athanasius-theology.contra-gentes 16
Ἀλλ’ ἴσως περὶ τούτων οἱ δυσσεβεῖς ἐπὶ τὴν ἰδιότητα τῶν ποιητῶν καταφεύξονται , λέγοντες τῶν ποιητῶν ἴδιον εἶναι χαρακτῆρα τὰ μὴ ὄντα πλάττεσθαι καὶ ψεύδεσθαι περὶ μύθων εἰς ἡδονὴν τῶν ἀκουόντων , οὗ χάριν καὶ τὰ περὶ θεῶν αὐτοὺς πεποιηκέναι φήσουσιν . ἀλλ’ αὕτη καὶ πάντων μᾶλλον ἡ πρόφασις αὐτοῖς ἕωλος δειχθήσεται ἀφ’ ὧν αὐτοὶ περὶ τούτων ἔχουσι δόξαν καὶ προτίθενται . εἰ γὰρ τὰ παρὰ ποιηταῖς ἐστι πλάσματα καὶ ψευδῆ , ψευδὴς ἂν εἴη καὶ αὐτὴ ἡ περὶ τοῦ Διὸς καὶ Κρόνου καὶ Ἥρας καὶ Ἄρεoς καὶ τῶν ἄλλων ὀνομασία . ἴσως γάρ , ὡς αὐτοί φασι , καὶ τὰ ὀνόματα πέπλασται καὶ οὐκ ἔστι μὲν ὅλως Ζεὺς οὐδὲ Κρόνος οὐδὲ Ἄρης . πλάττονται δὲ τούτους ὡς ὄντας οἱ ποιηταὶ πρὸς ἀπάτην τῶν ἀκουόντων . πλαττόντων δὲ τῶν ποιητῶν τὰ μὴ ὄντα , πῶς ὡς ὄντας αὐτοὺς θρησκεύουσιν ; ἢ ἴσως γὰρ ἂν πάλιν φήσουσι · τὰ μὲν ὀνόματα οὐ πλάττονται , τὰς δὲ πράξεις ψεύδονται κατ’ αὐτῶν ; ἀλλὰ καὶ τοῦτο οὐδὲν ἧττον πρὸς ἀπολογίαν αὐτῶν οὐκ ἀσφαλές . εἰ γὰρ τὰς πράξεις ἐψεύσαντο , ἐψεύσαντο πάντως καὶ τὰ ὀνόματα , ὧν καὶ τὰς πράξεις εἶναι διηγήσαντο . ἢ εἰ ἀληθεύουσι περὶ τὰ ὀνόματα , ἀληθεύουσι καὶ περὶ τὰς πράξεις ἐξ ἀνάγκης . ἄλλως τε οἱ εἶναι τούτους θεοὺς μυθολογήσαντες ἴσασιν ἀληθῶς καὶ ἃ δεῖ θεοὺς πράττειν καὶ οὐκ ἄν ποτε τὰς ἀνθρώπων θεοῖς προσάψοιεν ἐννοίας . ὥσπερ οὐδὲ τὸ τοῦ πυρὸς ἔργον τῷ ὕδατί τις ἀναθήσει · τὸ μὲν γὰρ καίει , τὸ δὲ ἔμπαλιν τὴν οὐσίαν ἔχει ψυχράν . μὲν οὖν αἱ πράξεις εἰσὶ θεῶν ἄξιαι , θεοὶ ἂν εἶεν καὶ οἱ τούτων ἐργάται . εἰ δὲ ἀνθρώπων ἐστὶ καὶ ἀνθρώπων οὐ καλῶν τὸ μοιχεύειν καὶ τὰ προειρημένα ἔργα , ἄνθρωποι ἂν εἶεν οἱ ταῦτα πράξαντες καὶ οὐ θεοί . κατ’ ἀλλήλους γὰρ ταῖς οὐσίαις καὶ τὰς πράξεις εἶναι χρή , ἵνα καὶ ἐκ τῆς ἐνεργείας ὁ πράξας μαρτυρηθῇ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας