aristoteles-et-corpus-aristotelicum.topica 8.11
Ἐπιτίμησις δὲ λόγου κατ᾿ αὐτόν τε τὸν λόγον , καὶ ὅταν ἐρωτᾶται , οὐχ ἡ αὐτή · πολλάκις γὰρ τοῦ μὴ καλῶς διειλέχθαι τὸν λόγον ὁ ἐρωτώμενος αἴτιος διὰ τὸ μὴ συγχωρεῖν ἐξ ὧν ἦν διαλεχθῆναι καλῶς πρὸς τὴν θέσιν · οὐ γὰρ ἔστιν ἐπὶ θατέρῳ μόνον τὸ καλῶς ἐπιτελεσθῆναι τὸ κοινὸν ἔργον . Ἀναγκαῖον οὖν ἐνίοτε πρὸς τὸν λέγοντα καὶ μὴ πρὸς τὴν θέσιν ἐπιχειρεῖν , ὅταν ὁ ἀποκρινόμενος τἀναντία τῷ ἐρωτῶντι παρατηρῇ προσεπηρεάζων . Δυσκολαίνοντες οὖν ἀγωνιστικὰς καὶ οὐ διαλεκτικὰς ποιοῦνται τὰς διατριβάς . Ἔτι δ᾿ ἐπεὶ γυμνασίας καὶ πείρας χάριν ἀλλ᾿ οὐ διδασκαλίας οἱ τοιοῦτοι τῶν λόγων , δῆλον ὡς οὐ μόνον τἀληθῆ συλλογιστέον ἀλλὰ καὶ ψεῦδος , οὐδὲ δι᾿ ἀληθῶν ἀεὶ ἀλλ᾿ ἐνίοτε καὶ ψευδῶν . Πολλάκις γὰρ ἀληθοῦς τεθέντος ἀναιρεῖν ἀνάγκη τὸν διαλεγόμενον , ὥστε προτατέον τὰ ψευδῆ . Ἐνίοτε δὲ καὶ ψεύδους τεθέντος ἀναιρετέον διὰ ψευδῶν · οὐδὲν γὰρ κωλύει τινὶ δοκεῖν τὰ μὴ ὄντα μᾶλλον τῶν ἀληθῶν , ὥστ᾿ ἐκ τῶν ἐκείνῳ δοκούντων τοῦ λόγου γινομένου μᾶλλον ἔσται πεπεισμένος ἢ ὠφελημένος . Δεῖ δὲ τὸν καλῶς μεταβιβάζοντα διαλεκτικῶς καὶ μὴ ἐριστικῶς μεταβιβάζειν , καθάπερ τὸν γεωμέτρην γεωμετρικῶς , ἄν τε ψεῦδος ἄν τ᾿ ἀληθὲς ᾖ τὸ συμπεραινόμενον · ποῖοι δὲ διαλεκτικοὶ συλλογισμοί , πρότερον εἴρηται . Ἐπεὶ δὲ φαῦλος κοινωνὸς ὁ ἐμποδίζων τὸ κοινὸν ἔργον , δῆλον ὅτι καὶ ἐν λόγῳ . Κοινὸν γάρ τι καὶ ἐν τούτοις προκείμενόν ἐστι , πλὴν τῶν ἀγωνιζομένων . Τούτοις δ᾿ οὐκ ἔστιν ἀμφοτέροις τυχεῖν τοῦ αὐτοῦ τέλους · πλείους γὰρ ἑνὸς ἀδύνατον νικᾶν . Διαφέρει δ᾿ οὐδὲν ἄν τε διὰ τοῦ ἀποκρίνεσθαι ἄν τε διὰ τοῦ ἐρωτᾶν ποιῇ τοῦτο · ὅ τε γὰρ ἐριστικῶς ἐρωτῶν φαύλως διαλέγεται , ὅ τ᾿ ἐν τῷ ἀποκρίνεσθαι μὴ διδοὺς τὸ φαινόμενον μηδ᾿ ἐκδεχόμενος ὅ τί ποτε βούλεται ὁ ἐρωτῶν πυθέσθαι . Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι οὑχ ὁμοίως ἐπιτιμητέον καθ᾿ αὑτόν τε τῷ λόγῳ καὶ τῷ ἐρωτῶντι · οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸν μὲν λόγον φαῦλον εἶναι , τὸν δ᾿ ἐρωτῶντα ὡς ἐνδέχεται βέλτιστα πρὸς τὸν ἀποκρινόμενον διειλέχθαι . Πρὸς γὰρ τοὺς δυσκολαίνοντας οὐ δυνατὸν ἴσως εὐθὺς οἵους τις βούλεται ἀλλ᾿ οἵους ἐνδέχεται ποιεῖσθαι τοὺς συλλογισμούς . Ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶν ἀδιόριστον πότε τἀναντία καὶ πότε τὰ ἐν ἀρχῇ λαμβάνουσιν οἱ ἄνθρωποι ( πολλάκις γὰρ καθ᾿ αὑτοὺς λέγοντες τὰ ἐναντία λέγουσι , καὶ ἀνανεύσαντες πρότερον διδόασιν ὕστερον · διόπερ ἐρωτώμενοι τἀναντία καὶ τὸ ἐν ἀρχῇ πολλάκις ὑπακούουσιν ) , ἀνάγκη φαύλους γίνεσθαι τοὺς λόγους . Αἴτιος δ᾿ ὁ ἀποκρινόμενος , τὰ μὲν οὐ διδούς , τὰ δὲ τοιαῦτα διδούς . Φανερὸν οὖν ὡς οὐχ ὁμοίως ἐπιτιμητέον τοῖς ἐρωτῶσι καὶ τοῖς λόγοις . Καθ᾿ αὑτὸν δὲ τῷ λόγῳ πέντ᾿ εἰσὶν ἐπιτιμήσεις , πρώτη μὲν ὅταν ἐκ τῶν ἐρωτωμένων μὴ συμπεραίνηται μήτε τὸ προτεθὲν μήτε ὅλως μηδὲν ὄντων ψευδῶν ἢ ἀδόξων , ἢ ἁπάντων ἢ τῶν πλείστων , ἐν οἷς τὸ συμπέρασμα , καὶ μήτ᾿ ἀφαιρεθέντων τινῶν μήτε προστεθέντων μηδὲ τῶν μὲν ἀφαιρεθέντων τῶν δὲ προστεθέντων γίνηται τὸ συμπέρασμα . Δευτέρα δὲ εἰ πρὸς τὴν θέσιν μὴ γίνοιτο ὁ συλλογισμὸς ἐκ τοιούτων τε καὶ οὕτως ὡς εἴρηται πρότερον . Τρίτη δ᾿ εἰ προστεθέντων τινῶν γίνοιτο συλλογισμός , ταῦτα δ᾿ εἴη χείρω τῶν ἐρωτηθέντων καὶ ἧττον ἔνδοξα τοῦ συμπεράσματος . Πάλιν εἰ ἀφαιρεθέντων τινῶν · ἐνίοτε γὰρ πλείω λαμβάνουσι τῶν ἀναγκαίων , ὥστε οὐ τῷ ταῦτ᾿ εἶναι γίνεται ὁ συλλογισμός . Ἔτι εἰ ἐξ ἀδοξοτέρων καὶ ἧττον πιστῶν τοῦ συμπεράσματος , ἢ εἰ ἐξ ἀληθῶν ἀλλὰ πλείονος ἔργου δεομένων ἀποδεῖξαι τοῦ προβλήματος . Οὐ δεῖ δὲ πάντων τῶν προβλημάτων ὁμοίως ἀξιοῦν τοὺς συλλογισμοὺς ἐνδόξους εἶναι καὶ πιθανούς · φύσει γὰρ εὐθὺς ὑπάρχει τὰ μὲν ῥᾴω