aristoteles-et-corpus-aristotelicum.topica 6.9
Ἔτι ἐὰν μὲν ᾖ τῆς ἕξεως ὁ ὁρισμός , σκοπεῖν ἐπὶ τοῦ ἔχοντος , ἐὰν δὲ τοῦ ἔχοντος , ἐπὶ τῆς ἕξεως · ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων . Οἷον εἰ τὸ ἡδὺ ὅπερ ὠφέλιμον , καὶ ὁ ἡδόμενος ὠφελούμενος . Καθόλου δ᾿ εἰπεῖν , ἐν τοῖς τοιούτοις ὁρισμοῖς τρόπον τινὰ πλείω ἑνὸς συμβαίνει τὸν ὁριζόμενον ὁρίζεσθαι · ὁ γὰρ τὴν ἐπιστήμην ὁριζόμενος τρόπον τινὰ καὶ τὴν ἄγνοιαν ὁρίζεται , ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ἐπιστῆμον καὶ τὸ ἀνεπιστῆμον καὶ τὸ ἐπίστασθαι καὶ τὸ ἀγνοεῖν · τοῦ γὰρ πρώτου δήλου γενομένου τρόπον τινὰ καὶ τὰ λοιπὰ δῆλα γίνονται . Σκεπτέον οὖν ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων μή τι διαφωνῇ , στοιχείοις χρώμενον τοῖς ἐκ τῶν ἐναντίων καὶ τῶν συστοίχων . Ἔτι ἐπὶ τῶν πρός τι σκοπεῖν εἰ πρὸς ὃ τὸ γένος ἀποδίδοται , τὸ εἶδος πρὸς ἐκεῖνό τι ἀποδίδοται , οἷον εἰ ἡ ὑπόληψις πρὸς ὑποληπτόν , ἡ τὶς ὑπόληψις πρός τι ὑποληπτόν , καὶ εἰ τὸ πολλαπλάσιον πρὸς τὸ πολλοστημόριον , τὸ τὶ πολλαπλάσιον πρὸς τὸ τὶ πολλοστημόριον · εἰ γὰρ μὴ οὕτως ἀποδίδοται , δῆλον ὅτι ἡμάρτηται . Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ τοῦ ἀντικειμένου ὁ ἀντικείμενος λόγος , οἷον τοῦ ἡμίσεος ὁ ἀντικείμενος τῷ τοῦ διπλασίου · εἰ γὰρ διπλάσιον τὸ ἴσῳ ὑπερέχον , ἥμισυ τὸ ἴσῳ ὑπερεχόμενον . Καὶ ἐπὶ τῶν ἐναντίων δ᾿ ὡσαύτως . Ὁ γὰρ ἐναντίος τοῦ ἐναντίου λόγος ἔσται κατὰ μίαν τινὰ συμπλοκὴν τῶν ἐναντίων , οἷον εἰ ὠφέλιμον τὸ ποιητικὸν ἀγαθοῦ , βλαβερὸν τὸ ποιητικὸν κακοῦ ἢ τὸ φθαρτικὸν ἀγαθοῦ · θάτερον γὰρ τούτων ἀναγκαῖον ἐναντίον εἶναι τῷ ἐξ ἀρχῆς ῥηθέντι . Εἰ οὖν μηδέτερον ἐναντίον τῷ ἐξ ἀρχῆς ῥηθέντι , δῆλον ὅτι οὐδέτερος ἂν εἴη τῶν ὕστερον ἀποδοθέντων τοῦ ἐναντίου λόγος , ὥστ᾿ οὐδ᾿ ὁ ἐξ ἀρχῆς ἀποδοθεὶς ὀρθῶς ἀποδέδοται . Ἐπεὶ δ᾿ ἔνια τῶν ἐναντίων στερήσει θατέρου λέγεται , οἷον ἡ ἀνισότης στέρησις ἰσότητος δοκεῖ εἶναι ( ἄνισα γὰρ τὰ μὴ ἴσα