aristoteles-et-corpus-aristotelicum.topica 7.3
Ἀναιρεῖν μὲν οὖν ὅρον οὕτως καὶ διὰ τούτων ἀεὶ πειρατέον · ἐὰν δὲ κατασκευάζειν βουλώμεθα , πρῶτον μὲν εἰδέναι δεῖ ὅτι οὐδεὶς ἢ ὀλίγοι τῶν διαλεγομένων ὅρον συλλογίζονται , ἀλλὰ πάντες ἀρχὴν τὸ τοιοῦτον λαμβάνουσιν , οἷον οἵ τε περὶ γεωμετρίαν καὶ ἀριθμοὺς καὶ τὰς ἄλλας τὰς τοιαύτας μαθήσεις · εἶθ᾿ ὅτι δι᾿ ἀκριβείας μὲν ἄλλης ἐστὶ πραγματείας ἀποδοῦναι καὶ τί ἐστιν ὅρος καὶ πῶς ὁρίζεσθαι δεῖ , νῦν δ᾿ ὅσον ἱκανὸν πρὸς τὴν παροῦσαν χρείαν , ὥστε τοσοῦτον μόνον λεκτέον ὅτι δυνατὸν γενέσθαι ὁρισμοῦ καὶ τοῦ τί ἦν εἶναι συλλογισμόν . Εἰ γάρ ἐστιν ὅρος λόγος ὁ τὸ τί ἦν εἶναι τῷ πράγματι δῆλων , καὶ δεῖ τὰ ἐν τῷ ὅρῳ κατηγορούμενα καὶ ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ πράγματος μόνα κατηγορεῖσθαι , κατηγορεῖται δ᾿ ἐν τῷ τί ἐστι τὰ γένη καὶ αἱ διαφοραί , φανερὸν ὡς εἴ τις λάβοι ταῦτα μόνον ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ πράγματος κατηγορεῖσθαι , ὅτι ὁ ταῦτα ἔχων λόγος ὅρος ἐξ ἀνάγκης ἂν εἴη · οὐ γὰρ ἐνδέχεται ἕτερον εἶναι ὅρον , ἐπειδὴ οὐδὲν ἕτερον ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ πράγματος κατηγορεῖται . Ὅτι μὲν οὖν ἐγχωρεῖ συλλογισμὸν ὅρου γενέσθαι , φανερόν · ἐκ τίνων δὲ δεῖ κατασκευάζειν , διώρισται μὲν ἐν ἑτέροις ἀκριβέστερον , πρὸς δὲ τὴν προκειμένην μέθοδον οἱ αὐτοὶ τόποι χρήσιμοι . Σκεπτέον γὰρ ἐπὶ τῶν ἐναντίων καὶ τῶν ἄλλων τῶν ἀντικειμένων , καὶ ὅλους τοὺς λόγους καὶ κατὰ μέρος ἐπισκοποῦντα · εἰ γὰρ ὁ ἀντικείμενος τοῦ ἀντικειμένου , καὶ τὸν εἰρημένον τοῦ προκειμένου ἀνάγκη εἶναι . Ἐπεὶ δὲ τῶν ἐναντίων πλείους συμπλοκαί , ληπτέον τῶν ἐναντίων , ὁποίου ἂν μάλιστα φανῇ ὁ ἐναντίος ὁρισμός . Ὅλους μὲν οὖν τοὺς λόγους καθάπερ εἴρηται σκεπτέον , κατὰ μέρος δ᾿ ὧδε . Πρῶτον μὲν οὖν ὅτι τὸ ἀποδοθὲν γένος ὀρθῶς ἀποδέδοται . Εἰ γὰρ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ ἐναντίῳ , τὸ δὲ προκείμενον μή ἐστιν ἐν τῷ αὐτῷ , δῆλον ὅτι ἐν τῷ ἐναντίῳ ἂν εἴη , ἐπειδὴ ἀνάγκη τὰ ἐναντία ἐν τῷ αὐτῷ ἢ ἐν τοῖς ἐναντίοις γένεσιν εἶναι . Καὶ τὰς διαφορὰς δὲ τὰς ἐναντίας τῶν ἐναντίων ἀξιοῦμεν κατηγορεῖσθαι , καθάπερ λευκοῦ καὶ μέλανος · τὸ μὲν γὰρ διακριτικὸν τὸ δὲ συγκριτικὸν ὄψεως . Ὥστ᾿ εἰ τοῦ ἐναντίου αἱ ἐναντίαι κατηγοροῦνται , τοῦ προκειμένου αἱ ἀποδοθεῖσαι κατηγοροῖντ᾿ ἄν . Ὥστ᾿ ἐπεὶ καὶ τὸ γένος καὶ αἱ διαφοραὶ ὀρθῶς ἀποδέδονται , δῆλον ὅτι ὁρισμὸς ἂν εἴη ὁ ἀποδοθείς . Ἢ οὐκ ἀναγκαῖον τῶν ἐναντίων τὰς ἐναντίας διαφορὰς κατηγορεῖσθαι , ἂν μὴ ἐν τῷ αὐτῷ γένει ᾖ τὰ ἐναντία · ὧν δὲ τὰ γένη ἐναντία , οὐδὲν κωλύει τὴν αὐτὴν διαφορὰν κατ᾿ ἀμφοῖν λέγεσθαι , οἷον κατὰ δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας · τὸ μὲν γὰρ ἀρετὴ τὸ δὲ κακία ψυχῆς , ὥστε τὸ ψυχῆς διαφορὰ ἐν ἀμφοῖν λέγεται , ἐπειδὴ καὶ σώματός ἐστιν ἀρετὴ καὶ κακία . Ἀλλ᾿ οὖν τοῦτό γ᾿ ἀληθές , ὅτι τῶν ἐναντίων ἢ ἐναντίαι ἢ αἱ αὐταὶ διαφοραί εἰσιν . Εἰ οὖν τοῦ ἐναντίου ἡ ἐναντία κατηγορεῖται , τούτου δὲ μή , δῆλον ὅτι ἡ εἰρημένη τούτου ἂν κατηγοροῖτο . Καθόλου δ᾿ εἰπεῖν , ἐπεὶ ὁ ὁρισμός ἐστιν ἐκ γένους καὶ διαφορῶν , ἂν ὁ τοῦ ἐναντίου ὁρισμὸς φανερὸς ᾖ , καὶ ὁ τοῦ προκειμένου ὁρισμὸς φανερὸς ἔσται . Ἐπεὶ γὰρ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἢ ἐν τῷ ἐναντίῳ , ὁμοίως δὲ καὶ αἱ διαφοραὶ ἢ ἐναντίαι τῶν ἐναντίων ἢ αἱ αὐταὶ κατηγοροῦνται , δῆλον ὅτι τοῦ προκειμένου ἤτοι τὸ αὐτὸ γένος ἂν κατηγοροῖτο ὅπερ καὶ τοῦ ἐναντίου , αἱ δὲ διαφοραὶ ἐναντίαι , ἢ ἅπασαι ἢ τινές , αἱ δὲ λοιπαὶ αἱ αὐταί · ἢ ἀνάπαλιν αἱ μὲν διαφοραὶ αἱ αὐταὶ τὰ δὲ γένη ἐναντία · ἢ ἄμφω ἐναντία , καὶ τὰ γένη καὶ αἱ διαφοραί . Ἀμφότερα γὰρ ταὐτὰ εἶναι οὐκ ἐνδέχεται · εἰ δὲ μή , ὁ αὐτὸς ὁρισμὸς τῶν ἐναντίων ἔσται . Ἔτι ἐκ τῶν πτώσεων καὶ τῶν συστοίχων · ἀνάγκη γὰρ ἀκολουθεῖν τὰ γένη τοῖς γένεσι καὶ τοὺς ὅρους τοῖς ὅροις . Οἷον εἰ ἡ λήθη ἐστὶν ἀποβολὴ ἐπιστήμης , καὶ τὸ ἐπιλανθάνεσθαι ἀποβάλλειν ἐπιστήμην ἔσται καὶ τὸ ἐπιλελῆσθαι ἀποβεβληκέναι ἐπιστήμην . Ἑνὸς οὖν ὁποιουοῦν τῶν εἰρημένων ὁμολογηθέντος ἀνάγκη καὶ τὰ λοιπὰ ὁμολογεῖσθαι . Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἡ φθορὰ διάλυσις οὐσίας , καὶ τὸ φθείρεσθαι διαλύεσθαι οὐσίαν καὶ τὸ φθαρτικῶς διαλυτικῶς , εἴ τε τὸ φθαρτικὸν διαλυτικὸν οὐσίας , καὶ ἡ φθορὰ διάλυσις οὐσίας . Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων . Ὥσθ᾿ ἑνὸς ὁποιουοῦν ληφθέντος καὶ τὰ λοιπὰ πάντα ὁμολογεῖται . Καὶ ἐκ τῶν ὁμοίως δ᾿ ἐχόντων πρὸς ἄλληλα . Εἰ γὰρ τὸ ὑγιεινὸν ποιητικὸν ὑγιείας , καὶ τὸ εὐεκτικὸν ποιητικὸν εὐεξίας ἔσται καὶ τὸ ὠφέλιμον ποιητικὸν ἀγαθοῦ . Ὀμοίως γὰρ ἕκαστον τῶν εἰρημένων πρὸς τὸ οἰκεῖον τέλος ἔχει , ὥστ᾿ εἰ ἑνὸς αὐτῶν ὁ ὁρισμός ἐστι τὸ ποιητικὸν εἶναι τοῦ τέλους , καὶ τῶν λοιπῶν ἑκάστου οὗτος ἂν εἴη ὁρισμός . Ἔτι ἐκ τοῦ μᾶλλον καὶ τοῦ ὁμοίως , ὁσαχῶς ἐνδέχεται κατασκευάσαι δύο πρὸς δύο συγκρίνοντα , οἷον εἰ μᾶλλον ὅδε τοῦδε ἢ ὅδε τοῦδε ὁρισμός , ὁ δὲ ἧττον ὁρισμός , καὶ ὁ μᾶλλον . Καὶ εἰ ὁμοίως ὅδε τοῦδε καὶ ὅδε τοῦδε , εἰ ὁ ἕτερος τοῦ ἑτέρου , καὶ ὁ λοιπὸς τοῦ λοιποῦ . Ἑνὸς δ᾿ ὁρισμοῦ πρὸς δύο συγκρινομένου , ἢ δύο ὁρισμῶν πρὸς ἕνα , οὐδὲν χρήσιμος ἡ ἐκ τοῦ μᾶλλον ἐπίσκεψις · οὔτε γὰρ ἕνα δυοῖν οὔτε δύο τοῦ αὐτοῦ ὅρους δυνατόν ἐστιν εἶναι .
Lemmas: ἀναιρέω μέν οὖν ὅρος οὕτως καί διά οὗτος ἀεί πειράω · ἐάν δέ κατασκευάζω βούλομαι , πρῶτος μέν οἶδα δέω ὅτι οὐδείς ἤ ὀλίγος ὁ διαλέγω ὅρος συλλογίζομαι , ἀλλά πᾶς ἀρχή ὁ τοιοῦτος λαμβάνω , οἷος ὁ τε περί γεωμετρία καί ἀριθμός καί ὁ ἄλλος ὁ τοιοῦτος μάθησις · εἶτα ὅτι διά ἀκρίβεια μέν ἄλλος εἰμί πραγματεία ἀποδίδωμι καί τίς εἰμί ὅρος καί πῶς ὁρίζω δέω , νῦν δέ ὅσος ἱκανός πρός ὁ πάρειμι χρεία , ὥστε τοσοῦτος μόνος λεκτέος ὅτι δυνατός γίγνομαι ὁρισμός καί ὁ τίς εἰμί εἰμί συλλογισμός . εἰ γάρ εἰμί ὅρος λόγος ὁ ὁ τίς εἰμί εἰμί