τὰ δὲ χαλεπώτερα τῶν ζητουμένων , ὥστε ἂν ἐξ ὧν ἐνδέχεται μάλιστα ἐνδόξων συμβιβάσῃ , διείλεκται καλῶς . Φανερὸν οὖν ὅτι οὐδὲ λόγῳ ἡ αὐτὴ ἐπιτίμησις πρός τε τὸ προβληθὲν καὶ καθ᾿ αὑτόν . Οὐδὲν γὰρ κωλύει καθ᾿ αὑτὸν μὲν εἶναι τὸν λόγον ψεκτόν , πρὸς δὲ τὸ πρόβλημα ἐπαινετόν , καὶ πάλιν ἀντεστραμμένως καθ᾿ αὑτὸν μὲν ἐπαινετόν , πρὸς δὲ τὸ πρόβλημα ψεκτόν , ὅταν ἐκ πολλῶν ᾖ ῥᾴδιον ἐνδόξων συμπεράνασθαι καὶ ἀληθῶν . Εἴη δ᾿ ἄν ποτε λόγος καὶ συμπεπερασμένος μὴ συμπεπερασμένου χείρων , ὅταν ὁ μὲν ἐξ εὐηθῶν συμπεραίνηται μὴ τοιούτου τοῦ προβλήματος ὄντος , ὁ δὲ προσδέηται τοιούτων ἅ ἐστιν ἔνδοξα καὶ ἀληθῆ , καὶ μὴ ἐν τοῖς προσλαμβανομένοις ᾖ ὁ λόγος . Τοῖς δὲ διὰ ψευδῶν ἀληθὲς συμπεραινομένοις οὐ δίκαιον ἐπιτιμᾶν · ψεῦδος μὲν γὰρ ἀεὶ ἀνάγκη διὰ ψεύδους συλλογίζεσθαι , τὸ δ᾿ ἀληθὲς ἔστι καὶ διὰ ψευδῶν ποτὲ συλλογίζεσθαι . Φανερὸν δ᾿ ἐκ τῶν ἀναλυτικῶν . Ὅταν δ᾿ ἀπόδειξις ᾖ τινὸς ὁ εἰρημένος λόγος , εἰ τί ἐστιν ἄλλο πρὸς τὸ συμπέρασμα μηδαμῶς ἔχον , οὐκ ἔσται παρὰ ἐκείνου συλλογισμός · ἂν δὲ φαίνηται , σόφισμα ἔσται , οὐκ ἀπόδειξις . Ἔστι δὲ φιλοσόφημα μὲν συλλογισμὸς ἀποδεικτικός , ἐπιχείρημα δὲ συλλογισμὸς διαλεκτικός , σόφισμα δὲ συλλογισμὸς ἐριστικός , ἀπόρημα δὲ συλλογισμὸς διαλεκτικὸς ἀντιφάσεως . Εἰ δ᾿ ἐξ ἀμφοτέρων τι δοκούντων δειχθείη , μὴ ὁμοίως δὲ δοκούντων , οὐδὲν κωλύει τὸ δειχθὲν μᾶλλον ἑκατέρου δοκεῖν . Ἀλλ᾿ εἰ τὸ μὲν δοκοίη τὸ δὲ μηδετέρως , ἢ εἰ τὸ μὲν δοκοίη τὸ δὲ μὴ δοκοίη , εἰ μὲν ὁμοίως , ὁμοίως ἂν εἴη καὶ μή , εἰ δὲ μᾶλλον θάτερον , ἀκολουθήσει τῷ μᾶλλον . Ἔστι δέ τις ἁμαρτία καὶ αὕτη περὶ τοὺς συλλογισμούς , ὅταν δείξῃ διὰ μακροτέρων , ἐνὸν δι᾿ ἐλαττόνων καὶ ἐν τῷ λόγῳ ὑπαρχόντων , οἷον ὅτι ἐστὶ δόξα μᾶλλον ἑτέρα ἑτέρας , εἴ τις αἰτήσαιτο αὐτοέκαστον μάλιστ᾿ εἶναι , εἶναι δὲ δοξαστὸν ἀληθῶς αὐτό , ὥστε τῶν τινῶν