aristoteles-et-corpus-aristotelicum.topica 8.2
Χρηστέον δ᾿ ἐν τῷ διαλέγεσθαι τῷ μὲν συλλογισμῷ πρὸς τοὺς διαλεκτικοὺς μᾶλλον ἢ πρὸς τοὺς πολλούς , τῇ δ᾿ ἐπαγωγῇ τοὐναντίον πρὸς τοὺς πολλοὺς μᾶλλον · εἴρηται δ᾿ ὑπὲρ τούτων καὶ πρότερον . Ἔστι δὲ ἐπ᾿ ἐνίων μὲν ἐπάγοντα δυνατὸν ἐρωτῆσαι τὸ καθόλου , ἐπ᾿ ἐνίων δ᾿ οὐ ῥᾴδιον διὰ τὸ μὴ κεῖσθαι ταῖς ὁμοιότησιν ὄνομα πάσαις κοινόν · ἀλλ᾿ ὅταν δέῃ τὸ καθόλου λαβεῖν , οὕτως ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων φασίν · τοῦτο δὲ διορίσαι τῶν χαλεπωτάτων , ὁποῖα τῶν προφερομένων τοιαῦτα καὶ ποῖα οὔ . Καὶ παρὰ τοῦτο πολλάκις ἀλλήλους παρακρούονται κατὰ τοὺς λόγους , οἱ μὲν φάσκοντες ὅμοια εἶναι τὰ μὴ ὄντα ὅμοια , οἱ δ᾿ ἀμφισβητοῦντες τὰ ὅμοια μὴ εἶναι ὅμοια . Διὸ πειρατέον ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων ὀνοματοποιεῖν αὐτόν , ὅπως μήτε τῷ ἀποκρινομένῳ ἐξῇ ἀμφισβητεῖν ὡς οὐχ ὁμοίως τὸ ἐπιφερόμενον λέγεται , μήτε τῷ ἐρωτῶντι συκοφαντεῖν ὡς ὁμοίως λεγομένου , ἐπειδὴ πολλὰ τῶν οὐχ ὁμοίως λεγομένων ὁμοίως φαίνεται λέγεσθαι . Ὅταν δ᾿ ἐπάγοντος ἐπὶ πολλῶν μὴ διδῷ τὸ καθόλου , τότε δίκαιον ἀπαιτεῖν ἔνστασιν . Μὴ εἰπόντα δ᾿ αὐτὸν ἐπὶ τίνων οὕτως , οὐ δίκαιον ἀπαιτεῖν ἐπὶ τίνων οὐχ οὕτως · δεῖ γὰρ ἐπάγοντα πρότερον οὕτω τὴν ἔνστασιν ἀπαιτεῖν . Ἀξιωτέον τε τὰς ἐνστάσεις μὴ ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ προτεινομένου φέρειν , ἐὰν μὴ ἓν μόνον ᾖ τὸ τοιοῦτον , καθάπερ ἡ δυὰς τῶν ἀρτίων μόνος ἀριθμὸς πρῶτος · δεῖ γὰρ τὸν ἐνιστάμενον ἐφ᾿ ἑτέρου τὴν ἔνστασιν φέρειν , ἢ λέγειν ὅτι τοῦτο μόνον τοιοῦτο . Πρὸς δὲ τοὺς ἐνισταμένους τῷ καθόλου , μὴ ἐν αὐτῷ δὲ τὴν ἔνστασιν φέροντας ἀλλ᾿ ἐν τῷ ὁμωνύμῳ , οἷον ὅτι ἔχοι ἄν τις τὸ μὴ αὑτοῦ χρῶμα ἢ πόδα ἢ χεῖρα ( ἔχοι γὰρ ἂν ὁ ζωγράφος χρῶμα καὶ ὁ μάγειρος πόδα τὸν μὴ αὑτοῦ ) διελόμενον οὖν ἐπὶ τῶν τοιούτων ἐρωτητέον · λανθανούσης γὰρ τῆς ὁμωνυμίας εὖ δόξει ἐνστῆναι τῇ προτάσει . Ἐὰν δὲ μὴ ἐν τῷ ὁμωνύμῳ ἀλλ᾿ ἐν αὐτῷ ἐνιστάμενος κωλύῃ τὴν ἐρώτησιν , ἀφαιροῦντα δεῖ ἐν ᾧ ἡ ἔνστασις προτείνειν τὸ λοιπὸν