί ὁ δοκέω οἶδα ὁ ἅπαξ ὁράω ἤ λέγω ἤ ἀκούω , καί ὁ προσδοκάω ὅτι καί εἰς νέωτα καί μετά χρόνος ἐγώ παραμένω , μή τις γε δή τρίτος ὕστερον ἡμέρα ἤ τέταρτος ἤ πέμπτος . ἔχω δέ οὐ οὕτως ἀλλά οἴχομαι καί κατά μικρός διαφθείρω καί δαπανάω μή μελετάω . δεινός δέ πρόφασις λήθη καί ὁ γράφω που σύ ὁ μάθημα καί ἐπί σχολή ἔχω , ἐντυγχάνω γιγνώσκω , καί ἀναλαμβάνω ὁ ἐκβάλλω . δέω δέ οὐ οὕτως , ἀλλά ἡγέομαι μηδείς ἐκεῖνος γράφω , μηδέ ἐπί σύ καθίστημι διαναγιγνώσκω καί ἐπιλέγω μανθάνω οἴομαι μηδέ οἶδα γράμμα , ὁ γε ἐπί μνήμη , καί οὕτως εἰμί φροντιστής περί ὁ γιγνώσκω , καί μελετηρός εἰς μάθημα . ἀμέλει τίς ἄν ἐπιλανθάνομαι ὁ ὄνομα ὁ μήτηρ ἤ ὁ πατήρ ἤ ὁ πατρίς ἤ ὁ σφέτερος ; δῆλος ὅτι διά οὐδείς ἄλλος , ἤ ὅτι ὁ μελέτη οὗτος ἀέναος γίγνομαι καί καθημέριος τε καί διά τέλος . τίς δέ εἰμί ὅστις ἐρώμενος ἤ παιδικός ἐκλανθάνω , καί ὅς οὗτος λέγω ἤ πράσσω ; ἐάν ληρέω τυγχάνω , καί ὁστισοῦν φλυαρέω λέγω , οὗτος φροντίς βεβαιόω περιφέρω καί μελέτη μακρός ὁ πρός ἐκεῖνος εἰμί ὁ γνώμη καί μετά ἐκεῖνος διαιτάω . διό καί σοφός τε καί ποιητικός ὡς ἔοικα ἀποτελέω ὁ μνήμη ὑποτρέφω . ἅμα τε γάρ σπάω τις ὁ ἐπιθυμία , καί γεννάω ὁ μνημονεύω ποθέω ἀπέρχομαι ὁ φαίνω χαρίζω , καί σοφός αὐτός γίγνομαι καί ποιέω εἰς ὁ παιδικός ὀρέγω καί γλίχομαι ὁ καλός , καθά τέως μελετηρός εἰμί , νυνί δέ πτερόω ὑπό μνημοσύνη , ἄν εἰ τυγχάνω ζωγραφικός εἰμί ἤ πλαστικός , εἴδωλον ὅμοιος ἐκ ὁ μνήμη ὁ περί ὁ παιδικός συμπλάζομαι καί διατυπόω . νυστάζω γάρ αὐτός οὐ ἐάω καί παρέρχομαι ὁ μέρος ὁ κάλλος ὁ πόθος ἔγκειμαι , οὐδέ ἀμελής θεωρέω . οὐδέ φιλάργυρος ὁ δραχμή ἐπιλήθω οὗτος ὅς ἀποτίθημι εἰς ὁ ταμιεῖον φέρω , διά φροντίς ἔχω ὅς διαριθμέω καί συναθροίζω . φροντίζω δή καί σύ περί οὗτος ὅς μανθάνω , εἰ βούλομαι μανθάνω , καί μετά ἡμέρα καί νύκτωρ , οὐ ἐπιλανθάνομαι ὁ σύνολος , ἀλλά ἔχω ἐπί ὁ χρεία ἑτοῖμος , αὐτός καί πρό ὀλίγος θεραπεύω καί περί αὐτός διαλέγω . ἐάν δέ ἀνίημι , οἴχομαι . πτερόεις γοῦν ὁ ποιητής ὁ ἔπος καί ὁ ῥῆμα λέγω , ὅτι ὁ οὐ ἀπρίξ ἔχω ἀνίστημι πέτομαι . αἰνίσσομαι δέ καί ὁ κατατετραίνω δοκέω πίθος , καί ὁ ἐν ᾍδης κόσκινον , ὅτι