athanasius-theology.contra-gentes 9
Ἄρτι γὰρ ἀπεπήδησεν ἡ διάνοια τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ θεοῦ , καὶ καταβαίνοντες ταῖς ἐννοίαις καὶ τοῖς λογισμοῖς οἱ ἄνθρωποι , οὐρανῷ καὶ ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ τοῖς ἄστροις τὴν τοῦ θεοῦ τιμὴν , ἐκείνους οὐ μόνον θεοὺς εἶναι νομίζοντες , ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων τῶν μετ’ αὐτοὺς αἰτίους τυγχάνειν . εἶτ’ ἐπικαταβαίνοντες τοῖς σκοτεινοῖς αἰθέρα καὶ τὸν ἀέρα καὶ τὰ ἐν τῷ ἀέρι προσηγόρευσαν θεούς . προβαίνοντες δὲ τοῖς κακοῖς , ἤδη καὶ τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς ἀρχὰς τῆς τῶν σωμάτων συστάσεως , τὴν θερμὴν καὶ τὴν ψυχρὰν καὶ τὴν ξηρὰν καὶ τὴν ὑγρὰν οὐσίαν θεοὺς . ὡς δὲ οἱ τέλεον πεσόντες περὶ τὴν γῆν ἰλυσπῶνται δίκην τῶν ἐν τῇ χέρσῳ κοχλιῶν . οὕτως οἱ ἀσεβέστατοι τῶν ἀνθρώπων πεσόντες καὶ καταπεσόντες ἀπὸ τῆς περὶ θεοῦ φαντασίας , καὶ ἀνθρώπους καὶ ἀνθρώπων μορφάς , τῶν μὲν ἔτι ζώντων , τῶν δὲ καὶ μετὰ θάνατον εἰς θεοὺς . ἔτι δὲ καὶ χείρονα βουλευόμενοι καὶ λογιζόμενοι , ἤδη καὶ εἰς λίθους καὶ ξύλα καὶ ἑρπετά , ἔνυδρά τε καὶ χερσαῖα , καὶ εἰς τὰ τῶν ἀλόγων ἀνήμερα τὴν θείαν καὶ ὑπερκόσμιον τοῦ θεοῦ προσηγορίαν μετήνεγκαν , πᾶσαν τιμὴν αὐτοῖς θεοῦ ἀπονέμοντες καὶ τὸν ἀληθινὸν καὶ ὄντως ὄντα θεόν , τὸν τοῦ Χριστοῦ εἰς πατέρα , ἀποστρεφόμενοι . Εἴθε δὲ κἂν μέχρι τούτων εἱστήκει τῶν ἀφρόνων ἡ τόλμα , καὶ μὴ περαιτέρω βαίνοντες ἑαυτοὺς ταῖς ἀσεβείαις ἐνέφυρον . τοσοῦτον γάρ τινες καταπεπτώκασι τῇ διανοίᾳ καὶ ἐσκοτίσθησαν τὸν νοῦν , ὥστε καὶ τὰ μηδ’ ὅλως μηδαμῶς ὑπάρχοντα μηδὲ ἐν τοῖς γενομένοις φαινόμενα , ὅμως ἑαυτοῖς ἐπινοῆσαι καὶ θεοποιῆσαι . λογικὰ γὰρ ἀλόγοις ἐπιμίξαντες καὶ ἀνόμοια τῇ φύσει ἐνείραντες ὡς θεοὺς θρησκεύουσιν · οἷοί εἰσιν οἱ παρ’ Αἰγυπτίοις κυνοκέφαλοι καὶ ὀφιοκέφαλοι καὶ ὀνοκέφαλοι καὶ ὁ παρὰ Λίβυσι κριοκέφαλος Ἄμμων . ἄλλοι δὲ τὰ μέρη σωμάτων , κεφαλὴν καὶ ὦμον καὶ χεῖρα καὶ καθ’ ἑαυτὰ διελόντες , ἕκαστον εἰς θεοὺς ἀνέθηκαν καὶ ἐξεθείασαν , ὥσπερ οὐκ ἀρκούμενοι ἐξ ὁλοκλήρου τοῦ ὅλου σώματος ἔχειν τὴν θρησκείαν . ἐπιτείνοντες δὲ τὴν ἀσέβειαν ἕτεροι , τὴν πρόφασιν τῆς τούτων εὑρέσεως καὶ τῆς ἑαυτῶν κακίας τὴν ἡδονὴν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν θεοποιήσαντες προσκυνοῦσιν · οἷός ἐστιν ὁ ὁ παρ’ αὐτοῖς · καὶ ἡ ἐν Πάφῳ Ἀφροδίτη . οἱ δὲ αὐτῶν , ὥσπερ φιλοτιμούμενοι τοῖς χείροσιν , ἐτόλμησαν τοὺς παρ’ αὐτῶν ἄρχοντας ἢ καὶ τοὺς τούτων παῖδας εἰς θεοὺς ἀναθεῖναι ἢ διὰ τιμὴν τῶν ἀρξάντων ἢ διὰ φόβον τῆς αὐτῶν τυραννίδος , ὡς ὁ ἐν Κρήτῃ παρ’ αὐτοῖς περιβόητος Ζεὺς καὶ ἐν Ἀρκαδίᾳ Ἑρμῆς . καὶ παρὰ μὲν Ἰνδοῖς Διόνυσος , παρὰ δὲ Αἰγυπτίοις Ἶσις καὶ Ὄσιρις καὶ Ὧρος καὶ ὁ νῦν Ἀδριανοῦ τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως παιδικὸς , ὃν καίπερ εἰδότες ἄνθρωπον καὶ ἄνθρωπον οὐ σεμνόν , ἀλλ’ ἀσελγείας ἔμπλεων διὰ φόβον τοῦ προστάξαντος σέβουσιν . ἐπιδημήσας γὰρ Ἀδριανὸς τῇ χώρᾳ τῶν Αἰγυπτίων , τελευτήσαντα τὸν τῆς ἡδονῆς αὐτοῦ ὑπηρέτην Ἀντίνοον ἐκέλευσε θρησκεύεσθαι . αὐτὸς μὲν καὶ μετὰ θάνατον ἐρῶν τοῦ παιδός , ἔλεγχον δὲ ὅμως καθ’ ἑαυτοῦ καὶ γνώρισμα κατὰ πάσης εἰδωλολατρίας παρέχων , ὅτι οὐκ ἄλλως ἐφευρέθη παρὰ τοῖς ἀνθρώποις αὕτη ἢ δι’ ἐπιθυμίαν τῶν πλασαμένων , καθὼς καὶ σοφία τοῦ θεοῦ προμαρτύρεται λέγουσα · ἀρχὴ πορνείας ἐπίνοια . καὶ μήτοι θαυμάσῃς μηδὲ μακρὰν πίστεως νομίσῃς εἶναι τὸ λεγόμενον , ὅπου γε καὶ οὐ πολλῷ πρότερον ἢ τάχα καὶ μέχρι νῦν ἡ Ῥωμαίων σύγκλητος τοὺς πώποτε αὐτῶν ἐξ ἀρχῆς ἄρξαντας βασιλέας ἢ πάντας ἢ οὓς ἂν αὐτοὶ βούλωνται καὶ κρίνωσι , κρίνωσι ἐν θεοῖς εἶναι καὶ θρησκεύεσθαι θεοὺς γράφουσιν . οἷς μὲν γὰρ ἀπεχθάνονται , τούτους ὡς πολεμίους πολεμίους τὴν φύσιν ὁμολογοῦσι καὶ ἀνθρώπους ὀνομάζουσιν . οὓς δὲ καταθυμίους ἔχουσι , τούτους δι’ ἀνδραγαθίαν θρησκεύεσθαι προστάττουσιν , ὥσπερ ἐπ’ ἐξουσίας ἔχοντες τὸ θεοποιεῖν , αὐτοὶ ἄνθρωποι τυγχάνοντες καὶ εἶναι θνητοὶ μὴ ἀρνούμενοι . ἔδει δὲ θεοποιοῦντας αὐτοὺς μᾶλλον αὐτοὺς εἶναι θεούς · γὰρ ποιοῦν τοῦ ποιουμένου κρεῖττον εἶναι δεῖ καὶ κρίνων τοῦ κρινομένου ἐξ ἀνάγκης καὶ ὁ διδοὺς πάντως ὃ ἔχει , . ὥσπερ ἀμέλει καὶ πᾶς βασιλεὺς ὃ μὲν ἔχει χαρίζεται , τῶν δὲ λαμβανόντων κρείττων καὶ μείζων ἐστίν . εἴπερ οὖν οὓς θέλουσιν αὐτοί , τούτους θεοὺς δογματίζουσιν εἶναι , ἔδει καὶ αὐτοὺς πρῶτον εἶναι θεούς . ἀλλὰ τὸ θαυμαστόν ἐστι τοῦτο , ὅτι αὐτοὶ ἀποθνήσκοντες ὡς ἄνθρωποι ἐλέγχουσι τὴν ἑαυτῶν περὶ τῶν θεοποιηθέντων ὑπ’ αὐτῶν ψῆφον εἶναι ψευδῆ .
Lemmas: ἄρτι γάρ ἀποπηδάω ὁ διάνοια ὁ ἄνθρωπος ἀπό θεός , καί καταβαίνω ὁ ἔννοια καί ὁ λογισμός ὁ ἄνθρωπος , οὐρανός καί ἥλιος καί σελήνη καί ὁ ἄστρον ὁ ὁ θεός τιμή , ἐκεῖνος οὖον μόνος θεός εἰμί νομίζω , ἀλλά καί ὁ ἄλλος ὁ μετά αὐτός αἴτιος τυγχάνω . εἶτα ἐπικαταβαίνω ὁ σκοτεινός αἰθήρ καί ὁ ἀήρ καί ὁ ἐν ὁ ἀήρ προσαγορεύω θεός . προβαίνω δέ ὁ κακός , ἤδη καί ὁ στοιχεῖον καί ὁ ἀρχή ὁ ὁ σῶμα σύστασις , ὁ θερμός καί ὁ ψυχρός καί ὁ ξηρός καί ὁ ὑγρός οὐσία θεός . ὡς δέ ὁ τελέω πίπτω περί ὁ γῆ ἰλυσπάομαι δίκη ὁ ἐν ὁ χέρσος κοχλίας . οὕτως ὁ ἀσεβής ὁ ἄνθρωπος πίπτω καί καταπίπτω ἀπό ὁ περί θεός φαντασία , καί ἄνθρωπος καί ἄνθρωπος μορφή , ὁ μέν ἔτι ζῶ , ὁ δέ καί μετά θάνατος εἰς θεός . ἔτι δέ καί χείρων βουλεύω καί λογίζομαι , ἤδη καί εἰς λίθος καί ξύλον καί ἑρπετόν , ἔνυδρος τε καί χερσαῖος , καί εἰς ὁ ὁ ἄλογος ἀνήμερος ὁ θεῖος καί ὑπερκόσμιος ὁ θεός προσηγορία μεταφέρω , πᾶς τιμή αὐτός θεός ἀπονέμω καί ὁ ἀληθινός καί εἰμί εἰμί θεός , ὁ ὁ Χριστός εἰς πατήρ , ἀποστρέφω . εἴθε δέ κἀν μέχρι οὗτος ἵστημι ὁ ἄφρων ὁ τόλμα , καί μή περαιτέρω βαίνω ἑαυτοῦ ὁ ἀσέβεια ἐμφύρω . τοσοῦτος γάρ τις καταπίπτω ὁ διάνοια καί σκοτίζω ὁ νόος , ὥστε καί ὁ μηδέ ὅλως μηδαμῶς ὑπάρχω μηδέ ἐν ὁ γίγνομαι φαίνω , ὅμως ἑαυτοῦ ἐπινοέω καί θεοποιέω . λογικός γάρ ἄλογος ἐπιμείγνυμι καί ἀνόμοιος ὁ φύσις ἐνείρω ὡς θεός θρησκεύω · οἷος εἰμί ὁ παρά Αἰγύπτιος κυνοκέφαλος καί ὀφιοκέφαλος καί ὀνοκέφαλος καί ὁ παρά Λίβυς κριοκέφαλος Ἄμμων . ἄλλος δέ ὁ μέρος σῶμα , κεφαλή καί ὦμος καί χείρ καί κατά ἑαυτοῦ διαιρέω , ἕκαστος εἰς θεός ἀνατίθημι καί ἐκθειάζω , ὥσπερ οὐ ἀρκέω ἐκ ὁλόκληρος ὁ ὅλος σῶμα ἔχω ὁ θρησκεία . ἐπιτείνω δέ ὁ ἀσέβεια ἕτερος , ὁ πρόφασις ὁ οὗτος εὕρεσις καί ὁ ἑαυτοῦ κακία ὁ ἡδονά καί ὁ ἐπιθυμία θεοποιέω προσκυνέω · οἷος εἰμί ὁ ὁ παρά αὐτός · καί ὁ ἐν Πάφος Ἀφροδίτη . ὁ δέ αὐτός , ὥσπερ φιλοτιμέομαι ὁ χείρων , τολμάω ὁ παρά αὐτός ἄρχω ἢ καί ὁ οὗτος παῖς εἰς θεός ἀνατίθημι ἢ διά τιμή ὁ ἄρχω ἢ διά φόβος ὁ αὐτός τυραννίς , ὡς ὁ ἐν Κρήτη παρά αὐτός περιβόητος Ζεύς καί ἐν Ἀρκαδία Ἑρμῆς . καί παρά μέν Ἰνδός Διόνυσος , παρά δέ Αἰγύπτιος Ἶσις καί Ὄσιρις καί Ὧρος καί ὁ νῦν Ἀδριανός ὁ Ῥωμαῖος βασιλεύς παιδικός , ὅς καίπερ οἶδα ἄνθρωπος καί ἄνθρωπος οὖον σεμνός , ἀλλά ἀσέλγεια ἔμπλεος διά φόβος ὁ προστάσσω σέβω . ἐπιδημέω γάρ Ἀδριανός ὁ χώρα ὁ Αἰγύπτιος , τελευτάω ὁ ὁ ἡδονή αὐτός ὑπηρέτης Ἀντίνοος κελεύω θρησκεύω . αὐτός μέν καί μετά θάνατος ἐράω ὁ παῖς , ἔλεγχος δέ ὅμως κατά ἑαυτοῦ καί γνώρισμα κατά πᾶς εἰδωλολατρία παρέχω , ὅτι οὐ ἄλλως ἐφευρίσκω παρά ὁ ἄνθρωπος οὗτος ἢ διά ἐπιθυμία ὁ πλάσσω , καθώς καί σοφία ὁ θεός προμαρτύρομαι λέγω · ἀρχή πορνεία ἐπίνοια . καί μήτοι θαυμάζω μηδέ μακράν πίστις νομίζω εἰμί ὁ λέγω , ὅπου γε καί οὖον πολύς πρότερος ἢ τάχα καί μέχρι νῦν ὁ Ῥωμαῖος σύγκλητος ὁ πώποτε αὐτός ἐκ ἀρχή ἄρχω βασιλεύς ἢ πᾶς ἢ ὅς εἄν αὐτός βούλομαι καί κρίνω , κρίνω ἐν θεός εἰμί καί θρησκεύω θεός γράφω . ὅς μέν γάρ ἀπεχθάνομαι , οὗτος ὡς πολέμιος πολέμιος ὁ φύσις ὁμολογέω καί ἄνθρωπος ὀνομάζω . ὅς δέ καταθύμιος ἔχω , οὗτος διά ἀνδραγαθία θρησκεύω προστάσσω , ὥσπερ ἐπί ἐξουσία ἔχω ὁ θεοποιέω , αὐτός ἄνθρωπος τυγχάνω καί εἰμί θνητός μή ἀρνέομαι . ἐσθίω δέ θεοποιέω αὐτός μᾶλλον αὐτός εἰμί θεός · γάρ ποιέω ὁ ποιέω ἀγαθός εἰμί δεῖ καί κρίνω ὁ κρίνω ἐκ ἀνάγκη καί ὁ δίδωμι πάντως ὅς ἔχω , . ὥσπερ ἀμελέω καί πᾶς βασιλεύς ὅς μέν ἔχω χαρίζομαι , ὁ δέ λαμβάνω ἀγαθός καί μείζων εἰμί . εἴπερ οὖν ὅς ἐθέλω αὐτός , οὗτος θεός δογματίζω εἰμί , ἐσθίω καί αὐτός πρῶτος εἰμί θεός . ἀλλά ὁ θαυμαστός εἰμί οὗτος , ὅτι αὐτός ἀποθνῄσκω ὡς ἄνθρωπος ἐλέγχω ὁ ἑαυτοῦ περί ὁ θεοποιέω ὑπό αὐτός ψῆφος εἰμί ψευδής .