aristoteles-et-corpus-aristotelicum.physica 2.3
Διυρισμένων δὲ τούτων ἐπισκεπτέον περὶ τῶν αἰτίων , ποῖά τε καὶ πόσα τὸν ἀριθμόν ἐστιν . ἐπεὶ γὰρ τοῦ εἰδέναι χάριν ἡ πραγματεία , εἰδέναι δὲ οὐ πρότερον οἰόμεθα ἕκαστον πρὶν ἂν λάβωμεν τὸ διὰ τί περὶ ἕκαστον ( τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ λαβεῖν τὴν πρώτην αἰτίαν ) , δῆλον ὅτι καὶ ἡμῖν τοῦτο ποιητέον καὶ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς καὶ πάσης τῆς φυσικῆς μεταβολῆς , ὅπως εἰδότες αὐτῶν τὰς ἀρχὰς ἀνάγειν εἰς αὐτὰς πειρώμεθα τῶν ζητουμένων ἕκαστον . ἕνα μὲν οὖν τρόπον αἴτιον λέγεται τὸ ἐξ οὗ γίγνεταί τι ἐνυπάρχοντος , οἷον ὁ χαλκὸς τοῦ ἀνδριάντος καὶ ὁ ἄργυρος τῆς φιάλης καὶ τὰ τούτων γένη · ἄλλον δὲ τὸ εἶδος καὶ τὸ παράδειγμα , τοῦτο δʼ ἐστὶν ὁ λόγος ὁ τοῦ τί ἦν εἶναι καὶ τὰ τούτου γένη ( οἷον τοῦ διὰ πασῶν τὰ δύο πρὸς ἕν , καὶ ὅλως ὁ ἀριθμός ) καὶ τὰ μέρη τὰ ἐν τῷ λόγῳ . ἔτι ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἡ πρώτη ἢ τῆς ἠρεμήσεως , οἷον ὁ βουλεύσας αἴτιος , καὶ ὁ πατὴρ τοῦ τέκνου , καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν τοῦ ποιουμένου καὶ τὸ μεταβάλλον τοῦ μεταβαλλομένου . ἔτι ὡς τὸ τέλος · τοῦτο δʼ ἐστὶν τὸ οὗ ἕνεκα , οἶον τοῦ περιπατεῖν ἡ ὑγίεια · διὰ τί γὰρ περιπατεῖ ; φαμέν “ ἵνα ὑγιαίνῃ ” , καὶ εἰπόντες οὕτως οἰόμεθα ἀποδεδωκέναι τὸ αἶτιον . καὶ ὅσα δὴ κινήσαντος ἄλλου μεταξὺ γίγνεται τοῦ τέλους , οἷον τῆς ὑγιείας ἡ ἰσχνασία ἢ ἡ κάθαρσις ἢ τὰ φάρμακα ἢ τὰ ὄργανα · πάντα γὰρ ταῦτα τοῦ τέλους ἕνεκά ἐστιν , διαφέρει δὲ ἀλλήλων ὡς ὄντα τὰ μὲν ἔργα τὰ δʼ ὄργανα . τὰ μὲν οὖν αἴτια σχεδὸν τοσαυταχῶς λέγεται , συμβαίνει δὲ πολλαχῶς λεγομένων τῶν αἰτίων καὶ πολλὰ τοῦ αὐτοῦ αἴτια εἶναι , οὐ κατὰ συμβεβηκός , οἷον τοῦ ἀνδριάντος καὶ ἡ ἀνδριαντοποιικὴ καὶ ὁ χαλκός , οὐ καθʼ ἕτερόν τι ἀλλʼ ἀνδριάς , ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον , ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς ὕλη τὸ δʼ ὡς ὅθεν ἡ κίνησις . ἔστιν δέ τινα καὶ ἀλλήλων αἴτια , οἷον τὸ πονεῖν τῆς εὐεξίας καὶ αὕτη τοῦ πονεῖν · ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον , ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς τέλος τὸ δʼ ὡς ἀρχὴ κινήσεως . ἔτι δὲ τὸ αὐτὸ τῶν ἐναντίων ἐστίν · ὃ γὰρ παρὸν αἶτιον τοῦδε , τοῦτο καὶ ἀπὸν αἰτιώμεθα ἐνίοτε τοῦ ἐναντίου , οἷον τὴν ἀπουσίαν τοῦ κυβερνήτου τῆς τοῦ πλοίου ἀνατροπῆς , οὗ ἦν ἡ παρουσία αἰτία τῆς σαωτηρίας . ἅπαντα δὲ τὰ νῦν εἰρημένα σἴτια εἰς τέτταρας πίπτει τρόπσυς τοὺς φανερωτάτους . τὰ μὲν γὰρ στοιχεῖα τῶν συλλαβῶν καὶ ἡ ὕλη τῶν σκευαστῶν καὶ τὸ πῦρ καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν σωμάτων καὶ τὰ μέρη τοῦ ὅλου καὶ αἱ ὑποθέσεις τοῦ συμπεράσματος ὡς τὸ ἐξ οὗ αἴτιά ἐστιν , τούτων δὲ τὰ μὲν ὡς τὸ ὑποκείμενον , οἷον τὰ μέρη , τὰ δὲ ὡς τὸ τί ἦν εἶναι , τό τε ὅλον καὶ ἡ σύνθεσις καὶ τὸ εἶδος · τὸ δὲ σπέρμα καὶ ὁ ἰατρὸς καὶ ὁ βουλεύσας καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν , πάντα ὅθεν ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἢ στάσεως · τὰ δʼ ὡς τὸ τέλος καὶ τἀγαθὸν τῶν ἄλλων · τὸ γὰρ οὗ ἕνεκα βέλτιστον καὶ τέλος τῶν ἄλλων ἐθέλει εἶναι · διαφερέτω δὲ μηδὲν εἰπεῖν αὐτὸ ἀγαθὸν ἢ φαινόμενον ἀγαθόν . τὰ μὲν οὖν αἴτια ταῦτα καὶ τοσαῦτά ἐστι τῷ εἴδει · τρόποι δὲ τῶν αἰτίων ἀριθμῷ μὲν εἰσί πολλοί , κεφαλαιούμενοι δὲ καὶ οὗτοι ἐλάττους . λέγεται γὰρ αἴτια πολλαχῶς , καὶ αὐτῶν τῶν ὁμοειδῶν προτέρως καὶ ὑστέρως ἄλλο ἄλλου , οἷον ὑγιείας ἰατρὸς καὶ τεχνίτης , καὶ τοῦ διὰ πασῶν τὸ διπλάσιον καὶ ἀριθμός , καὶ ἀεὶ τὰ περιέχοντα πρὸς τὰ καθʼ ἕκαστον . ἔτι δʼ ὡς τὸ συμβεβηκὸς καὶ τὰ τούτων γένη , οἷον ἀνδριάντος ἄλλως Πολύκλειτος καὶ ἄλλως ἀνδριαντοποιός , ὅτι συμβέβηκε τῷ ἀνδριαντοποιῷ τὸ Πολυκλείτῳ εἶναι . καὶ τὰ περιέχοντα δὲ τὸ συμβεβηκός , οἷον εἰ ὁ ἄνθρωπος αἴτιος εἴη ἀνδριάντος ἢ ὅλως ζῷον . ἔστι δὲ καὶ τῶν συμβεβηκότων ἄλλα ἄλλων πορρώτερον καὶ ἐγγύτερον , οἷον εἰ ὁ λευκὸς καὶ ὁ μουσικὸς αἴτιος λέγοιτο τοῦ ἀνδριάντος . πάντα δὲ καὶ τὰ οἰκείως λεγό μενα καὶ τὰ κατὰ συμβεβηκὸς τὰ μὲν ὡς δυνάμενα λέγεται τὰ δʼ ὡς ἐνεργοῦντα , οἷον τοῦ οἰκοδομεῖσθαι οἰκίαν οἰκοδόμος ἢ οἰκοδομῶν οἰκοδόμος . ὁμοίως δὲ λεχθήσεται καὶ ἐφʼ ὥν αἴτια τὰ αἴτια τοῖς εἰρημένοις , οἷον τουδὶ τοῦ ἀνδριάντος ἢ ἀνδριάντος ἢ ὅλως εἰκόνος , καὶ χαλκοῦ τοῦδε ἢ · χαλκοῦ ἢ ὅλως ὕλης · καὶ ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων ὡσαύτως . ἔτι δὲ συμπλεκόμενα καὶ ταῦτα κἀκεῖνα λεχθήσεται , οἷον οὐ Πολύκλειτος οὐδὲ ἀνδριαντοποιός , ἀλλὰ Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός . ἀλλʼ ὅμως ἅπαντα ταῦτά ἐστι τὸ μὲν πλῆθος ἕξ , λεγόμενα δὲ διχῶς · ἢ γὰρ ὡς τὸ καθʼ ἕκαστον , ἢ ὡς τὸ γένος , ἢ ὡς τὸ συμβεβηκός , ἢ ὡς τὸ γένος τοῦ συμβεβηκότος , ἢ ὡς συμπλεκόμενα ταῦτα ἢ ὡς ἁπλῶς λεγόμενα · πάντα δὲ ἢ ἐνεργοῦντα ἢ κατὰ δύναμιν . διαφέρει δὲ τοσοῦτον , ὅτι τὰ μὲν ἐνεργοῦντα καὶ τὰ καθʼ ἕκα . στον ἅμα ἔστι καὶ οὐκ ἔστι καὶ ὧν αἴτια , οἶον ὅσ’ ὁ ἰατρεύων τῷδε τῷ ὑγιαζομένῳ καὶ ὅδε ὁ οἰκοδομῶν τῷδε τῷ οἰκοδομουμένῳ , τὰ δὲ κατὰ δύναμιν οὐκ ἀεί . φθείρεται γὰρ οὐχ ἅμα ἡ οἰκία καὶ ὁ οἰκοδόμος . δεῖ δʼ ἀεὶ τὸ αἴτιον ἑκάστου τὸ ἀκρότατον ζητεῖν , ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ( οἷον ἅνθρωπος οἰκοδομεῖ ὅτι οἰκοδόμος , ὁ δʼ οἰκοδόμος κατὰ τὴν οἰκοδομικήν · τοῦτο τοίνυν πρότερον τὸ αἴτιον , καὶ οὕτως ἐπὶ πάντων ) · ἔτι τὰ μὲν γένη τῶν γενῶν , τὰ δὲ καθʼ ἕκαστον τῶν καθʼ ἕκαστον ( οἷον ἀνδριαντοποιὸς μὲν ἀνδριάντος , ὁδὶ δὲ τουδί ) · καὶ τὰς μὲν δυνάμεις τῶν δυνατῶν , τὰ δʼ ἐνεργοῦντα πρὸς τὰ ἐνεργούμενα . ὅσα μὲν οὖν τὰ αἴτια καὶ ὃν τρόπον αἴτια , ἔστω ἡμῖν διαωρισμένα ἱκανῶς .
