athanasius-theology.contra-gentes 18
Τίς οὖν ἀπολογία , τίς ἀπόδειξις περὶ τοῦ εἶναι τούτους θεοὺς γένοιτ’ ἂν τοῖς ἐν τούτοις δεισιδαιμονοῦσιν ; ἐκ μὲν γὰρ τῶν λεχθέντων μικρῷ πρότερον , ἀνθρώπους αὐτοὺς καὶ ἀνθρώπους οὐ σεμνοὺς ὄντας ὁ λόγος ἀπέδειξεν · εἰς ἐκεῖνο δὲ τάχα τραπήσονται καὶ μέγα φρονήσουσιν ἐπὶ τοῖς ὑπ’ αὐτῶν εὑρεθεῖσι τῷ βίῳ χρησίμοις , λέγοντες διὰ ταῦτα αὐτοὺς καὶ θεοὺς ἡγεῖσθαι , ὅτι τοῖς ἀνθρώποις χρήσιμοι γεγόνασι . Ζεὺς μὲν γὰρ λέγεται πλαστικὴν τέχνην ἐσχηκέναι , Ποσειδῶν δὲ τὴν τοῦ κυβερνήτου . καὶ Ἥφαιστος μὲν χαλκευτικήν , Ἀθηνᾶ δὲ τὴν ὑφαντικήν . καὶ Ἀπόλλων μὲν τὴν μουσικήν , Ἄρτεμις δὲ τὴν κυνηγετικήν . καὶ Ἥρα στολισμόν , Δήμητρα γεωργίαν καὶ ἄλλοι ἄλλας , ὡς οἱ ἱστοροῦντες περὶ αὐτῶν ἐξηγήσαντο . ἀλλὰ ταύτας καὶ τὰς τοιαύτας ἐπιστήμας οὐκ αὐτοῖς μόνοις ἔδει τοὺς ἀνθρώπους ἀναθεῖναι , ἀλλὰ τῇ κοινῇ τῶν ἀνθρώπων φύσει , εἰς ἣν ἀτενίζοντες ἄνθρωποι τὰς τέχνας ἐφευρίσκουσι . τὴν γὰρ τέχνην καὶ οἱ πολλοὶ λέγουσι φύσεως αὐτὴν εἶναι μίμημα . εἰ τοίνυν ἐπιστήμονες περὶ ἃς ἐσπούδασαν τέχνας γεγόνασιν , οὐ διὰ τοῦτο καὶ θεοὺς αὐτοὺς νομίζειν ἀνάγκη , ἀλλὰ μᾶλλον ἀνθρώπους . οὐ γὰρ ἐξ αὐτῶν αἱ τέχναι , ἀλλ’ ἐν ταύταις καὶ αὐτοὶ τὴν φύσιν ἐμιμήσαντο . ὄντες γὰρ ἄνθρωποι κατὰ φύσιν δεκτικοὶ ἐπιστήμης κατὰ τὸν περὶ αὐτῶν τεθέντα ὅρον , οὐδὲν θαυμαστὸν εἰ τῇ ἀνθρωπίνῃ διανοίᾳ καὶ αὐτοὶ εἰς τὴν ἑαυτῶν φύσιν ἀποβλέποντες καὶ ταύτης ἐπιστήμην λαβόντες , τὰς τέχνας ἐπενόησαν . ἢ εἰ διὰ τὰς τῶν τεχνῶν εὑρέσεις θεοὺς αὐτοὺς ἄξιον ἀναγορεύεσθαι λέγουσιν , ὥρα καὶ τοὺς τῶν ἄλλων τεχνῶν εὑρετὰς θεοὺς ἀναγορεύειν , καθ’ ὃν λόγον κἀκεῖνοι τῆς τοιαύτης ὀνομασίας ἠξιώθησαν . γράμματα μὲν γὰρ ἐφεῦρον Φοίνικες , ποίησιν δὲ ἡρωϊκὴν Ὅμηρος , καὶ διαλεκτικὴν μὲν Ζήνων ὁ Ἐλεάτης , ρητορικὴν δὲ τέχνην Κόραξ ὁ Συρακούσιος , καὶ καρπὸν μὲν μελισσῶν Ἀρισταῖος , σίτου δὲ σπορὰν Τριπτόλεμος , καὶ νόμους μὲν Λυκοῦργος ὁ Σπαρτιάτης καὶ Σόλων ὁ Ἀθηναῖος . τῶν δὲ γραμμάτων τὴν σύνταξιν καὶ ἀριθμοὺς καὶ μέτρα καὶ στάθμια Παλαμήδης ἐφεῦρε . καὶ ἄλλοι ἄλλα καὶ διάφορα τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων ἀπήγγειλαν χρήσιμα κατὰ τὴν τῶν ἱστορησάντων μαρτυρίαν . εἴπερ οὖν αἱ ἐπιστῆμαι θεοποιοῦσι καὶ διὰ ταύτας εἰσὶ θεοὶ γλυπτοί , ἀνάγκη καὶ τοὺς ὕστερον ἐκείνων ἐφευρετὰς τῶν ἄλλων γενομένους εἶναι κατ’ αὐτοὺς θεούς · ἢ εἰ μὴ τούτους ἀξιοῦσι τῆς τοῦ θεοῦ τιμῆς , ἀλλ’ ἀνθρώπους ἐπιγινώσκουσιν , ἀκολουθεῖ καὶ τὸν Δία καὶ τὴν Ἥραν καὶ τοὺς ἄλλους μηδὲ ὀνομάζεσθαι θεούς , ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς ἀνθρώπους γεγενῆσθαι πιστεύειν καὶ κατὰ περιττόν , ὅτι μηδὲ σεμνοὶ γεγόνασιν , ὡς καὶ ἀπ’ αὐτῆς τῆς τῶν ἀγαλμάτων γλυφῆς οὐδὲν ἕτερον ἢ ἀνθρώπους αὐτοὺς ἐλέγχουσι .