καθόλου ποιοῦντα , ἕως ἂν λάβῃ τὸ χρήσιμον . Οἷον ἐπὶ τῆς λήθης καὶ τοῦ ἐπιλελῆσθαι · οὐ γὰρ συγχωροῦσι τὸν ἀποβεβληκότα ἐπιστήμην ἐπιλελῆσθαι , διότι μεταπεσόντος τοῦ πράγματος ἀποβέβληκε μὲν τὴν ἐπιστήμην , ἐπιλέλησται δ᾿ οὔ . Ῥητέον οὖν ἀφελόντα ἐν ᾧ ἡ ἔνστασις τὸ λοιπόν , οἷον εἰ διαμένοντος τοῦ πράγματος ἀποβέβληκε τὴν ἐπιστήμην , διότι ἐπιλέλησται . Ὁμοίως δὲ καὶ πρὸς τοὺς ἐνισταμένους διότι τῷ μείζονι ἀγαθῷ μεῖζον ἀντίκειται κακόν · προφέρουσι γὰρ ὅτι τῇ ὑγιείᾳ , ἐλάττονι ὄντι ἀγαθῷ τῆς εὐεξίας , μεῖζον κακὸν ἀντίκειται · τὴν γὰρ νόσον μεῖζον κακὸν εἶναι τῆς καχεξίας . Ἀφαιρετέον οὖν καὶ ἐπὶ τούτου ἐν ᾧ ἡ ἔνστασις · ἀφαιρεθέντος γὰρ μᾶλλον ἂν θείη , οἷον ὅτι τῷ μείζονι ἀγαθῷ μεῖζον κακὸν ἀντίκειται , ἐὰν μὴ συνεπιφέρῃ θάτερον θάτερον , καθάπερ ἡ εὐεξία τὴν ὑγίειαν . Οὐ μόνον δ᾿ ἐνισταμένου τοῦτο ποιητέον , ἀλλὰ κἂν ἄνευ ἐνστάσεως ἀρνῆται διὰ τὸ προορᾶν τι τῶν τοιούτων · ἀφαιρεθέντος γὰρ ἐν ᾧ ἡ ἔνστασις , ἀναγκασθήσεται τιθέναι διὰ τὸ μὴ προορᾶν ἐν τῷ λοιπῷ ἐπὶ τίνος οὐχ οὕτως · ἐὰν δὲ μὴ τιθῇ , ἀπαιτούμενος ἔνστασιν οὐ μὴ ἔχῃ ἀποδοῦναι . Εἰσὶ δὲ τοιαῦται τῶν προτάσεων αἱ ἐπὶ τὶ μὲν ψευδεῖς ἐπὶ τὶ δ᾿ ἀληθεῖς · ἐπὶ τούτων γὰρ ἔστιν ἀφελόντα τὸ λοιπὸν ἀληθὲς καταλιπεῖν . Ἐὰν δ᾿ ἐπὶ πολλῶν προτείνοντος μὴ φέρῃ ἔνστασιν , ἀξιωτέον τιθέναι · διαλεκτικὴ γάρ ἐστι πρότασις πρὸς ἣν οὕτως ἐπὶ πολλῶν ἔχουσαν μὴ ἔστιν ἔνστασις . Ὅταν δ᾿ ἐνδέχηται τὸ αὐτὸ ἄνευ τε τοῦ ἀδυνάτου καὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογίσασθαι , ἀποδεικνύντι μὲν καὶ μὴ διαλεγομένῳ οὐδὲν διαφέρει οὕτως ἢ ἐκείνως συλλογίσασθαι , διαλεγομένῳ δὲ πρὸς ἄλλον οὐ χρηστέον τῷ διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισμῷ . Ἄνευ μὲν γὰρ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισαμένῳ οὐκ ἔστιν ἀμφισβητεῖν · ὅταν δὲ τὸ ἀδύνατον συλλογίσηται , ἂν μὴ λίαν ᾖ περιφανὲς ψεῦδος ὄν , οὐκ ἀδύνατόν φασιν εἶναι , ὥστ᾿ οὐ γίνεται τοῖς ἐρωτῶσιν ὃ βούλονται . Δεῖ δὲ προτείνειν ὅσα ἐπὶ πολλῶν μὲν οὕτως ἔχει , ἔνστασις δὲ ἢ ὅλως μὴ ἔστιν