λέγεται ) , δῆλον ὅτι τὸ μὲν κατὰ στέρησιν λεγόμενον ἐναντίον ἀναγκαῖον ὁρίζεσθαι διὰ θατέρου , τὸ δὲ λοιπὸν οὐκέτι διὰ τοῦ κατὰ στέρησιν λεγομένου · συμβαίνοι γὰρ ἂν ἑκάτερον δι᾿ ἑκατέρου γνωρίζεσθαι . Ἐπισκεπτέον οὖν ἐν τοῖς ἐναντίοις τὴν τοιαύτην ἁμαρτίαν , οἷον εἴ τις ὁρίσαιτο τὴν ἰσότητα εἶναι τὸ ἐναντίον ἀνισότητι · διὰ γὰρ τοῦ κατὰ στέρησιν λεγομένου ὁρίζεται . Ἔτι τὸν οὕτως ὁριζόμενον ἀναγκαῖον αὐτῷ τῷ ὁριζομένῳ χρῆσθαι . Δῆλον δὲ τοῦτο , ἐὰν μεταληφθῇ ἀντὶ τοῦ ὀνόματος ὁ λόγος · εἰπεῖν γὰρ ἢ ἀνισότητα οὐδὲν διαφέρει ἢ στέρησιν ἰσότητος , ἔσται οὖν ἡ ἰσότης τὸ ἐναντίον στερήσει ἰσότητος , ὥστ᾿ αὐτῷ ἂν εἴη κεχρημένος . Ἂν δὲ μηδέτερον τῶν ἐναντίων κατὰ στέρησιν λέγηται , ἀποδοθῇ δ᾿ ὁ λόγος ὁμοίως , οἷον ἀγαθὸν τὸ ἐναντίον κακῷ , δῆλον ὅτι κακὸν τὸ ἐναντίον ἀγαθῷ ἔσται · τῶν γὰρ οὕτως ἐναντίων ὁμοίως ὁ λόγος ἀποδοτέος . Ὥστε πάλιν αὐτῷ τῷ ὁριζομένῳ συμβαίνει χρῆσθαι · ἐνυπάρχει γὰρ ἐν τῷ τοῦ κακοῦ λόγῳ τὸ ἀγαθόν . Ὥστ᾿ εἰ ἀγαθόν ἐστι τὸ κακῷ ἐναντίον , τὸ δὲ κακὸν οὐδὲν διαφέρει ἢ τὸ τῷ ἀγαθῷ ἐναντίον , ἔσται ἀγαθὸν τὸ ἐναντίον τῷ τοῦ ἀγαθοῦ ἐναντίῳ . Δῆλον οὖν ὅτι αὐτῷ κέχρηται . Ἔτι εἰ τὸ κατὰ στέρησιν λεγόμενον ἀποδιδοὺς μὴ ἀποδέδωκεν οὗ ἐστὶ στέρησις , οἷον τῆς ἕξεως ἢ τοῦ ἐναντίου ἢ ὁτουοῦν ἐστὶν ἡ στέρησις · καὶ εἰ μὴ ἐν ᾧ πέφυκε γίνεσθαι προσέθηκεν , ἢ ἁπλῶς ἢ ἐν ᾧ πρώτῳ πέφυκε γίνεσθαι , οἷον εἰ τὴν ἄγνοιαν εἰπὼν στέρησιν μὴ ἐπιστήμης στέρησιν εἶπεν , ἢ μὴ προσέθηκεν ἐν ᾧ πέφυκε γίνεσθαι , ἢ προσθεὶς μὴ ἐν ᾧ πρώτῳ ἀπέδωκεν , οἷον ὅτι οὐκ ἐν τῷ λογιστικῷ ἀλλ᾿ ἐν ἀνθρώπῳ ἢ ψυχῇ · ἐὰν γὰρ ὁτιοῦν τούτων μὴ ποιήσῃ , ἡμάρτηκεν . Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὴν τυφλότητα μὴ ὄψεως στέρησιν ἐν ὀφθαλμῷ εἶπεν · δεῖ γὰρ τὸν καλῶς ἀποδιδόντα τὸ τί ἐστι , καὶ τίνος ἐστὶν ἡ στέρησις ἀποδοῦναι καὶ τί ἐστι τὸ ἐστερημένον . Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ μὴ λεγομένου κατὰ στέρησιν στερήσει ὡρίσατο , οἷον καὶ ἐπὶ τῆς ἀγνοίας δόξειεν ἂν ὑπάρχειν ἡ τοιαύτη ἁμαρτία τοῖς μὴ κατ᾿ ἀπόφασιν τὴν ἄγνοιαν λέγουσιν . Τὸ γὰρ μὴ ἔχον ἐπιστήμην οὐ δοκεῖ ἀγνοεῖν , ἀλλὰ μᾶλλον τὸ διηπατημένον , διὸ οὔτε τὰ ἄψυχα οὔτε τὰ παιδία φαμὲν ἀγνοεῖν , ὥστ᾿ οὐ κατὰ στέρησιν ἐπιστήμης ἡ ἄγνοια λέγεται .
Lemmas: ἔτι ἐάν μέν εἰμί ὁ ἕξις ὁ ὁρισμός , σκοπέω ἐπί ὁ ἔχω , ἐάν δέ ὁ ἔχω , ἐπί ὁ ἕξις · ὅμοιος δέ καί ἐπί ὁ ἄλλος ὁ τοιοῦτος . οἷον εἰ ὁ ἡδύς ὅς ὠφέλιμος , καί ὁ ἥδομαι ὠφελέω . καθόλου δέ λέγω , ἐν ὁ τοιοῦτος ὁρισμός τρόπος τις πολύς εἷς συμβαίνω ὁ ὁρίζω ὁρίζω · ὁ γάρ ὁ ἐπιστήμη ὁρίζω τρόπος τις καί ὁ ἄγνοια ὁρίζω , ὅμοιος δέ καί ὁ ἐπιστήμων καί ὁ ἀνεπιστήμων καί ὁ ἐπίσταμαι καί ὁ ἀγνοέω · ὁ γάρ πρῶτος δῆλος γίγνομαι τρόπος τις καί ὁ λοιπός δῆλος γίγνομαι . σκοπέω οὖν ἐπί πᾶς ὁ τοιοῦτος μή τις διαφωνέω , στοιχεῖον χράω ὁ ἐκ ὁ ἐναντίος καί ὁ σύστοιχος . ἔτι ἐπί ὁ πρός τις σκοπέω εἰ πρός ὅς ὁ γένος ἀποδίδωμι , ὁ εἶδος πρός ἐκεῖνος τις ἀποδίδωμι , οἷος εἰ ὁ ὑπόληψις πρός ὑποληπτός , ὁ τίς ὑπόληψις πρός τις ὑποληπτός , καί εἰ ὁ πολλαπλάσιος πρός ὁ πολλοστημόριος , ὁ τίς πολλαπλάσιος πρός ὁ τίς πολλοστημόριος · εἰ γάρ μή οὕτως ἀποδίδωμι , δῆλος ὅτι ἁμαρτάνω . ὁράω δέ καί εἰ ὁ ἀντίκειμαι ὁ ἀντίκειμαι λόγος , οἷος ὁ ἥμισυς ὁ ἀντίκειμαι ὁ ὁ διπλάσιος · εἰ γάρ διπλάσιος ὁ ἴσος ὑπερέχω , ἥμισυς ὁ ἴσος ὑπερέχω . καί ἐπί ὁ ἐναντίος δέ ὡσαύτως . ὁ γάρ ἐναντίος ὁ ἐναντίος λόγος εἰμί κατά εἷς τις συμπλοκή ὁ ἐναντίος , οἷος εἰ ὠφέλιμος ὁ ποιητικός ἀγαθός , βλαβερός ὁ ποιητικός κακός ἤ ὁ φθαρτικός ἀγαθός · ἕτερος γάρ οὗτος ἀναγκαῖος ἐναντίος εἰμί ὁ ἐκ ἀρχή λέγω . εἰ οὖν μηδέτερος ἐναντίος ὁ ἐκ ἀρχή λέγω , δῆλος ὅτι οὐδέτερος ἄν εἰμί ὁ ὕστερον ἀποδίδωμι ὁ ἐναντίος λόγος , ὥστε οὐδέ ὁ ἐκ ἀρχή ἀποδίδωμι ὀρθός ἀποδίδωμι . ἐπεί δέ ἔνιοι ὁ ἐναντίος στέρησις ἕτερος λέγω , οἷος ὁ ἀνισότης στέρησις ἰσότης δοκέω εἰμί ( ἄνισος γάρ ὁ μή ἴσος λέγω ) , δῆλος ὅτι ὁ μέν κατά