ἡ πρᾶξις γνωσθῆναι . ὥσπερ ὥσπερ οὖν εἴ τις διαλεγόμενος περὶ ὕδατος καὶ πυρὸς καὶ τὰς τούτων ἐνεργείας ἀπαγγέλλων οὐκ ἂν εἶπε , τὸ μὲν ὕδωρ καίειν , τὸ δὲ πῦρ ψύχειν , οὐδ’ εἴ τις περὶ ἡλίου καὶ γῆς διηγεῖτο , ἔλεγεν ἂν τὴν μὲν γῆν φωτίζειν , τὸν δὲ ἥλιον βοτάνας καὶ καρποὺς σπείρεσθαι , ἀλλὰ καὶ λέγων πᾶσαν παραπληξίαν ὑπερέβαλεν , οὕτως οὐκ ἂν οἱ παρ’ αὐτοῖς συγγραφεῖς , καὶ μάλιστα ὁ πάντων ἐξοχώτατος ποιητής , εἴπερ ᾔδεισαν θεοὺς εἶναι τὸν Δία καὶ τοὺς ἄλλους , τοιαύτας αὐτοῖς περιέθηκαν πράξεις , αἳ μὴ εἶναι θεοὺς αὐτοὺς ἐλέγχουσιν , ἀλλὰ μᾶλλον ἀνθρώπους εἶναι καὶ ἀνθρώπους οὐ σώφρονας . ἢ εἰ ἐψεύσαντο ὡς ποιηταί , καὶ σὺ τούτων καταψεύδῃ , διὰ τί μὴ καὶ ἐπὶ τῆς ἀνδρείας τῶν ἡρώων ἐψεύσαντο καὶ ἀντὶ μὲν ἀνδρείας ἀσθένειαν , ἀντὶ δὲ ἀσθενείας ἀνδρείαν ἐπλάσαντο ; ἔδει γὰρ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Διὸς καὶ τῆς Ἥρας , οὕτω καὶ τοῦ μὲν Ἀχιλλέως ἀνανδρείαν καταψεύσασθαι , τοῦ τῶν ἡρώων ἐψεύσαντο καὶ ἀντὶ μὲν ἀνδρείας δὲ Θερσίτου δύναμιν θαυμάσαι . καὶ τοῦ μὲν Ὀδυσσέως ἀσυνεσίαν διαβαλεῖν , τοῦ δὲ Νέστορος παραφροσύνην πλάσασθαι , καὶ τοῦ μὲν Διομήδους καὶ Ἕκτορος γυναικείας πράξεις , τῆς δὲ Ἑκάβης ἀνδρείαν μυθολογῆσαι . ἐπὶ πάντων γάρ , ὡς αὐτοὶ λέγουσιν , ἔδει τοὺς ποιητὰς πλάττεσθαι καὶ ψεύδεσθαι . νῦν δὲ τοῖς μὲν ἀνθρώποις τὴν ἀλήθειαν ἐφύλαξαν , τῶν δὲ λεγομένων θεῶν οὐκ ἐφοβήθησαν καταψεύδεσθαι . καὶ τοῦτο γὰρ ἄν τις αὐτῶν εἴποι , ἐν μὲν ταῖς περὶ ἀσελγείας αὐτῶν πράξεσι ψεύδονται . ἐν δὲ τοῖς ἐπαίνοις , ὅταν πατέρα θεῶν καὶ ὕπατον καὶ Ὀλύμπιον καὶ ἐν οὐρανῷ βασιλεύοντα λέγουσι τὸν Δία , οὐ πλάττονται , ἀλλ’ ἀληθεύοντες λέγωσι λέγουσι . τοῦτον δὲ οὐ μόνος ἐγώ , ἀλλὰ καὶ πᾶς ὅστις ἐλέγξειε κατ’ αὐτῶν εἶναι τὸν λόγον . πάλιν γὰρ ταῖς πρώταις ἀποδείξεσιν ἡ ἀλήθεια κατ’ αὐτῶν φανήσεται . αἱ μὲν γὰρ πράξεις ἀνθρώπους αὐτοὺς εἶναι ἐλέγχουσι , τὰ δὲ ἐγκώμια ὑπὲρ τὴν ἀνθρώπων ἐστὶ φύσιν . ἑκάτερον δὲ τούτων ἀκατάλληλόν ἐστι πρὸς ἑαυτό . οὔτε γὰρ τῶν ἐν οὐρανοῖς ἴδιόν ἐστι τοιαῦτα πράττειν οὔτε τοὺς τὰ τοιαῦτα πράττοντας ὑπονοεῖν τις δύναται θεούς .
Lemmas: ἀλλά ἴσως περί οὗτος ὁ δυσσεβής ἐπί ὁ ἰδιότης ὁ ποιητής καταφεύγω , λέγω ὁ ποιητής ἴδιος εἰμί χαρακτήρ ὁ μή εἰμί πλάσσω καί ψεύδω περί μῦθος εἰς ἡδονά ὁ ἀκούω , ὅς χάρις καί ὁ περί θεός αὐτός ποιέω φημί . ἀλλά οὗτος καί πᾶς μᾶλλον ὁ πρόφασις αὐτός ἕωλος δείκνυμι ἀπό ὅς αὐτός περί οὗτος ἔχω δόξα καί προτίθημι . εἰμί γάρ ὁ παρά ποιητής εἰμί πλάσμα καί ψευδής , ψευδής εἄν εἰμί καί αὐτός ὁ περί ὁ Ζεύς καί Κρόνος καί Ἥρα καί Ἄρεoς καί ὁ ἄλλος ὀνομασία . ἴσως γάρ , ὡς αὐτός φημί , καί ὁ ὄνομα πλάσσω καί οὐ εἰμί μέν ὅλως Ζεύς οὐδέ Κρόνος οὐδέ Ἄρης . πλάσσω δέ οὗτος ὡς εἰμί ὁ ποιητής πρός ἀπάτη ὁ ἀκούω . πλάσσω δέ ὁ ποιητής ὁ μή εἰμί , πῶς ὡς εἰμί αὐτός θρησκεύω ; ἢ ἴσως γάρ εἄν πάλιν φημί · ὁ μέν ὄνομα οὖον πλάσσω , ὁ δέ πρᾶξις ψεύδω κατά αὐτός ; ἀλλά καί οὗτος οὐδείς κακός πρός ἀπολογία αὐτός οὐ ἀσφαλής . εἰμί γάρ ὁ πρᾶξις ψεύδω , ψεύδω πάντως καί ὁ ὄνομα , ὅς καί ὁ πρᾶξις εἰμί διηγέομαι . ἢ εἰμί ἀληθεύω περί ὁ ὄνομα , ἀληθεύω καί περί ὁ πρᾶξις ἐκ ἀνάγκη . ἄλλως τε ὁ εἰμί οὗτος θεός μυθολογέω οἶδα ἀληθής καί ὁ δεῖ θεός πράσσω καί οὐ ἄν ποτός ὁ ἄνθρωπος θεός προσάπτω ἔννοια . ὥσπερ οὐδέ ὁ ὁ πυρός ἔργον ὁ ὕδωρ τις ἀνατίθημι · ὁ μέν γάρ καίω , ὁ δέ ἔμπαλιν ὁ οὐσία ἔχω ψυχρός . μέν οὖν ὁ πρᾶξις εἰμί θεός ἄξιος , θεός εἄν ἄγω καί ὁ οὗτος ἐργάτης . εἰμί δέ ἄνθρωπος εἰμί καί ἄνθρωπος οὖον καλός ὁ μοιχεύω καί ὁ προερέω ἔργον , ἄνθρωπος εἄν ἄγω ὁ οὗτος πράσσω καί οὖον θεός . κατά ἀλλήλων γάρ ὁ οὐσία καί ὁ πρᾶξις εἰμί χρή , ἵνα καί ἐκ ὁ ἐνέργεια ὁ πράσσω μαρτυρέω καί ἐκ ὁ οὐσία ὁ πρᾶξις γιγνώσκω . ὥσπερ ὥσπερ οὖν εἰμί τις διαλέγω περί ὕδωρ καί πυρός καί ὁ οὗτος ἐνέργεια ἀπαγγέλλω οὐ εἄν εἶπον , ὁ μέν ὕδωρ καίω , ὁ δέ πῦρ ψύχω , οὐδέ εἰμί τις περί ἥλιος καί γῆ διηγέομαι , λέγω εἄν ὁ μέν γῆ φωτίζω , ὁ δέ ἥλιος βοτάνη καί καρπός1 σπείρω , ἀλλά καί λέγω πᾶς παραπληξία ὑπερβάλλω , οὕτως οὐ εἄν ὁ παρά αὐτός συγγραφεύς , καί μάλιστα ὁ πᾶς ἔξοχος ποιητής , εἴπερ οἶδα θεός εἰμί ὁ Ζεύς καί ὁ ἄλλος , τοιοῦτος αὐτός περιτίθημι πρᾶξις , ὅς μή εἰμί θεός αὐτός ἐλέγχω , ἀλλά μᾶλλον ἄνθρωπος εἰμί καί ἄνθρωπος οὖον σώφρων . ἢ εἰμί ψεύδω ὡς ποιητής , καί σύ οὗτος καταψεύδομαι , διά τίς μή καί ἐπί ὁ ἀνδρεῖος ὁ ἥρως ψεύδω καί ἀντί μέν ἀνδρεῖος ἀσθένεια , ἀντί δέ ἀσθένεια ἀνδρεῖος πλάσσω ; ἐσθίω γάρ ὥσπερ ἐπί ὁ Ζεύς καί ὁ Ἥρα , οὗτος καί ὁ μέν Ἀχιλλεύς ἀνανδρία καταψεύδομαι , ὁ ὁ ἥρως ψεύδω καί ἀντί μέν ἀνδρεῖος δέ Θερσίτης δύναμις θαυμάζω . καί ὁ μέν Ὀδυσσεύς ἀσυνεσία διαβάλλω , ὁ δέ Νέστωρ παραφροσύνη πλάσσω , καί ὁ μέν Διομήδης καί Ἕκτωρ γυναικεῖος πρᾶξις , ὁ δέ Ἑκάβη ἀνδρεῖος μυθολογέω . ἐπί πᾶς γάρ , ὡς αὐτός λέγω , ἐσθίω ὁ ποιητής πλάσσω καί ψεύδω . νῦν δέ ὁ μέν ἄνθρωπος ὁ ἀλήθεια φυλάσσω , ὁ δέ λέγω θεός οὐ φοβέω καταψεύδομαι . καί οὗτος γάρ ἄν τις αὐτός εἶπον , ἐν μέν ὁ περί ἀσέλγεια αὐτός πρᾶξις ψεύδω . ἐν δέ ὁ ἔπαινος , ὅταν πατήρ θεός καί ὕπατος καί Ὀλύμπιος καί ἐν οὐρανός βασιλεύω λέγω ὁ Ζεύς , οὖον πλάσσω , ἀλλά ἀληθεύω λέγω λέγω . οὗτος δέ οὖον μόνος ἐγώ , ἀλλά καί πᾶς ὅστις ἐλέγχω κατά αὐτός εἰμί ὁ λόγος . πάλιν γάρ ὁ πρῶτος ἀπόδειξις ὁ ἀλήθεια κατά αὐτός φαίνω . ὁ μέν γάρ πρᾶξις ἄνθρωπος αὐτός εἰμί ἐλέγχω , ὁ δέ ἐγκώμιον ὑπέρ ὁ ἄνθρωπος εἰμί φύσις . ἑκάτερος δέ οὗτος ἀκατάλληλος εἰμί πρός ἑαυτοῦ . οὔτε γάρ ὁ ἐν οὐρανός ἴδιος εἰμί τοιοῦτος πράσσω οὔτε ὁ ὁ τοιοῦτος πράσσω ὑπονοέω τις δύναμαι θεός .