ἢ μὴ ἐπιπολῆς τὸ συνιδεῖν · μὴ δυνάμενοι γὰρ συνορᾶν ἐφ᾿ ὧν οὐχ οὕτως , ὡς ἀληθὲς ὂν τιθέασιν . Οὐ δεῖ δὲ τὸ συμπέρασμα ἐρώτημα ποιεῖν · εἰ δὲ μή , ἀνανεύσαντος οὐ δοκεῖ γεγονέναι συλλογισμός . Πολλάκις γὰρ καὶ μὴ ἐρωτῶντος ἀλλ᾿ ὡς συμβαῖνον ἐπιφέροντος ἀρνοῦνται , καὶ τοῦτο ποιοῦντες οὐ δοκοῦσιν ἐλέγχεσθαι τοῖς μὴ συνορῶσιν ὅ τι συμβαίνει ἐκ τῶν τεθέντων . Ὅταν οὖν μηδὲ φήσας συμβαίνειν ἐρωτήσῃ , ὁ δ᾿ ἀρνηθῇ , παντελῶς οὐ δοκεῖ γεγονέναι συλλογισμός . Οὐ δοκεῖ δὲ πᾶν τὸ καθόλου διαλεκτικὴ πρότασις εἶναι οἷον τί ἐστιν ἄνθρωπος , ἢ ποσαχῶς λέγεται τἀγαθόν ; ἔστι γὰρ πρότασις διαλεκτικὴ πρὸς ἣν ἔστιν ἀποκρίνασθαι ναί ἢ οὔ · πρὸς δὲ τὰς εἰρημένας οὐκ ἔστιν . Διὸ οὐ διαλεκτικά ἐστι τὰ τοιαῦτα τῶν ἐρωτημάτων , ἂν μὴ αὐτὸς διορίσας ἢ διελόμενος εἴπῃ , οἷον ἆρά γε τἀγαθὸν οὕτως ἢ οὕτως λέγεται ; πρὸς γὰρ τὰ τοιαῦτα ῥᾳδία ἡ ἀπόκρισις ἢ καταφήσαντι ἢ ἀποφήσαντι . Διὸ πειρατέον οὕτω προτείνειν τὰς τοιαύτας τῶν προτάσεων . Ἅμα δὲ καὶ δίκαιον ἴσως παρ᾿ ἐκείνου ζητεῖν ποσαχῶς λέγεται τἀγαθόν , ὅταν αὐτοῦ διαιρουμένου καὶ προτείνοντος μηδαμῶς συγχωρῇ . Ὅστις δ᾿ ἕνα λόγον πολὺν χρόνον ἐρωτᾷ , κακῶς πυνθάνεται . Εἰ μὲν γὰρ ἀποκρινομένου τοῦ ἐρωτωμένου τὸ ἐρωτώμενον , δῆλον ὅτι πολλὰ ἐρωτήματα ἐρωτᾷ ἢ πολλάκις ταὐτά , ὥστε ἢ ἀδολεσχεῖ ἢ οὐκ ἔχει συλλογισμόν · ἐξ ὀλίγων γὰρ πᾶς συλλογισμός · εἰ δὲ μὴ ἀποκρινομένου , ὅτι οὐκ ἐπιτιμᾷ ἢ ἀφίσταται .
Lemmas: χράω δέ ἐν ὁ διαλέγω ὁ μέν συλλογισμός πρός ὁ διαλεκτικός μάλα ἤ πρός ὁ πολύς , ὁ δέ ἐπαγωγή ἐναντίος πρός ὁ πολύς μάλα · λέγω δέ ὑπέρ οὗτος καί πρότερος . εἰμί δέ ἐπί ἔνιοι μέν ἐπάγω δυνατός ἐρωτάω ὁ καθόλου , ἐπί ἔνιοι δέ οὐ ῥᾴδιος διά ὁ μή κεῖμαι ὁ ὁμοιότης ὄνομα πᾶς κοινός · ἀλλά ὅταν δέω ὁ καθόλου λαμβάνω , οὕτως ἐπί πᾶς ὁ τοιοῦτος φημί · οὗτος δέ διορίζω ὁ χαλεπός , ὁποῖος ὁ προφέρω τοιοῦτος καί ποῖος οὐ . καί παρά οὗτος πολλάκις ἀλλήλων παρακρούω κατά ὁ λόγος , ὁ μέν φάσκω ὅμοιος εἰμί ὁ μή εἰμί ὅμοιος , ὁ δέ ἀμφισβητέω ὁ ὅμοιος μή εἰμί ὅμοιος . διό πειράω ἐπί πᾶς ὁ τοιοῦτος ὀνοματοποιέω