aristoteles-et-corpus-aristotelicum.topica 2.3
Ἔτι ἐὰν πολλαχῶς λέγηται , κείμενον δὲ ᾖ ὡς ὑπάρχει ἢ ὡς οὐχ ὑπάρχει , θάτερον δεικνύναι τῶν πλεοναχῶς λεγομένων , ἐὰν μὴ ἄμφω ἐνδέχηται . Χρηστέον δ᾿ ἐπὶ τῶν λανθανόντων · ἐὰν γὰρ μὴ λανθάνῃ πολλαχῶς λεγόμενον , ἐνστήσεται ὅτι οὐ διείλεκται ὅπερ αὐτὸς ἠπόρει , ἀλλὰ θάτερον . Οὗτος δ᾿ ὁ τόπος ἀντιστρέφει καὶ πρὸς τὸ κατασκευάσαι καὶ ἀνασκευάσαι . Κατασκευάζειν μὲν γὰρ βουλόμενοι δείξομεν ὅτι θάτερον ὑπάρχει , ἐὰν μὴ ἄμφω δυνώμεθα · ἀνασκευάζοντες δὲ ὅτι οὐχ ὑπάρχει θάτερον δείξομεν , ἐὰν μὴ ἄμφω δυνώμεθα . Πλὴν ἀνασκευάζοντι μὲν οὐδὲν δεῖ ἐξ ὁμολογίας διαλέγεσθαι , οὔτ᾿ εἰ παντὶ οὔτ᾿ εἰ μηδενὶ ὑπάρχειν εἴρηται · ἐὰν γὰρ δείξωμεν ὅτι οὐχ ὑπάρχει ὁτῳοῦν , ἀνῃρηκότες ἐσόμεθα τὸ παντὶ ὑπάρχειν , ὁμοίως δὲ κἂν ἑνὶ δείξωμεν ὑπάρχον , ἀναιρήσομεν τὸ μηδενὶ ὑπάρχειν . Κατασκευάζουσι δὲ προδιομολογητέον ὅτι εἰ ὁτῳοῦν ὑπάρχει παντὶ ὑπάρχει , ἂν πιθανὸν ᾖ τὸ ἀξίωμα . Οὐ γὰρ ἀπόχρη πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι παντὶ ὑπάρχει τὸ ἐφ᾿ ἑνὸς διαλεχθῆναι , οἷον εἰ ἡ τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴ ἀθάνατος , διότι ψυχὴ πᾶσα ἀθάνατος , ὥστε προομολογητέον ὅτι εἰ ἡτισοῦν ψυχὴ ἀθάνατος , πᾶσα ἀθάνατος . Τοῦτο δ᾿ οὐκ ἀεὶ ποιητέον , ἀλλ᾿ ὅταν μὴ εὐπορῶμεν κοινὸν ἐπὶ πάντων ἕνα λόγον εἰπεῖν , καθάπερ ὁ γεωμέτρης ὅτι τὸ τρίγωνον δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει . Ἐὰν δὲ μὴ λανθάνῃ πολλαχῶς λεγόμενον , διελόμενον . ὁσαχῶς λέγεται , καὶ ἀναιρεῖν καὶ κατασκευάζειν . Οἷον εἰ τὸ δέον ἐστὶ τὸ συμφέρον ἢ τὸ καλόν , πειρατέον ἄμφω κατασκευάζειν ἢ ἀναιρεῖν περὶ τοῦ προκειμένου , οἷον ὅτι καλὸν καὶ συμφέρον , ἢ ὅτι οὔτε καλὸν οὔτε συμφέρον . Ἐὰν δὲ μὴ ἐνδέχηται ἀμφότερα , θάτερον δεικτέον , ἐπισημαινόμενον ὅτι τὸ μὲν τὸ δ᾿ οὔ . Ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος κἂν πλείω ᾖ εἰς ἃ διαιρεῖται . Πάλιν ὅσα μὴ καθ᾿ ὁμωνυμίαν λέγεται πολλαχῶς , ἀλλὰ κατ᾿ ἄλλον τρόπον , οἷον ἐπιστήμη μία πλειόνων ἢ ὡς τοῦ τέλους καὶ τοῦ πρὸς τὸ τέλος , οἷον ἰατρικὴ τοῦ ὑγίειαν ποιῆσαι καὶ τοῦ διαιτῆσαι , ἢ ὡς ἀμφοτέρων τελῶν , καθάπερ τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ λέγεται ἐπιστήμη ( οὐδὲν γὰρ μᾶλλον τέλος τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου ) , ἢ ὡς τοῦ καθ᾿ αὑτὸ καὶ τοῦ κατὰ συμβεβηκός , οἷον καθ᾿ αὑτὸ μὲν ὅτι τὸ τρίγωνον δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει , κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ὅτι τὸ ἰσόπλευρον · ὅτι γὰρ συμβέβηκε τῷ τριγώνῳ ἰσοπλεύρῳ τριγώνῳ εἶναι κατὰ τοῦτο γνωρίζομεν ὅτι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει . Εἰ οὖν μηδαμῶς ἐνδέχεται τὴν αὐτὴν εἶναι πλειόνων ἐπιστήμην , δῆλον ὅτι ὅλως οὐκ ἐνδέχεται εἶναι , ἢ εἴ πως ἐνδέχεται , δῆλον ὅτι ἐνδέχεται . Διαιρεῖσθαι δὲ ὁσαχῶς χρήσιμον . Οἷον ἐὰν βουλώμεθα κατασκευάσαι , τὰ τοιαῦτα προοιστέον ὅσα ἐνδέχεται , καὶ διαιρετέον εἰς ταῦτα μόνον ὅσα καὶ χρήσιμα πρὸς τὸ κατασκευάσαι · ἂν δ᾿ ἀνασκευάσαι , ὅσα μὴ ἐνδέχεται , τὰ δὲ λοιπὰ παραλειπτέον . Ποιητέον δὲ καὶ ἐπὶ τούτων , ὅταν λανθάνῃ ποσαχῶς λέγεται . Καὶ εἶναι δὲ τόδε τοῦδε ἢ μὴ εἶναι ἐκ τῶν αὐτῶν τόπων κατασκευαστέον , οἷον ἐπιστήμην τήνδε τοῦδε ἢ ὡς τέλους ἢ ὡς τῶν πρὸς τὸ τέλος ἢ ὡς τῶν κατὰ συμβεβηκός , ἢ πάλιν μὴ εἶναί τι κατὰ μηδένα τῶν ῥηθέντων τρόπων . Ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ ἐπιθυμίας , καὶ ὅσα ἄλλα λέγεται πλειόνων . Ἔστι γὰρ ἡ ἐπιθυμία τούτου ἢ ὡς τέλους , οἷον ὑγιείας , ἢ ὡς τῶν πρὸς τὸ τέλος , οἷον τοῦ φαρμακευθῆναι , ἢ ὡς τοῦ κατὰ συμβεβηκός , καθάπερ ἐπὶ τοῦ οἴνου ὁ φιλόγλυκυς οὐχ ὅτι οἶνος ἀλλ᾿ ὅτι γλυκύς ἐστιν . Καθ᾿ αὑτὸ μὲν γὰρ τοῦ γλυκέος ἐπιθυμεῖ , τοῦ δ᾿ οἴνου κατὰ συμβεβηκός · ἐὰν γὰρ αὐστηρὸς ᾖ , οὐκέτι ἐπιθυμεῖ . Κατὰ συμβεβηκὸς οὖν ἐπιθυμεῖ . Χρήσιμος δ᾿ ὁ τόπος οὗτος ἐν τοῖς πρός τι · σχεδὸν γὰρ τὰ τοιαῦτα τῶν πρός τί ἐστιν .
Lemmas: ἔτι ἐάν πολλαχῶς λέγω , κεῖμαι δέ εἰμί ὡς ὑπάρχω ἤ ὡς οὐ ὑπάρχω , ἕτερος δείκνυμι ὁ πλεοναχός λέγω , ἐάν μή ἄμφω ἐνδέχομαι . χράω δέ ἐπί ὁ λανθάνω · ἐάν γάρ μή λανθάνω πολλαχῶς λέγω , ἐνίστημι ὅτι οὐ διαλέγω ὅς αὐτός ἀπορέω , ἀλλά ἕτερος . οὗτος δέ ὁ τόπος ἀντιστρέφω καί πρός ὁ κατασκευάζω καί ἀνασκευάζω . κατασκευάζω μέν γάρ βούλομαι δείκνυμι ὅτι ἕτερος ὑπάρχω , ἐάν μή ἄμφω δύναμαι · ἀνασκευάζω δέ ὅτι οὐ ὑπάρχω ἕτερος δείκνυμι , ἐάν μή ἄμφω δύναμαι . πλήν ἀνασκευάζω μέν οὐδείς δέω ἐκ ὁμολογία διαλέγω , οὔτε εἰ πᾶς οὔτε εἰ μηδείς ὑπάρχω λέγω · ἐάν γάρ δείκνυμι ὅτι οὐ ὑπάρχω ὅστις , ἀναλέγω εἰμί ὁ πᾶς ὑπάρχω , ὅμοιος δέ ἐάν εἷς δείκνυμι ὑπάρχω , ἀναιρέω ὁ μηδείς ὑπάρχω . κατασκευάζω δέ προδιομολογητέον ὅτι εἰ ὅστις ὑπάρχω πᾶς ὑπάρχω , ἐάν πιθανός εἰμί ὁ ἀξίωμα . οὐ γάρ ἀποχράω