ὁ πρᾶγμα δῆλω , καί δέω ὁ ἐν ὁ ὅρος κατηγορέω καί ἐν ὁ τίς εἰμί ὁ πρᾶγμα μόνος κατηγορέω , κατηγορέω δέ ἐν ὁ τίς εἰμί ὁ γένος καί ὁ διαφορά , φανερός ὡς εἰ τις λαμβάνω οὗτος μόνος ἐν ὁ τίς εἰμί ὁ πρᾶγμα κατηγορέω , ὅτι ὁ οὗτος ἔχω λόγος ὅρος ἐκ ἀνάγκη ἄν εἰμί · οὐ γάρ ἐνδέχομαι ἕτερος εἰμί ὅρος , ἐπειδή οὐδείς ἕτερος ἐν ὁ τίς εἰμί ὁ πρᾶγμα κατηγορέω . ὅτι μέν οὖν ἐγχωρέω συλλογισμός ὅρος γίγνομαι , φανερός · ἐκ τίς δέ δέω κατασκευάζω , διορίζω μέν ἐν ἕτερος ἀκριβής , πρός δέ ὁ πρόκειμαι μέθοδος ὁ αὐτός τόπος χρήσιμος . σκοπέω γάρ ἐπί ὁ ἐναντίος καί ὁ ἄλλος ὁ ἀντίκειμαι , καί ὅλος ὁ λόγος καί κατά μέρος ἐπισκοπέω · εἰ γάρ ὁ ἀντίκειμαι ὁ ἀντίκειμαι , καί ὁ λέγω ὁ πρόκειμαι ἀνάγκη εἰμί . ἐπεί δέ ὁ ἐναντίος πολύς συμπλοκή , λαμβάνω ὁ ἐναντίος , ὁποῖος ἄν μάλα φαίνω ὁ ἐναντίος ὁρισμός . ὅλος μέν οὖν ὁ λόγος καθά λέγω σκοπέω , κατά μέρος δέ ὧδε . πρῶτος μέν οὖν ὅτι ὁ ἀποδίδωμι γένος ὀρθός ἀποδίδωμι . εἰ γάρ ὁ ἐναντίος ἐν ὁ ἐναντίος , ὁ δέ πρόκειμαι μή εἰμί ἐν ὁ αὐτός , δῆλος ὅτι ἐν ὁ ἐναντίος ἄν εἰμί , ἐπειδή ἀνάγκη ὁ ἐναντίος ἐν ὁ αὐτός ἤ ἐν ὁ ἐναντίος γένεσις εἰμί . καί ὁ διαφορά δέ ὁ ἐναντίος ὁ ἐναντίος ἀξιόω κατηγορέω , καθά λευκός καί μέλας · ὁ μέν γάρ διακριτικός ὁ δέ συγκριτικός ὄψις . ὥστε εἰ ὁ ἐναντίος ὁ ἐναντίος κατηγορέω , ὁ πρόκειμαι ὁ ἀποδίδωμι κατηγορέω ἄν . ὥστε ἐπεί καί ὁ γένος καί ὁ διαφορά ὀρθός ἀποδίδωμι , δῆλος ὅτι ὁρισμός ἄν εἰμί ὁ ἀποδίδωμι . ἤ οὐ ἀναγκαῖος ὁ ἐναντίος ὁ ἐναντίος διαφορά κατηγορέω , ἐάν μή ἐν ὁ αὐτός γένος εἰμί ὁ ἐναντίος · ὅς δέ ὁ γένος ἐναντίος , οὐδείς κωλύω ὁ αὐτός διαφορά κατά ἄμφω λέγω , οἷος κατά δικαιοσύνη καί ἀδικία · ὁ μέν γάρ ἀρετή ὁ δέ κακία ψυχή , ὥστε ὁ ψυχή διαφορά ἐν ἄμφω λέγω , ἐπειδή καί σῶμα εἰμί ἀρετή καί κακία . ἀλλά οὖν οὗτος γε ἀληθής , ὅτι ὁ ἐναντίος ἤ ἐναντίος ἤ ὁ αὐτός διαφορά εἰμί . εἰ οὖν ὁ ἐναντίος ὁ ἐναντίος κατηγορέω , οὗτος δέ μή , δῆλος