basilius-theology.epistulae 233
Οἶδα καὶ αὐτὸς ἀκούσας τούτου , καὶ γνωρίζω τῶν ἀνθρώπων τὴν κατασκευήν . τί οὖν ἐροῦμεν πρὸς ταῦτα ; ὅτι καλὸν μὲν ὁ νοῦς · καὶ ἐν τούτῳ ἔχομεν τὸ κατʼ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος · καὶ καλὸν τοῦ νοῦ ἡ ἐνέργεια · καὶ ὅτι ἀεικίνητος ὢν οὗτος , πολλάκις μὲν φαντασιοῦται περὶ τῶν οὐκ ὄντων ὡς ὄντων , πολλάκις δὲ εὐθυβόλως ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν φέρεται . ἀλλʼ ἐπειδὴ τούτῳ διτταὶ δυνάμεις παραπεφύκασι , κατὰ τὴν ἡμετέραν τῶν εἰς Θεὸν πεπιστευκότων ὑπόληψιν , ἡ μὲν πονηρά , ἡ τῶν δαιμόνων , πρὸς τὴν ἰδίαν ἀποστασίαν ἡμᾶς συνεφελκομένη , ἡ δὲ θειοτέρα καὶ ἀγαθὴ πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ ὁμοίωσιν ἡμᾶς ἀνάγουσα · ὅταν μὲν ἐφʼ ἑαυτοῦ μένῃ ὁ νοῦς , μικρὰ καθορᾷ καὶ τὰ ἑαυτῷ σύμμετρα , ὅταν δὲ τοῖς ἀπατῶσιν ἑαυτὸν ἐπιδῷ , ἀφανίσας τὸ οἰκεῖον κριτήριον φαντασίαις σύνεστιν ἀλλοκότοις . τότε καὶ τὸ ξύλον οὐχὶ ξύλον εἶναι νομίζει , ἀλλὰ Θεόν , καὶ χρυσὸν οὐχὶ χρήματα εἶναι κρίνει , ἀλλὰ σεβάσματα . ἐὰν δὲ πρὸς τὴν θειοτέραν ἀπονεύσῃ μερίδα , καὶ τὰς τοῦ Πνεύματος ὑποδέξηται χάριτας , τότε γίνεται τῶν θειοτέρων καταληπτικός , ὅσον αὐτοῦ τῇ φύσει σύμμετρον . Τρεῖς οὖν εἰσιν οἱονεὶ βίων καταστάσεις , καὶ ἰσάριθμοι τούτοις αἱ τοῦ νοῦ ἡμῶν ἐνέργειαι . ἢ γὰρ πονηρὰ ἡμῶν τὰ ἐπιτηδεύματα , καὶ πονηρὰ ἡμῶν δηλονότι τὰ τοῦ νοῦ κινήματα · οἷον μοιχεῖαι , κλοπαί , εἰδωλολατρείαι , συκοφαντίαι , ἔριδες , θυμοί , ἐριθεῖαι , φυσιώσεις , καὶ ὅσα ἐν τοῖς ἔργοις τῆς σαρκὸς ὁ ἀπόστολος Παῦλος ἀπηριθμήσατο · ἢ καλά · ἢ μέση τίς ἐστι τῆς ψυχῆς ἡ ἐνέργεια , οὔτε κατεγνωσμένον τι ἔχουσα , οὔτε ἐπαινετόν · ὡς ἡ τῶν βαναύσων τούτων τεχνῶν ἀνάληψις , ἃς δὴ καὶ μέσας προσαγορεύομεν , οὐδὲν τῷ ἑαυτῶν λόγῳ πρὸς ἀρετὴν ἢ κακίαν ἀποκλινούσας . ποία γὰρ κακία κυβερνητικῆς ἢ ἰατρικῆς ; οὐ μέντοιγε οὐδὲ ἀρεταὶ αὐταὶ καθʼ ἑαυτάς , ἀλλʼ ἐκ τῆς τῶν κεχρημένων προαιρέσεως πρὸς τὴν τοῦ ἑτέρου τῶν ἀντικειμένων ἀποκλίνουσι μοῖραν . ὁ μέντοι τῇ θεότητι τοῦ Πνεύματος ἀνακραθεὶς νοῦς , οὗτος ἤδη τῶν μεγάλων ἐστὶ θεωρημάτων ἐποπτικός , καὶ καθορᾷ τὰ θεῖα κάλλη , τοσοῦτον μέντοι , ὅσον ἡ χάρις ἐνδίδωσι καὶ ἡ κατασκευὴ αὐτοῦ ὑποδέχεται . Ὥστε ἀφέντες ἐκείνας τὰς διαλεκτικὰς ἐρωτήσεις , μὴ κακεντρεχῶς , ἀλλʼ εὐλαβῶς ἐξεταζέτωσαν τὴν ἀλήθειαν . δέδοται ἡμῖν τὸ τοῦ νοῦ κριτήριον εἰς τὴν τῆς ἀληθείας σύνεσιν . ἔστι δὲ ἡ αὐτοαλήθεια ὁ Θεὸς ἡμῶν . ὥστε προηγούμενόν ἐστιν τῷ νῷ τὸν Θεὸν ἡμῶν ἐπιγινώσκειν , ἐπιγινώσκειν δὲ οὕτως ὡς δυνατὸν γνωρίζεσθαι τὸν ἀπειρομεγέθη ὑπὸ τοῦ μικροτάτου . οὐδὲ γὰρ ἐπειδὴ ὀφθαλμοὶ εἰς κατανόησιν τῶν ὁρατῶν εἰσι τεταγμένοι , ἤδη πάντα τὰ ὁρατὰ ὑπὸ τὴν ὄψιν ἄγεται . οὐδὲ γὰρ τὸ ἡμισφαίριον τοῦ οὐρανοῦ ἐν μιᾷ ῥοπῇ καθορᾶται , ἀλλὰ φαντασία μὲν ὄψεως ἡμᾶς περιίσταται , κατὰ δὲ τὴν ἀλήθειαν πολλά , ἵνα μὴ πάντα εἴπω , ἔστιν ἐν αὐτῷ τὰ ἀγνοούμενα · ἀστέρων φύσις , μεγέθη τούτων , διαστήματα , κινήσεις , συνδρομαί , ἀποστάσεις , αἱ λοιπαὶ σχέσεις , αὐτὴ ἡ οὐσία τοῦ στερεώματος , τὸ βάθος τὸ ἀπὸ τῆς κοίλης περιφερείας ἐπὶ τὴν κυρτὴν ἐπιφάνειαν . ἀλλʼ ὅμως οὐκ ἂν εἴποιμεν ἀόρατον εἶναι τὸν οὐρανὸν διὰ τὰ ἀγνοούμενα , ἀλλʼ ὁρατὸν διὰ τὴν μετρίαν αὐτοῦ κατανόησιν . οὕτω δὴ καὶ περὶ Θεοῦ . εἰ μὲν βεβλαμμένος ἐστὶν ὑπὸ δαιμόνων ὁ νοῦς , εἰδωλολατρήσει , ἢ πρὸς ἄλλο τι εἶδος ἀσεβείας παρατραπήσεται · εἰ δὲ τῇ τοῦ Πνεύματος ἑαυτὸν ἐπιδέδωκε βοηθείᾳ , τὴν ἀλήθειαν γνωρίσει , καὶ Θεὸν ἐπιγνώσεται . ἐπιγνώσεται δέ , ὡς ὁ ἀπόστολος εἶπεν , ἐκ μέρους , ἐν δὲ τῇ μετὰ ταῦτα ζωῇ τελεώτερον · ὅταν γὰρ ἔλθῃ τὸ τέλειον , τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται . ὥστε καὶ καλὸν τοῦ νοῦ τὸ κριτήριον καὶ πρὸς εὔχρηστον τέλος , τὴν Θεοῦ κατανόησιν , δεδομένον , ἐνεργοῦν μέντοι τοσοῦτον ὅσον αὐτῷ χωρητόν .
Lemmas: οἶδα καί αὐτός ἀκούω οὗτος , καί γνωρίζω ὁ ἄνθρωπος ὁ κατασκευή . τίς οὖν εἴρω πρός οὗτος ; ὅτι καλός μέν ὁ νόος · καί ἐν οὗτος ἔχω ὁ κατά εἰκών ὁ κτίζω · καί καλός ὁ νόος ὁ ἐνέργεια · καί ὅτι ἀεικίνητος εἰμί οὗτος , πολλάκις μέν φαντασιόω περί ὁ οὐ εἰμί ὡς εἰμί , πολλάκις δέ εὐθύβολος ἐπί ὁ ἀλήθεια φέρω . ἀλλά ἐπεί οὗτος δισσός δύναμις παραφύζω , κατά ὁ ἡμέτερος ὁ εἰς θεός πιστεύω ὑπόληψις , ὁ μέν πονηρός , ὁ ὁ δαίμων , πρός ὁ ἴδιος ἀποστασία ἐγώ συνεφέλκω , ὁ δέ θεῖος καί ἀγαθός πρός ὁ ὁ Θεός ὁμοίωσις ἐγώ ἀνάγω · ὅταν μέν ἐπί ἑαυτοῦ μένω ὁ νόος , μικρός καθοράω καί ὁ ἑαυτοῦ σύμμετρος , ὅταν δέ ὁ ἀπατάω ἑαυτοῦ ἐπιδίδωμι , ἀφανίζω ὁ οἰκέω κριτήριον φαντασία σύνειμι ἀλλόκοτος . τότε καί ὁ ξύλον οὐ ξύλον εἰμί νομίζω , ἀλλά Θεός , καί χρυσός οὐ χρῆμα εἰμί κρίνω , ἀλλά σέβασμα . ἐάν δέ πρός ὁ θεῖος ἀπονεύω μερίς , καί ὁ ὁ πνεῦμα ὑποδείκνυμι χάρις , τότε γίγνομαι