athanasius-theology.contra-gentes 29
Καὶ ἄλλως δὲ ἄν τις αὐτῶν ἐλέγξειε τὴν ἀθεότητα κατὰ τὴν τῆς ἀληθείας θεωρίαν . εἰ γὰρ ὁ θεὸς ἀσώματός ἐστι καὶ ἀόρατος καὶ ἄψαυστος τῇ φύσει , πῶς σῶμα τὸν θεὸν ἐπινοοῦσι καὶ τὰ φαινόμενα τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ ὧν ψαύομεν τῇ χειρὶ θρησκεύουσι τῇ θεοῦ τιμῇ καὶ πάλιν , εἰ ὁ περὶ θεοῦ κρατεῖ λόγος , δυνατὸν αὐτὸν εἶναι κατὰ πάντα καὶ μηδὲν μὲν αὐτοῦ κρατεῖν , αὐτὸν δὲ τῶν πάντων κρατεῖν καὶ δεσπόζειν ; πῶς οἱ τὴν κτίσιν θεοποιοῦντες οὐχ ὁρῶσιν αὐτὴν ἐκτὸς οὖσαν τοῦ τοιούτου περὶ θεοῦ ὅρου ; ἡλίου μὲν γὰρ ὑπὸ γῆν γενομένου , τὸ φῶς ἡ γῆ σκιάζει μὴ ὁρᾶσθαι . σελήνην δὲ μεθ’ ἡμέραν ὁ ἥλιος ἐπικρύπτει τῇ τοῦ φωτὸς λαμπηδόνι . καὶ γῆς μὲν τοὺς καρποὺς πολλάκις χάλαζα βλάπτει . τὸ πῦρ δέ , εἰ γένοιτό τις ὑδάτων πλημμύρα , σβέννυται . καὶ χειμῶνα μὲν ἔαρ παραγκωνίζεται , θέρος δὲ τὸ ἔαρ ὑπερβῆναι τοὺς ὅρους οὐκ ἐπιτρέπει καὶ αὐτὸ πάλιν ὑπὸ τοῦ μετοπώρου κωλυόμενον τὰς ἰδίας ὥρας ἐξέρχεσθαι . εἴπερ οὖν ἦσαν θεοί , ἔδει τούτους μὴ ὑπ’ ἀλλήλων ἠττᾶσθαι καὶ ἐπικρύπτεσθαι , ἀλλὰ πάντοτε ἀλλήλοις συνεῖναι καὶ κοινὰς ἅμα τὰς ἐνεργείας ἐπιτελεῖν . ἔδει μεθ’ ἡμέραν καὶ μετὰ νύκτα ἥλιον ὁμοῦ καὶ σελήνην καὶ τὸν ἄλλον τῶν ἀστέρων χορὸν ἴσον ἔχειν τὸ φῶς καὶ τοῦτο πᾶσι λάμπειν καὶ πάντα παρ’ αὐτῶν καταυγάζεσθαι . ἔδει θέρος ὁμοῦ καὶ χειμῶνα καὶ ἔαρ καὶ μετόπωρον ἀπαραλλάκτως καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ συνίστασθαι . ἔδει τὴν θάλασσαν ταῖς πηγαῖς ἐπιμίσγεσθαι καὶ κοινὸν ἀνθρώποις τὸ πόμα παρέχειν . ἔδει νηνεμίας καὶ τῶν ἀνέμων τὰς πνοὰς ἐν ταὐτῷ γίνεσθαι . ἔδει τὸ πῦρ ὁμοῦ καὶ τὸ ὕδωρ κοινὴν καὶ μίαν ἀνθρώποις τὴν χρείαν παρέχειν . οὐδὲ γὰρ οὐδὲ βλάβην ἄν τις ἐξ αὐτῶν ὑπέμεινε , θεῶν ὄντων κατ’ αὐτούς , καὶ μηδὲν ἐπὶ βλάβῃ , ἐπ’ ὠφελείᾳ δὲ μᾶλλον πάντα ποιούντων . εἰ δὲ ταῦτα γίνεσθαι ἀδύνατον διὰ τὴν πρὸς ἄλληλα ἐναντιότητα , πῶς οἷόν τε ταῦτα ἀλλήλοις ἐναντία καὶ μαχόμενα καὶ μὴ δυνάμενα ἀλλήλοις συστῆναι , ἔτι θεοὺς ὀνομάζειν ἢ θεοῦ θρησκεύεσθαι τιμαῖς · τὰ δὲ πρὸς ἑαυτὰ ἀσύμφωνον τὴν φύσιν ἔχοντα πῶς ἂν ἄλλοις εὐχομένοις εἰρήνην παρέχοιεν καὶ ὁμονοίας αὐτοῖς γένοιντο πρυτάνεις ; οὔτε οὖν ἥλιος εἰκότως οὔτε σελήνη οὔτε ἄλλο τι μέρος τῆς κτίσεως , πολλῷ δὲ πλέον οὐδὲ τὰ ἐν λίθοις καὶ χρυσῷ καὶ ταῖς ἄλλαις ὕλαις ἀγάλματα οὐδὲ οἱ παρὰ ποιηταῖς μυθολογούμενοι Ζεὺς καὶ Ἀπόλλων καὶ οἱ ἄλλοι εἶεν ἀληθῶς θεοί , ὡς ὁ λόγος ἀπέδειξεν , ἀλλὰ τὰ μὲν αὐτῶν μέρη τῆς κτίσεώς ἐστι , τὰ δὲ αὐτῶν ἄψυχα τυγχάνει , τὰ δὲ μόνον ἄνθρωποι θνητοὶ γεγόνασι . διὸ καὶ ἡ περὶ ταῦτα θρησκεία καὶ θεοποιία οὐκ εὐσεβείας , ἀλλὰ ἀθεότητος καὶ πάσης ἀσεβείας ἐστὶν εἰσήγησις καὶ μεγάλης πλάνης ἔλεγχος ἀπὸ τῆς πρὸς τὸν ἕνα καὶ μόνον ἀληθινὸν θεὸν γνώσεως , λέγω δὴ τὸν τοῦ Χριστοῦ πατέρα . ὅτε τοίνυν ταῦθ’ οὕτως ἐλέγχεται καὶ δέδεικται ἡ παρὰ τοῖς Ἕλλησιν εἰδωλολατρεία πάσης ἀθεότητος οὖσα μεστὴ καὶ οὐκ ἐπ’ ὠφελείᾳ , ἀλλ’ ἐπ’ ἀπωλείᾳ τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων εἰσαχθεῖσα , φέρε λοιπόν , ὡς ἐξ ἀρχῆς ὁ λόγος ἐπηγγείλατο τῆς πλάνης διελεγθχείσης τὴν τῆς ἀληθείας ὁδὸν ὁδεύσωμεν καὶ θεωρήσωμεν τὸν ἡγεμόνα καὶ δημιουργὸν τοῦ παντὸς τὸν τοῦ πατρὸς λόγον , ἵνα δι’ αὐτοῦ καὶ τὸν τούτου πατέρα θεὸν κατανοήσωμεν καὶ γνῶσιν Ἕλληνες ὅσον τῆς ἀληθείας ἑαυτοὺς ἀπεσχοίνισαν .
Lemmas: καί ἄλλως δέ ἄν τις αὐτός ἐλέγχω ὁ ἀθεότης κατά ὁ ὁ ἀλήθεια θεωρία . εἰμί γάρ ὁ θεός ἀσώματος εἰμί καί ἀόρατος καί ἄψαυστος ὁ φύσις , πῶς σῶμα ὁ θεός ἐπινοέω καί ὁ φαίνω ὁ ὀφθαλμός καί ὅς ψαύω ὁ χείρ θρησκεύω ὁ θεός τιμή καί πάλιν , εἰμί ὁ περί θεός κρατέω λόγος , δυνατός αὐτός εἰμί κατά πᾶς καί μηδείς μέν αὐτός κρατέω , αὐτός δέ ὁ πᾶς κρατέω καί δεσπόζω ; πῶς ὁ ὁ κτίσις θεοποιέω οὐ ὁράω αὐτός ἐκτός εἰμί ὁ τοιοῦτος περί θεός ὁράω ; ἥλιος μέν γάρ ὑπό γῆ γίγνομαι , ὁ φάος ὁ γῆ σκιάζω μή ὁράω . σελήνη δέ μετά ἡμέρα ὁ ἥλιος ἐπικρύπτω ὁ ὁ φάος λαμπηδών . καί γῆ μέν ὁ καρπός1 πολλάκις χάλαζα βλάπτω . ὁ πῦρ δέ , εἰμί γίγνομαι τις ὕδωρ πλημμύρα , σβέννυμι . καί χειμών μέν ἔαρ παραγκωνίζω , θέρος δέ ὁ ἔαρ ὑπερβαίνω ὁ ὅρος οὐ ἐπιτρέπω καί αὐτός πάλιν ὑπό