στέρησις λέγω ἐναντίος ἀναγκαῖος ὁρίζω διά ἕτερος , ὁ δέ λοιπός οὐκέτι διά ὁ κατά στέρησις λέγω · συμβαίνω γάρ ἄν ἑκάτερος διά ἑκάτερος γνωρίζω . ἐπισκοπέω οὖν ἐν ὁ ἐναντίος ὁ τοιοῦτος ἁμαρτία , οἷος εἰ τις ὁρίζω ὁ ἰσότης εἰμί ὁ ἐναντίος ἀνισότης · διά γάρ ὁ κατά στέρησις λέγω ὁρίζω . ἔτι ὁ οὕτως ὁρίζω ἀναγκαῖος αὐτός ὁ ὁρίζω χράω . δῆλος δέ οὗτος , ἐάν μεταλαμβάνω ἀντί ὁ ὄνομα ὁ λόγος · λέγω γάρ ἤ ἀνισότης οὐδείς διαφέρω ἤ στέρησις ἰσότης , εἰμί οὖν ὁ ἰσότης ὁ ἐναντίος στέρησις ἰσότης , ὥστε αὐτός ἄν εἰμί χράω . ἐάν δέ μηδέτερος ὁ ἐναντίος κατά στέρησις λέγω , ἀποδίδωμι δέ ὁ λόγος ὅμοιος , οἷος ἀγαθός ὁ ἐναντίος κακός , δῆλος ὅτι κακός ὁ ἐναντίος ἀγαθός εἰμί · ὁ γάρ οὕτως ἐναντίος ὅμοιος ὁ λόγος ἀποδοτέος . ὥστε πάλιν αὐτός ὁ ὁρίζω συμβαίνω χράω · ἐν-ὑπάρχω γάρ ἐν ὁ ὁ κακός λόγος ὁ ἀγαθός . ὥστε εἰ ἀγαθός εἰμί ὁ κακός ἐναντίος , ὁ δέ κακός οὐδείς διαφέρω ἤ ὁ ὁ ἀγαθός ἐναντίος , εἰμί ἀγαθός ὁ ἐναντίος ὁ ὁ ἀγαθός ἐναντίος . δῆλος οὖν ὅτι αὐτός χράω . ἔτι εἰ ὁ κατά στέρησις λέγω ἀποδίδωμι μή ἀποδίδωμι ὅς εἰμί στέρησις , οἷος ὁ ἕξις ἤ ὁ ἐναντίος ἤ ὅστις εἰμί ὁ στέρησις · καί εἰ μή ἐν ὅς φύω γίγνομαι προστίθημι , ἤ ἁπλῶς ἤ ἐν ὅς πρῶτος φύω γίγνομαι , οἷος εἰ ὁ ἄγνοια λέγω στέρησις μή ἐπιστήμη στέρησις λέγω , ἤ μή προστίθημι ἐν ὅς φύω γίγνομαι , ἤ προστίθημι μή ἐν ὅς πρῶτος ἀποδίδωμι , οἷος ὅτι οὐ ἐν ὁ λογιστικός ἀλλά ἐν ἄνθρωπος ἤ ψυχή · ἐάν γάρ ὁστισοῦν οὗτος μή ποιέω , ἁμαρτάνω . ὅμοιος δέ καί εἰ ὁ τυφλότης μή ὄψις στέρησις ἐν ὀφθαλμός λέγω · δέω γάρ ὁ καλός ἀποδίδωμι ὁ τίς εἰμί , καί τίς εἰμί ὁ στέρησις ἀποδίδωμι καί τίς εἰμί ὁ στερέω . ὁράω δέ καί εἰ μή λέγω κατά στέρησις στέρησις ὁρίζω , οἷος καί ἐπί ὁ ἄγνοια δοκέω ἄν ὑπάρχω ὁ τοιοῦτος ἁμαρτία ὁ μή κατά ἀπόφασις ὁ ἄγνοια λέγω . ὁ γάρ μή ἔχω ἐπιστήμη οὐ δοκέω ἀγνοέω , ἀλλά μάλα ὁ διαπατάω , διό οὔτε ὁ ἄψυχος οὔτε ὁ παιδίον φημί ἀγνοέω , ὥστε οὐ κατά στέρησις ἐπιστήμη ὁ ἄγνοια λέγω .