ὁ θεῖος καταληπτικός , ὅσος αὐτός ὁ φύσις σύμμετρος . τρεῖς οὖν εἰμί οἱονεί Βίων κατάστασις , καί ἰσάριθμος οὗτος ὁ ὁ νόος ἐγώ ἐνέργεια . ἢ γάρ πονηρός ἐγώ ὁ ἐπιτήδευμα , καί πονηρός ἐγώ δηλονότι ὁ ὁ νόος κίνημα · οἷος μοιχεία , κλοπή , εἰδωλολατρεία , συκοφαντία , Ἔρις , θυμός , ἐριθεία , φυσίωσις , καί ὅσος ἐν ὁ ἔργον ὁ σάρξ ὁ ἀπόστολος Παῦλος ἀπαριθμέω · ἢ καλός · ἢ μέσος τίς εἰμί ὁ Ψυχή ὁ ἐνέργεια , οὔτε καταγιγνώσκω τίς ἔχω , οὔτε ἐπαινετός · ὡς ὁ ὁ βάναυσος οὗτος τέχνη ἀνάληψις , ὅς δή καί μέσος προσαγορεύω , οὐδείς ὁ ἑαυτοῦ λόγος πρός ἀρετή ἢ κακία ἀποκλίνω . ποῖος γάρ κακία κυβερνητικός ἢ ἰατρικός ; οὖον μέντοι οὐδέ ἀρετή αὐτός κατά ἑαυτοῦ , ἀλλά ἐκ ὁ ὁ χράομαι προαίρεσις πρός ὁ ὁ ἕτερος ὁ ἀντίκειμαι ἀποκλίνω μοῖρα . ὁ μέντοι ὁ θεότης ὁ πνεῦμα ἀνακεράννυμι νόος , οὗτος ἤδη ὁ μέγας εἰμί θεώρημα ἐποπτικός , καί καθοράω ὁ θεῖον κάλλος , τοσοῦτος μέντοι , ὅσος ὁ χάρις ἐνδίδωμι καί ὁ κατασκευή αὐτός ὑποδέχομαι . ὥστε ἀφίημι ἐκεῖνος ὁ διαλεκτικός ἐρωτάω , μή κακεντρεχῶς , ἀλλά εὐλαβής ἐξετάζω ὁ ἀλήθεια . δίδωμι ἐγώ ὁ ὁ νόος κριτήριον εἰς ὁ ὁ ἀλήθεια σύνεσις . εἰμί δέ ὁ αὐτοαλήθεια ὁ θεός ἐγώ . ὥστε προηγέομαι εἰμί ὁ νάω ὁ θεός ἐγώ ἐπιγιγνώσκω , ἐπιγιγνώσκω δέ οὕτως ὡς δυνατός γνωρίζω ὁ απειρομεγέθης ὑπό ὁ μικρός . οὐδέ γάρ ἐπεί ὀφθαλμός εἰς κατανόησις ὁ ὁρατής εἰμί τάσσω , ἤδη πᾶς ὁ ὁρατός ὑπό ὁ ὄψις ἄγω . οὐδέ γάρ ὁ ἡμισφαίριον ὁ οὐρανός ἐν εἷς ῥοπή καθοράω , ἀλλά φαντασία μέν ὄψις ἐγώ περιίστημι , κατά δέ ὁ ἀλήθεια πολύς , ἵνα μή πᾶς εἶπον , εἰμί ἐν αὐτός ὁ ἀγνοέω · ἀστήρ φύσις , μέγεθος οὗτος , διάστημα , κινέω , συνδρομή , ἀπόστασις , ὁ λοιπός σχέσις , αὐτός ὁ οὐσία ὁ στερέωμα , ὁ βάθος ὁ ἀπό ὁ κοῖλος περιφέρεια ἐπί ὁ κυρτός ἐπιφάνεια . ἀλλά ὅμως οὐ εἄν εἶπον ἀόρατος εἰμί ὁ οὐρανός διά ὁ ἀγνοέω , ἀλλά ὁρατός διά ὁ μέτριος αὐτός κατανόησις . οὗτος δή καί περί Θεός . εἰμί μέν βλάπτω εἰμί ὑπό δαίμων ὁ νόος , εἰδωλολατρέω , ἢ πρός ἄλλος τίς εἶδος ἀσέβεια παρατρέπω · εἰμί δέ ὁ ὁ πνεῦμα ἑαυτοῦ ἐπιδίδωμι βοήθεια , ὁ ἀλήθεια γνώρισις , καί θεός ἐπιγιγνώσκω . ἐπιγιγνώσκω δέ , ὡς ὁ ἀπόστολος εἶπον , ἐκ μέρος , ἐν δέ ὁ μετά οὗτος ζωή τέλειος · ὅταν γάρ ἔρχομαι ὁ τέλειος , ὁ ἐκ μέρος καταργέω . ὥστε καί καλός ὁ νόος ὁ κριτήριον καί πρός εὔχρηστος τέλος , ὁ Θεός κατανόησις , δίδωμι , ἐνεργέω μέντοι τοσοῦτος ὅσος αὐτός χωρέω .