Lemmas: Τῖς οὖν ἀπολογία , τίς ἀπόδειξις περί ὁ εἰμί οὗτος θεός γίγνομαι εἄν ὁ ἐν οὗτος δεισιδαιμονέω ; ἐκ μέν γάρ ὁ λέγω μικρός πρότερος , ἄνθρωπος αὐτός καί ἄνθρωπος οὖον σεμνός εἰμί ὁ λόγος ἀποδείκνυμι · εἰς ἐκεῖνος δέ τάχα τρέπω καί μέγας φρονέω ἐπί ὁ ὑπό αὐτός εὑρίσκω ὁ βίος χρήσιμος , λέγω διά οὗτος αὐτός καί θεός ἡγέομαι , ὅτι ὁ ἄνθρωπος χρήσιμος γίγνομαι . Ζεύς μέν γάρ λέγω πλαστικός τέχνη ἔχω , Ποσειδῶν δέ ὁ ὁ κυβερνήτης . καί Ἥφαιστος μέν χαλκευτικός , Ἀθηνᾶ δέ ὁ ὑφαντικός . καί Ἀπόλλων μέν ὁ μουσικός , Ἄρτεμις δέ ὁ κυνηγετικός . καί Ἥρα στολισμός , Δημήτηρ γεωργία καί ἄλλος ἄλλος , ὡς ὁ ἱστορέω περί αὐτός ἐξηγέομαι . ἀλλά οὗτος καί ὁ τοιοῦτος ἐπιστήμη οὐ αὐτός μόνος ἐσθίω ὁ ἄνθρωπος ἀνατίθημι , ἀλλά ὁ κοινός ὁ ἄνθρωπος φύσις , εἰς ὅς ἀτενίζω ἄνθρωπος ὁ τέχνη ἐφευρίσκω . ὁ γάρ τέχνη καί ὁ πολύς λέγω φύσις αὐτός εἰμί μίμημα . εἰμί τοίνυν ἐπιστήμων περί ὅς σπουδάζω τέχνη γίγνομαι , οὖον διά οὗτος καί θεός αὐτός νομίζω ἀνάγκη , ἀλλά μᾶλλον ἄνθρωπος . οὖον γάρ ἐκ αὐτός ὁ τέχνη , ἀλλά ἐν οὗτος καί αὐτός ὁ φύσις μιμέομαι . εἰμί γάρ ἄνθρωπος κατά φύσις δεκτικός ἐπιστήμη κατά ὁ περί αὐτός τίθημι ὅρος , οὐδείς θαυμαστός εἰμί ὁ ἀνθρώπινος διάνοια καί αὐτός εἰς ὁ ἑαυτοῦ φύσις ἀποβλέπω καί οὗτος ἐπιστήμη λαμβάνω , ὁ τέχνη ἐπινοέω . ἢ εἰμί διά ὁ ὁ τέχνη εὕρεσις θεός αὐτός ἄξιος ἀναγορεύω λέγω , ὥρα καί ὁ ὁ ἄλλος τέχνη εὑρετής θεός ἀναγορεύω , κατά ὅς λόγος ἐκεῖνος ὁ τοιοῦτος ὀνομασία ἀξιόω . γράμμα μέν γάρ ἐφευρίσκω Φοῖνιξ , ποίησις δέ ἡρωϊκός Ὅμηρος , καί διαλεκτικός μέν Ζήνων ὁ Ἐλεάτης , ῥητορικός δέ τέχνη Κόραξ ὁ Συρακούσιος , καί καρπός μέν μέλισσα Ἀρισταῖος , σῖτος δέ σπορά Τριπτόλεμος , καί νόμος μέν Λυκοῦργος ὁ Σπαρτιάτης καί Σόλων ὁ Ἀθηναῖος . ὁ δέ γράμμα ὁ σύνταξις καί ἀριθμός καί μέτρον καί στάθμιον Παλαμήδης ἐφευρίσκω . καί ἄλλος ἄλλος καί διάφορος ὁ βίος ὁ ἄνθρωπος ἀπαγγέλλω χρήσιμος κατά ὁ ὁ ἱστορέω μαρτυρία . εἴπερ οὖν ὁ ἐπιστήμη θεοποιέω καί διά οὗτος εἰμί θεός γλυπτός , ἀνάγκη καί ὁ ὕστερος ἐκεῖνος ἐφευρετής ὁ ἄλλος γίγνομαι εἰμί κατά αὐτός θεός · ἢ εἰμί μή οὗτος ἀξιόω ὁ ὁ θεός τιμή , ἀλλά ἄνθρωπος ἐπιγιγνώσκω , ἀκολουθέω καί ὁ Ζεύς καί ὁ Ἥρα καί ὁ ἄλλος μηδέ ὀνομάζω θεός , ἀλλά καί αὐτός ἄνθρωπος γίγνομαι πιστεύω καί κατά περισσός , ὅτι μηδέ σεμνός γίγνομαι , ὡς καί ἀπό αὐτός ὁ ὁ ἄγαλμα γλυφή οὐδείς ἕτερος ἢ ἄνθρωπος αὐτός ἐλέγχω .