μᾶλλον εἶναι αὐτό · πρὸς δὲ τὸ μᾶλλον μᾶλλον τὸ λεγόμενον εἶναι · εἶναι δὲ καὶ αὐτοδόξαν ἀληθῆ , ἣ ἔσται μᾶλλον ἀκριβὴς τῶν τινῶν · ᾔτηται δὲ καὶ αὐτοδόξαν ἀληθῆ εἶναι καὶ αὐτοέκαστον μάλιστ᾿ εἶναι · ὥστε αὕτη ἡ δόξα ἡ μάλιστα ἀληθὴς ἀκριβεστέρα ἐστίν . Τίς δὲ ἡ μοχθηρία ; ἢ ὅτι ποιεῖ , παρ᾿ ὃ ὁ λόγος , λανθάνειν τὸ αἴτιον .
Lemmas: ἐπιτίμησις δέ λόγος κατά αὐτός τε ὁ λόγος , καί ὅταν ἐρωτάω , οὐ ὁ αὐτός · πολλάκις γάρ ὁ μή καλός διαλέγω ὁ λόγος ὁ ἐρωτάω αἴτιος διά ὁ μή συγχωρέω ἐκ ὅς εἰμί διαλέγω καλός πρός ὁ θέσις · οὐ γάρ εἰμί ἐπί ἕτερος μόνος ὁ καλός ἐπιτελέω ὁ κοινός ἔργον . ἀναγκαῖος οὖν ἐνίοτε πρός ὁ λέγω καί μή πρός ὁ θέσις ἐπιχειρέω , ὅταν ὁ ἀποκρίνω ἐναντίος ὁ ἐρωτάω παρατηρέω προσεπηρεάζω . δυσκολαίνω οὖν ἀγωνιστικός καί οὐ διαλεκτικός ποιέω ὁ διατριβή . ἔτι δέ ἐπεί γυμνασία καί πεῖρα χάριν ἀλλά οὐ διδασκαλία ὁ τοιοῦτος ὁ λόγος , δῆλος ὡς οὐ μόνος ἀληθής συλλογιστέος ἀλλά καί ψεῦδος , οὐδέ διά ἀληθής ἀεί ἀλλά ἐνίοτε καί ψευδής . πολλάκις γάρ ἀληθής τίθημι ἀναιρέω ἀνάγκη ὁ διαλέγω , ὥστε προτατέον ὁ ψευδής . ἐνίοτε δέ καί ψεῦδος τίθημι ἀναιρετέον διά ψευδής · οὐδείς γάρ κωλύω τις δοκέω ὁ μή εἰμί μάλα ὁ ἀληθής , ὥστε ἐκ ὁ ἐκεῖνος δοκέω ὁ λόγος γίγνομαι μάλα εἰμί πείθω ἤ ὠφελέω . δέω δέ ὁ καλός μεταβιβάζω διαλεκτικός καί μή ἐριστικός μεταβιβάζω , καθά ὁ γεωμέτρης γεωμετρικός , ἐάν τε ψεῦδος ἐάν τε ἀληθής εἰμί ὁ συμπεραίνω · ποῖος δέ διαλεκτικός συλλογισμός , πρότερος λέγω . ἐπεί δέ φαῦλος κοινωνός ὁ ἐμποδίζω ὁ κοινός ἔργον , δῆλος ὅτι καί ἐν λόγος . κοινός γάρ τις καί ἐν οὗτος πρόκειμαι εἰμί , πλήν ὁ ἀγωνίζομαι . οὗτος δέ οὐ εἰμί ἀμφότερος τυγχάνω ὁ αὐτός τέλος · πολύς γάρ εἷς ἀδύνατος νικάω . διαφέρω δέ οὐδείς ἐάν τε διά ὁ ἀποκρίνω ἐάν τε διά ὁ ἐρωτάω ποιέω οὗτος · ὁ τε γάρ ἐριστικός ἐρωτάω φαῦλος διαλέγω , ὁ τε