ὁ μετόπωρον κωλύω ὁ ἴδιος ὥρα ἐξέρχομαι . εἴπερ οὖν εἰμί θεός , ἐσθίω οὗτος μή ὑπό ἀλλήλων ἀτάω καί ἐπικρύπτω , ἀλλά πάντοτε ἀλλήλων συνίημι καί κοινός ἅμα ὁ ἐνέργεια ἐπιτελέω . ἐσθίω μετά ἡμέρα καί μετά νύξ ἥλιος ὁμοῦ καί σελήνη καί ὁ ἄλλος ὁ ἀστήρ χορός ἴσος ἔχω ὁ φάος καί οὗτος πᾶς λάμπω καί πᾶς παρά αὐτός καταυγάζω . ἐσθίω θέρος ὁμοῦ καί χειμών καί ἔαρ καί μετόπωρον ἀπαραλλάκτως καί κατά ὁ αὐτός συνίστημι . ἐσθίω ὁ θάλασσα ὁ πηγή ἐπιμίσγω καί κοινός ἄνθρωπος ὁ πόμα παρέχω . ἐσθίω νηνεμία καί ὁ ἄνεμος ὁ πνοή ἐν αὐτός γίγνομαι . ἐσθίω ὁ πῦρ ὁμοῦ καί ὁ ὕδωρ κοινός καί εἷς ἄνθρωπος ὁ χρεία παρέχω . οὐδέ γάρ οὐδέ βλάβη ἄν τις ἐκ αὐτός ὑπομένω , θεός εἰμί κατά αὐτός , καί μηδείς ἐπί βλάβη , ἐπί ὠφέλεια δέ μᾶλλον πᾶς ποιέω . εἰμί δέ οὗτος γίγνομαι ἀδύνατος διά ὁ πρός ἀλλήλων ἐναντιότης , πῶς οἷος τε οὗτος ἀλλήλων ἐναντίος καί μάχομαι καί μή δύναμαι ἀλλήλων συνίστημι , ἔτι θεός ὀνομάζω ἢ θεός θρησκεύω τιμή · ὁ δέ πρός ἑαυτοῦ ἀσύμφωνος ὁ φύσις ἔχω πῶς εἄν ἄλλος εὔχομαι εἰρήνη παρέχω καί ὁμόνοια αὐτός γίγνομαι πρύτανις ; οὔτε οὖν ἥλιος εἰκότως οὔτε σελήνη οὔτε ἄλλος τίς μέρος ὁ κτίσις , πολύς δέ πλέω οὐδέ ὁ ἐν λίθος καί χρυσός καί ὁ ἄλλος ὕλη ἄγαλμα οὐδέ ὁ παρά ποιητής μυθολογέω Ζεύς καί Ἀπόλλων καί ὁ ἄλλος ἄγω ἀληθής θεός , ὡς ὁ λόγος ἀποδείκνυμι , ἀλλά ὁ μέν αὐτός μέρος ὁ κτίσις εἰμί , ὁ δέ αὐτός ἄψυχος τυγχάνω , ὁ δέ μόνος ἄνθρωπος θνητός γίγνομαι . διό καί ὁ περί οὗτος θρησκεία καί θεοποιία οὐ εὐσέβεια , ἀλλά ἀθεότης καί πᾶς ἀσέβεια εἰμί εἰσήγησις καί μέγας πλάνης ἔλεγχος ἀπό ὁ πρός ὁ εἷς καί μόνος ἀληθινός θεός γνῶσις , λέγω δή ὁ ὁ Χριστός πατήρ . ὅτε τοίνυν αὐτός οὕτως ἐλέγχω καί δείκνυμι ὁ παρά ὁ Ἕλλην εἰδωλολατρία πᾶς ἀθεότης εἰμί μεστός καί οὐ ἐπί ὠφέλεια , ἀλλά ἐπί ἀπώλεια ὁ βίος ὁ ἄνθρωπος εἰσάγω , φέρω λοιπός , ὡς ἐκ ἀρχή ὁ λόγος ἐπαγγέλλω ὁ πλάνης διελέγχω ὁ ὁ ἀλήθεια ὁδός ὁδεύω καί θεωρέω ὁ ἡγεμών καί δημιουργός ὁ πᾶς ὁ ὁ πατήρ λόγος , ἵνα διά αὐτός καί ὁ οὗτος πατήρ θεός κατανοέω καί γνῶσις Ἕλλην ὅσος ὁ ἀλήθεια ἑαυτοῦ ἀποσχοινίζω .