αὐτός , ὅπως μήτε ὁ ἀποκρίνω ἐξέρχομαι ἀμφισβητέω ὡς οὐ ὅμοιος ὁ ἐπιφέρω λέγω , μήτε ὁ ἐρωτάω συκοφαντέω ὡς ὅμοιος λέγω , ἐπειδή πολύς ὁ οὐ ὅμοιος λέγω ὅμοιος φαίνω λέγω . ὅταν δέ ἐπάγω ἐπί πολύς μή δίδωμι ὁ καθόλου , τότε δίκαιος ἀπαιτέω ἔνστασις . μή λέγω δέ αὐτός ἐπί τίς οὕτως , οὐ δίκαιος ἀπαιτέω ἐπί τίς οὐ οὕτως · δέω γάρ ἐπάγω πρότερος οὕτως ὁ ἔνστασις ἀπαιτέω . ἀξιωτέον τε ὁ ἔνστασις μή ἐπί αὐτός ὁ προτείνω φέρω , ἐάν μή εἷς μόνος εἰμί ὁ τοιοῦτος , καθά ὁ δυάς ὁ ἄρτιος μόνος ἀριθμός πρῶτος · δέω γάρ ὁ ἐνίστημι ἐπί ἕτερος ὁ ἔνστασις φέρω , ἤ λέγω ὅτι οὗτος μόνος τοιοῦτος . πρός δέ ὁ ἐνίστημι ὁ καθόλου , μή ἐν αὐτός δέ ὁ ἔνστασις φέρω ἀλλά ἐν ὁ ὁμώνυμος , οἷος ὅτι ἔχω ἄν τις ὁ μή ἑαυτοῦ χρῶμα ἤ πούς ἤ χείρ ( ἔχω γάρ ἄν ὁ ζωγράφος χρῶμα καί ὁ μάγειρος πούς ὁ μή ἑαυτοῦ ) διαιρέω οὖν ἐπί ὁ τοιοῦτος ἐρωτάω · λανθάνω γάρ ὁ ὁμωνυμία εὖ δοκέω ἐνίστημι ὁ πρότασις . ἐάν δέ μή ἐν ὁ ὁμώνυμος ἀλλά ἐν αὐτός ἐνίστημι κωλύω ὁ ἐρώτησις , ἀφαιρέω δέω ἐν ὅς ὁ ἔνστασις προτείνω ὁ λοιπός καθόλου ποιέω , ἕως ἄν λαμβάνω ὁ χρήσιμος . οἷος ἐπί ὁ λήθη καί ὁ ἐπιλανθάνω · οὐ γάρ συγχωρέω ὁ ἀποβάλλω ἐπιστήμη ἐπιλανθάνω , διότι μεταπίπτω ὁ πρᾶγμα ἀποβάλλω μέν ὁ ἐπιστήμη , ἐπιλανθάνω δέ οὐ . λέγω οὖν ἀφαιρέω ἐν ὅς ὁ ἔνστασις ὁ λοιπός , οἷος εἰ διαμένω ὁ πρᾶγμα ἀποβάλλω ὁ ἐπιστήμη , διότι ἐπιλανθάνω . ὅμοιος δέ καί πρός ὁ ἐνίστημι διότι ὁ μέγας ἀγαθός μέγας ἀντίκειμαι κακός · προφέρω γάρ ὅτι ὁ ὑγίεια , ἐλαχύς εἰμί ἀγαθός ὁ εὐεξία , μέγας κακός ἀντίκειμαι · ὁ γάρ νόσος μέγας κακός εἰμί ὁ καχεξία . ἀφαιρετέος οὖν καί ἐπί οὗτος ἐν ὅς ὁ ἔνστασις · ἀφαιρέω γάρ μάλα ἄν τίθημι , οἷος ὅτι ὁ μέγας ἀγαθός μέγας κακός ἀντίκειμαι , ἐάν μή συνεπιφέρω ἕτερος ἕτερος , καθά ὁ εὐεξία ὁ ὑγίεια . οὐ μόνος δέ ἐνίστημι οὗτος ποιέω , ἀλλά ἐάν ἄνευ ἔνστασις ἀρνέομαι διά ὁ προοράω τις ὁ τοιοῦτος · ἀφαιρέω γάρ ἐν ὅς ὁ ἔνστασις , ἀναγκάζω τίθημι διά ὁ μή προοράω ἐν ὁ λοιπός ἐπί τίς οὐ οὕτως · ἐάν δέ μή τίθημι , ἀπαιτέω ἔνστασις οὐ μή ἔχω ἀποδίδωμι . εἰμί δέ τοιοῦτος ὁ πρότασις ὁ ἐπί τίς μέν ψευδής ἐπί τίς δέ ἀληθής · ἐπί οὗτος γάρ εἰμί ἀφαιρέω ὁ λοιπός ἀληθής καταλείπω . ἐάν δέ ἐπί πολύς προτείνω μή φέρω ἔνστασις , ἀξιωτέον τίθημι · διαλεκτικός γάρ εἰμί πρότασις πρός ὅς οὕτως ἐπί πολύς ἔχω μή εἰμί ἔνστασις . ὅταν δέ ἐνδέχομαι ὁ αὐτός ἄνευ τε ὁ ἀδύνατος καί διά ὁ ἀδύνατος συλλογίζομαι , ἀποδείκνυμι μέν καί μή διαλέγω οὐδείς διαφέρω οὕτως ἤ ἐκεῖνος συλλογίζομαι , διαλέγω δέ πρός ἄλλος οὐ χράω ὁ διά ὁ ἀδύνατος συλλογισμός . ἄνευ μέν γάρ ὁ ἀδύνατος συλλογίζομαι οὐ εἰμί ἀμφισβητέω · ὅταν δέ ὁ ἀδύνατος συλλογίζομαι , ἐάν μή λίαν εἰμί περιφανής ψεῦδος εἰμί , οὐ ἀδύνατος φημί εἰμί , ὥστε οὐ γίγνομαι ὁ ἐρωτάω ὅς βούλομαι . δέω δέ προτείνω ὅσος ἐπί πολύς μέν οὕτως ἔχω , ἔνστασις δέ ἤ ὅλος μή εἰμί ἤ μή ἐπιπολή ὁ συνοράω · μή δύναμαι γάρ συνοράω ἐπί ὅς οὐ οὕτως , ὡς ἀληθής εἰμί τίθημι . οὐ δέω δέ ὁ συμπέρασμα ἐρώτημα ποιέω · εἰ δέ μή , ἀνανεύω οὐ δοκέω γίγνομαι συλλογισμός . πολλάκις γάρ καί μή ἐρωτάω ἀλλά ὡς συμβαίνω ἐπιφέρω ἀρνέομαι , καί οὗτος ποιέω οὐ δοκέω ἐλέγχω ὁ μή συνοράω ὅς τις συμβαίνω ἐκ ὁ τίθημι . ὅταν οὖν μηδέ φημί συμβαίνω ἐρωτάω , ὁ δέ ἀρνέομαι , παντελής οὐ δοκέω γίγνομαι συλλογισμός . οὐ δοκέω δέ πᾶς ὁ καθόλου διαλεκτικός πρότασις εἰμί οἷος τίς εἰμί ἄνθρωπος , ἤ ποσαχῶς λέγω ἀγαθός ; εἰμί γάρ πρότασις διαλεκτικός πρός ὅς εἰμί ἀποκρίνω ναί ἤ οὐ · πρός δέ ὁ λέγω οὐ εἰμί . διό οὐ διαλεκτικός εἰμί ὁ τοιοῦτος ὁ ἐρώτημα , ἐάν μή αὐτός διορίζω ἤ διαιρέω λέγω , οἷος ἆρα γε ἀγαθός οὕτως ἤ οὕτως λέγω ; πρός γάρ ὁ τοιοῦτος ῥᾴδιος ὁ ἀπόκρισις ἤ κατάφημι ἤ ἀπόφημι . διό πειράω οὕτως προτείνω ὁ τοιοῦτος ὁ πρότασις . ἅμα δέ καί δίκαιος ἴσως παρά ἐκεῖνος ζητέω ποσαχῶς λέγω ἀγαθός , ὅταν αὐτός διαιρέω καί προτείνω μηδαμῶς συγχωρέω . ὅστις δέ εἷς λόγος πολύς χρόνος ἐρωτάω , κακός πυνθάνομαι . εἰ μέν γάρ ἀποκρίνω ὁ ἐρωτάω ὁ ἐρωτάω , δῆλος ὅτι πολύς ἐρώτημα ἐρωτάω ἤ πολλάκις αὐτός , ὥστε ἤ ἀδολεσχέω ἤ οὐ ἔχω συλλογισμός · ἐκ ὀλίγος γάρ πᾶς συλλογισμός · εἰ δέ μή ἀποκρίνω , ὅτι οὐ ἐπιτιμάω ἤ ἀφίστημι .