ἐν ὁ ἀποκρίνω μή δίδωμι ὁ φαίνω μηδέ ἐκδέχομαι ὅς τις ποτέ βούλομαι ὁ ἐρωτάω πυνθάνομαι . δῆλος οὖν ἐκ ὁ λέγω ὅτι ἐχ ὅμοιος ἐπιτιμάω κατά ἑαυτοῦ τε ὁ λόγος καί ὁ ἐρωτάω · οὐδείς γάρ κωλύω ὁ μέν λόγος φαῦλος εἰμί , ὁ δέ ἐρωτάω ὡς ἐνδέχομαι ἀγαθός πρός ὁ ἀποκρίνω διαλέγω . πρός γάρ ὁ δυσκολαίνω οὐ δυνατός ἴσως εὐθύς οἷος τις βούλομαι ἀλλά οἷος ἐνδέχομαι ποιέω ὁ συλλογισμός . ἐπεί δέ εἰμί ἀδιόριστος πότε ἐναντίος καί πότε ὁ ἐν ἀρχή λαμβάνω ὁ ἄνθρωπος ( πολλάκις γάρ κατά ἑαυτοῦ λέγω ὁ ἐναντίος λέγω , καί ἀνανεύω πρότερος δίδωμι ὕστερον · διόπερ ἐρωτάω ἐναντίος καί ὁ ἐν ἀρχή πολλάκις ὑπακούω ) , ἀνάγκη φαῦλος γίγνομαι ὁ λόγος . αἴτιος δέ ὁ ἀποκρίνω , ὁ μέν οὐ δίδωμι , ὁ δέ τοιοῦτος δίδωμι . φανερός οὖν ὡς οὐ ὅμοιος ἐπιτιμάω ὁ ἐρωτάω καί ὁ λόγος . κατά ἑαυτοῦ δέ ὁ λόγος πέντε εἰμί ἐπιτίμησις , πρῶτος μέν ὅταν ἐκ ὁ ἐρωτάω μή συμπεραίνω μήτε ὁ προτίθημι μήτε ὅλος μηδείς εἰμί ψευδής ἤ ἄδοξος , ἤ ἅπας ἤ ὁ πολύς , ἐν ὅς ὁ συμπέρασμα , καί μήτε ἀφαιρέω τις μήτε προστίθημι μηδέ ὁ μέν ἀφαιρέω ὁ δέ προστίθημι γίγνομαι ὁ συμπέρασμα . δεύτερος δέ εἰ πρός ὁ θέσις μή γίγνομαι ὁ συλλογισμός ἐκ τοιοῦτος τε καί οὕτως ὡς λέγω πρότερος . τρίτος δέ εἰ προστίθημι τις γίγνομαι συλλογισμός , οὗτος δέ εἰμί κακός ὁ ἐρωτάω καί ἥσσων ἔνδοξος ὁ συμπέρασμα . πάλιν εἰ ἀφαιρέω τις · ἐνίοτε γάρ πολύς λαμβάνω ὁ ἀναγκαῖος , ὥστε οὐ ὁ οὗτος εἰμί γίγνομαι ὁ συλλογισμός . ἔτι εἰ ἐκ ἄδοξος καί ἥσσων πιστός ὁ συμπέρασμα , ἤ εἰ ἐκ ἀληθής ἀλλά πολύς ἔργον δέω ἀποδείκνυμι ὁ πρόβλημα . οὐ δέω δέ πᾶς ὁ πρόβλημα ὅμοιος ἀξιόω ὁ συλλογισμός ἔνδοξος εἰμί καί πιθανός · φύσις γάρ εὐθύς ὑπάρχω ὁ μέν ῥᾴδιος ὁ δέ χαλεπός ὁ ζητέω , ὥστε ἐάν ἐκ ὅς ἐνδέχομαι μάλα ἔνδοξος συμβιβάζω , διαλέγω καλός . φανερός οὖν ὅτι οὐδέ λόγος ὁ αὐτός ἐπιτίμησις πρός τε ὁ προβάλλω καί κατά ἑαυτοῦ . οὐδείς γάρ κωλύω κατά ἑαυτοῦ μέν εἰμί ὁ λόγος ψεκτός , πρός δέ ὁ πρόβλημα ἐπαινετός , καί πάλιν ἀντιστρέφω κατά ἑαυτοῦ μέν ἐπαινετός , πρός δέ ὁ πρόβλημα ψεκτός , ὅταν ἐκ πολύς εἰμί ῥᾴδιος ἔνδοξος συμπεραίνω καί ἀληθής . εἰμί δέ ἄν ποτέ λόγος καί συμπεραίνω μή συμπεραίνω κακός , ὅταν ὁ μέν ἐκ εὐήθης συμπεραίνω μή τοιοῦτος ὁ πρόβλημα εἰμί , ὁ δέ προσδέω τοιοῦτος ὅς εἰμί ἔνδοξος καί ἀληθής , καί μή ἐν ὁ προσλαμβάνω εἰμί ὁ λόγος . ὁ δέ διά ψευδής ἀληθής συμπεραίνω οὐ δίκαιος ἐπιτιμάω · ψεῦδος μέν γάρ ἀεί ἀνάγκη διά ψεῦδος συλλογίζομαι , ὁ δέ ἀληθής εἰμί καί διά ψευδής ποτέ συλλογίζομαι . φανερός δέ ἐκ ὁ ἀναλυτικός . ὅταν δέ ἀπόδειξις εἰμί τις ὁ λέγω λόγος , εἰ τίς εἰμί ἄλλος πρός ὁ συμπέρασμα μηδαμῶς ἔχω , οὐ εἰμί παρά ἐκεῖνος συλλογισμός · ἐάν δέ φαίνω , σόφισμα εἰμί , οὐ ἀπόδειξις . εἰμί δέ φιλοσόφημα μέν συλλογισμός ἀποδεικτικός , ἐπιχείρημα δέ συλλογισμός διαλεκτικός , σόφισμα δέ συλλογισμός ἐριστικός , ἀπόρημα δέ συλλογισμός διαλεκτικός ἀντίφασις . εἰ δέ ἐκ ἀμφότερος τις δοκέω δείκνυμι , μή ὅμοιος δέ δοκέω , οὐδείς κωλύω ὁ δείκνυμι μάλα ἑκάτερος δοκέω . ἀλλά εἰ ὁ μέν δοκέω ὁ δέ μηδέτερος , ἤ εἰ ὁ μέν δοκέω ὁ δέ μή δοκέω , εἰ μέν ὅμοιος , ὅμοιος ἄν εἰμί καί μή , εἰ δέ μάλα ἕτερος , ἀκολουθέω ὁ μάλα . εἰμί δέ τις ἁμαρτία καί οὗτος περί ὁ συλλογισμός , ὅταν δείκνυμι διά μακρός , ἔνειμι διά ἐλαχύς καί ἐν ὁ λόγος ὑπάρχω , οἷος ὅτι εἰμί δόξα μάλα ἕτερος ἕτερος , εἰ τις αἰτέω αὐτοέκαστος μάλα εἰμί , εἰμί δέ δοξαστός ἀληθής αὐτός , ὥστε ὁ τις μάλα εἰμί αὐτός · πρός δέ ὁ μάλα μάλα ὁ λέγω εἰμί · εἰμί δέ καί αὐτοδόξα ἀληθής , ὅς εἰμί μάλα ἀκριβής ὁ τις · αἰτέω δέ καί αὐτοδοξός ἀληθής εἰμί καί αὐτοέκαστος μάλα εἰμί · ὥστε οὗτος ὁ δόξα ὁ μάλα ἀληθής ἀκριβής εἰμί . τίς δέ ὁ μοχθηρία ; ἤ ὅτι ποιέω , παρά ὅς ὁ λόγος , λανθάνω ὁ αἴτιος .