ὅτι ὁ λέγω οὗτος ἄν κατηγορέω . καθόλου δέ λέγω , ἐπεί ὁ ὁρισμός εἰμί ἐκ γένος καί διαφορά , ἐάν ὁ ὁ ἐναντίος ὁρισμός φανερός εἰμί , καί ὁ ὁ πρόκειμαι ὁρισμός φανερός εἰμί . ἐπεί γάρ ὁ ἐναντίος ἐν ὁ αὐτός γένος ἤ ἐν ὁ ἐναντίος , ὅμοιος δέ καί ὁ διαφορά ἤ ἐναντίος ὁ ἐναντίος ἤ ὁ αὐτός κατηγορέω , δῆλος ὅτι ὁ πρόκειμαι ἤτοι ὁ αὐτός γένος ἄν κατηγορέω ὅς καί ὁ ἐναντίος , ὁ δέ διαφορά ἐναντίος , ἤ ἅπας ἤ τις , ὁ δέ λοιπός ὁ αὐτός · ἤ ἀνάπαλιν ὁ μέν διαφορά ὁ αὐτός ὁ δέ γένος ἐναντίος · ἤ ἄμφω ἐναντίος , καί ὁ γένος καί ὁ διαφορά . ἀμφότερος γάρ αὐτός εἰμί οὐ ἐνδέχομαι · εἰ δέ μή , ὁ αὐτός ὁρισμός ὁ ἐναντίος εἰμί . ἔτι ἐκ ὁ πτῶσις καί ὁ σύστοιχος · ἀνάγκη γάρ ἀκολουθέω ὁ γένος ὁ γένος καί ὁ ὅρος ὁ ὅρος . οἷον εἰ ὁ λήθη εἰμί ἀποβολή ἐπιστήμη , καί ὁ ἐπιλανθάνω ἀποβάλλω ἐπιστήμη εἰμί καί ὁ ἐπιλανθάνω ἀποβάλλω ἐπιστήμη . εἷς οὖν ὁποῖος ὁ λέγω ὁμολογέω ἀνάγκη καί ὁ λοιπός ὁμολογέω . ὅμοιος δέ καί εἰ ὁ φθορά διάλυσις οὐσία , καί ὁ φθείρω διαλύω οὐσία καί ὁ φθαρτικός διαλυτικός , εἰ τε ὁ φθαρτικός διαλυτικός οὐσία , καί ὁ φθορά διάλυσις οὐσία . ὅμοιος δέ καί ἐπί ὁ ἄλλος . ὥστε εἷς ὁποῖος λαμβάνω καί ὁ λοιπός πᾶς ὁμολογέω . καί ἐκ ὁ ὅμοιος δέ ἔχω πρός ἀλλήλων . εἰ γάρ ὁ ὑγιεινός ποιητικός ὑγίεια , καί ὁ εὐεκτικός ποιητικός εὐεξία εἰμί καί ὁ ὠφέλιμος ποιητικός ἀγαθός . Ὀμοίως γάρ ἕκαστος ὁ λέγω πρός ὁ οἰκεῖος τέλος ἔχω , ὥστε εἰ εἷς αὐτός ὁ ὁρισμός εἰμί ὁ ποιητικός εἰμί ὁ τέλος , καί ὁ λοιπός ἕκαστος οὗτος ἄν εἰμί ὁρισμός . ἔτι ἐκ ὁ μάλα καί ὁ ὅμοιος , ὁσαχῶς ἐνδέχομαι κατασκευάζω δύο πρός δύο συγκρίνω , οἷος εἰ μάλα ὅδε ὅδε ἤ ὅδε ὅδε ὁρισμός , ὁ δέ ἥσσων ὁρισμός , καί ὁ μάλα . καί εἰ ὅμοιος ὅδε ὅδε καί ὅδε ὅδε , εἰ ὁ ἕτερος ὁ ἕτερος , καί ὁ λοιπός ὁ λοιπός . εἷς δέ ὁρισμός πρός δύο συγκρίνω , ἤ δύο ὁρισμός πρός εἷς , οὐδείς χρήσιμος ὁ ἐκ ὁ μάλα ἐπίσκεψις · οὔτε γάρ εἷς δύο οὔτε δύο ὁ αὐτός ὅρος δυνατός εἰμί εἰμί .