μηδείς στέγω δύναμαι ὁ εἰς ὁ ψυχή εἰσέρχομαι , ἀλλά ἀπόρρυτος εἰμί ἄνωθεν , ὥσπερ ἀπορρέω τις ἀεί δέω ὁ ἐπεισρέω εἰμί . Ἀντιφῶν τε ἐν ὁ ῥητορικός τέχνη ὁ μέν ὁ πάρειμι φημί καί ὑπάρχω καί παράκειμαι αἰσθάνομαι κατά φύσις εἰμί ἐγώ , παρά φύσις δέ ὁ φυλάσσω αὐτός ἐκποδών γίγνομαι ἐναργής ὁ τύπος . ὅθεν ἐπειδή παρά φύσις εἰμί ὁ μνημονεύω , ὁ φροντίς καί ὁ ἄσκησις κρατύς . ἀκροάομαι οὖν ὁ τε ἀποστοματίζω ἤτοι ὁ σκοπέω ἤ ὁ αὐτοσχέδιος λόγος καί ὁ ἀνάγνωσμα , πρῶτος μέν ὁ ἰδέα ὁ λέγω περιλαμβάνω , οὗτος δέ εἰμί ὁ περιβολή ὁ ἔννοια καί ὁ κύκλος καί ὁ ἄρθρον ὁ περιγράφω καί ἀφορίζω ὁ μέρος ὁ μέρος , οἷος εἰ μέν προοίμιον εἰμί , τίς ὁ λόγος τε καί ὁ ὑπόθεσις ὁ προοιμιακός ἐπιχείρησις , ὁ άρθρο , ὁ βʹ , ὁ γʹ , ὁ ἄλλος ἐφεξῆς , καί ὁ διά τίς λαμβάνω λαμβάνω . δεσμός γάρ εἰμί ὁ μνήμη σύ καί φυλακτήριον ὁ τοιοῦτος εἶδος λαμβάνω . ὁ γάρ διά τίς ὁ κῦρος ὁ ἐπιστήμη καί τέχνη . ὡσαύτως γε μήν καί περί ὁ διήγησις δήλωσις εἰμί , εἴτε ἄνωθεν ἐξαρχῆς εἴτε καί πόθεν ἄρχω καί τίς χάριν , καί οὗτος ἐπικρίνω . ὅταν δέ ἅπτω ὁ πίστις , ἡγέομαι τε καί ἀναγκαῖος διάκρισις ποιέω , καί τίς ὁ κεφάλαιος ὁ ἰδικός εἰμί αὐτός , καί πρός τίς βλέπω λέγω καί πραγματεύομαι . ὁ γάρ κατά ἕκαστος ὁ ἐπιχείρημα ἐκ οὗτος σύ παρίστημι , μικρός δέω λέγω ὅτι καί αὐτός ὁ ῥῆμα ὅταν δέ ἐκβοάω τις καλός καί καίριος καί περισσός καί σύνεσις ἄξιος ἔχω , διότι τοιοῦτος εἰμί οὐ ἀχρεῖος λαμβάνω εἰς ἀπομνημόνευσις . ὁ δέ αὐτός λόγος καί περί ὁ ἐπίλογος ἤ γάρ αὐξάνω ὁ πρᾶγμα ἤ ὁ ἐπάνοδος συστρέφω ἐν βραχύς διδάσκω οἴομαι δέω ὁ διά πολύς ἀνύω . μαρτύριον δέ πρός ὁ λέγω οὐ ἐλαχύς εἰμί ὁ μνήμη ὁ ἔργον ἡμέτερος εἰμί καί ἐπί ἐγώ ὁ ὁ διαλύω , ὅταν καί ἀπαλλάσσω ἀπό ἀλλήλων παραπέμπω ἤ προπέμπω , κελεύω ἀλλήλων μιμνῄσκω ἀπέρχομαι · οὗτος γάρ σημαίνω ὁ ῥῆμα , ὅτι εἰ βούλομαι μή ἀμελέω ὁ μεριμνάω , καί ἄποθεν ἀλλήλων μνημονεύω ἄν . ὁ δέ ἔγκλημα καί ὁ ἐπιτιμάω ὁ μή μιμνῄσκω οὐ σαφής εἰς οὗτος φέρω ὁ δέω ἐπιμέλεια ἔχω μνημοσύνη καί ὁ ἄποθεν εἰμί ; ὅσος γοῦν οὐ ἐπί ἐγώ , οὗτος οὐ ἄν εἰμί δίκαιος ἐπιτιμάω , οὐ ἀμορφία , οὐ πήρωσις , οὐδείς ὁ ἄλλος ὅσος οὐ ἐπί ἐγώ .