πρός ὁ δείκνυμι ὅτι πᾶς ὑπάρχω ὁ ἐπί εἷς διαλέγω , οἷος εἰ ὁ ὁ ἄνθρωπος ψυχή ἀθάνατος , διότι ψυχή πᾶς ἀθάνατος , ὥστε προομολογητέον ὅτι εἰ ὅστις ψυχή ἀθάνατος , πᾶς ἀθάνατος . οὗτος δέ οὐ ἀεί ποιέω , ἀλλά ὅταν μή εὐπορέω κοινός ἐπί πᾶς εἷς λόγος λέγω , καθά ὁ γεωμέτρης ὅτι ὁ τρίγωνος δύο ὀρθός ἴσος ἔχω . ἐάν δέ μή λανθάνω πολλαχῶς λέγω , διαιρέω . ὁσαχῶς λέγω , καί ἀναιρέω καί κατασκευάζω . οἷον εἰ ὁ δέω εἰμί ὁ συμφέρω ἤ ὁ καλός , πειράω ἄμφω κατασκευάζω ἤ ἀναιρέω περί ὁ πρόκειμαι , οἷος ὅτι καλός καί συμφέρω , ἤ ὅτι οὔτε καλός οὔτε συμφέρω . ἐάν δέ μή ἐνδέχομαι ἀμφότερος , ἕτερος δείκνυμι , ἐπισημαίνω ὅτι ὁ μέν ὁ δέ οὐ . ὁ δέ αὐτός λόγος ἐάν πολύς εἰμί εἰς ὅς διαιρέω . πάλιν ὅσος μή κατά ὁμωνυμία λέγω πολλαχῶς , ἀλλά κατά ἄλλος τρόπος , οἷος ἐπιστήμη εἷς πολύς ἤ ὡς ὁ τέλος καί ὁ πρός ὁ τέλος , οἷος ἰατρικός ὁ ὑγίεια ποιέω καί ὁ διαιτέω , ἤ ὡς ἀμφότερος τέλος , καθά ὁ ἐναντίος ὁ αὐτός λέγω ἐπιστήμη ( οὐδείς γάρ μάλα τέλος ὁ ἕτερος ὁ ἕτερος ) , ἤ ὡς ὁ κατά ἑαυτοῦ καί ὁ κατά συμβαίνω , οἷος κατά ἑαυτοῦ μέν ὅτι ὁ τρίγωνον δύο ὀρθός ἴσος ἔχω , κατά συμβαίνω δέ ὅτι ὁ ἰσόπλευρος · ὅτι γάρ συμβαίνω ὁ τρίγωνον ἰσόπλευρος τρίγωνος εἰμί κατά οὗτος γνωρίζω ὅτι δύο ὀρθός ἴσος ἔχω . εἰ οὖν μηδαμῶς ἐνδέχομαι ὁ αὐτός εἰμί πολύς ἐπιστήμη , δῆλος ὅτι ὅλος οὐ ἐνδέχομαι εἰμί , ἤ εἰ πως ἐνδέχομαι , δῆλος ὅτι ἐνδέχομαι . διαιρέω δέ ὁσαχῶς χρήσιμος . οἷος ἐάν βούλομαι κατασκευάζω , ὁ τοιοῦτος προοιστέον ὅσος ἐνδέχομαι , καί διαιρετέον εἰς οὗτος μόνος ὅσος καί χρήσιμος πρός ὁ κατασκευάζω · ἐάν δέ ἀνασκευάζω , ὅσος μή ἐνδέχομαι , ὁ δέ λοιπός παραλείπω . ποιέω δέ καί ἐπί οὗτος , ὅταν λανθάνω ποσαχῶς λέγω . καί εἰμί δέ ὅδε ὅδε ἤ μή εἰμί ἐκ ὁ αὐτός τόπος κατασκευαστέος , οἷος ἐπιστήμη ὅδε ὅδε ἤ ὡς τέλος ἤ ὡς ὁ πρός ὁ τέλος ἤ ὡς ὁ κατά συμβαίνω , ἤ πάλιν μή εἰμί τις κατά μηδείς ὁ λέγω τρόπος . ὁ δέ αὐτός λόγος καί περί ἐπιθυμία , καί ὅσος ἄλλος λέγω πολύς . εἰμί γάρ ὁ ἐπιθυμία οὗτος ἤ ὡς τέλος , οἷος ὑγίεια , ἤ ὡς ὁ πρός ὁ τέλος , οἷος ὁ φαρμακεύω , ἤ ὡς ὁ κατά συμβαίνω , καθά ἐπί ὁ οἶνος ὁ φιλόγλυκυς οὐ ὅτι οἶνος ἀλλά ὅτι γλυκύς εἰμί . κατά ἑαυτοῦ μέν γάρ ὁ γλυκύς ἐπιθυμέω , ὁ δέ οἶνος κατά συμβαίνω · ἐάν γάρ αὐστηρός εἰμί , οὐκέτι ἐπιθυμέω . κατά συμβαίνω οὖν ἐπιθυμέω . χρήσιμος δέ ὁ τόπος οὗτος ἐν ὁ πρός τις · σχεδόν γάρ ὁ τοιοῦτος ὁ πρός τίς εἰμί .