Lemmas: Διυρισμένων δέ οὗτος ἐπισκοπέω περί ὁ αἴτιος , ποῖος τε καί πόσος ὁ ἀριθμός εἰμί . ἐπεί γάρ ὁ οἶδα χάριν ὁ πραγματεία , οἶδα δέ οὐ πρότερος οἴομαι ἕκαστος πρίν ἄν λαμβάνω ὁ διά τίς περί ἕκαστος ( οὗτος δέ εἰμί ὁ λαμβάνω ὁ πρῶτος αἰτία ) , δῆλος ὅτι καί ἐγώ οὗτος ποιέω καί περί γένεσις καί φθορά καί πᾶς ὁ φυσικός μεταβολή , ὅπως οἶδα αὐτός ὁ ἀρχή ἀνάγω εἰς αὐτός πειράω ὁ ζητέω ἕκαστος . εἷς μέν οὖν τρόπος αἴτιος λέγω ὁ ἐκ ὅς γίγνομαι τις ἐνυπάρχω , οἷος ὁ χαλκός ὁ ἀνδριάς καί ὁ ἄργυρος ὁ φιάλη καί ὁ οὗτος γένος · ἄλλος δέ ὁ εἶδος καί ὁ παράδειγμα , οὗτος δέ εἰμί ὁ λόγος ὁ ὁ τίς εἰμί εἰμί καί ὁ οὗτος γένος ( οἷος ὁ διά πᾶς ὁ δύο πρός εἷς , καί ὅλος ὁ ἀριθμός ) καί ὁ μέρος ὁ ἐν ὁ λόγος . ἔτι ὅθεν ὁ ἀρχή ὁ μεταβολή ὁ πρῶτος ἤ ὁ ἠρέμησις , οἷος ὁ βουλεύω αἴτιος , καί ὁ πατήρ ὁ τέκνον , καί ὅλος ὁ ποιέω ὁ ποιέω καί ὁ μεταβάλλω ὁ μεταβάλλω . ἔτι ὡς ὁ τέλος · οὗτος δέ εἰμί ὁ ὅς ἕνεκα , οἷος ὁ περιπατέω ὁ ὑγίεια · διά τίς γάρ περιπατέω ; φημί “ ἵνα ὑγιαίνω ” , καί λέγω οὕτως οἴομαι ἀποδίδωμι ὁ αἴτιος . καί ὅσος δή κινέω ἄλλος μεταξύ γίγνομαι ὁ τέλος , οἷος ὁ ὑγίεια ὁ ἰσχνασία ἤ ὁ κάθαρσις ἤ ὁ φάρμακον ἤ ὁ ὄργανον · πᾶς γάρ οὗτος ὁ τέλος ἕνεκα εἰμί , διαφέρω δέ ἀλλήλων ὡς εἰμί ὁ μέν ἔργον ὁ δέ ὄργανον . ὁ μέν οὖν αἴτιος σχεδόν τοσαυταχῶς λέγω , συμβαίνω δέ πολλαχῶς λέγω ὁ αἴτιος καί πολύς ὁ αὐτός αἴτιος εἰμί , οὐ κατά συμβαίνω , οἷος ὁ ἀνδριάς καί ὁ ἀνδριαντοποιϊκή καί ὁ χαλκός , οὐ κατά ἕτερος τις ἀλλά ἀνδριάς , ἀλλά οὐ ὁ αὐτός τρόπος , ἀλλά ὁ μέν ὡς ὕλη ὁ δέ ὡς ὅθεν ὁ κίνησις . εἰμί δέ τις καί ἀλλήλων αἴτιος , οἷος ὁ πονέω ὁ εὐεξία καί οὗτος ὁ πονέω · ἀλλά οὐ ὁ αὐτός τρόπος , ἀλλά ὁ μέν ὡς τέλος ὁ δέ ὡς ἀρχή κίνησις . ἔτι δέ ὁ αὐτός ὁ ἐναντίος εἰμί · ὅς γάρ πάρειμι αἴτιος ὅδε , οὗτος καί ἄπειμι αἰτέω ἐνίοτε ὁ ἐναντίος , οἷος ὁ ἀπουσία ὁ κυβερνήτης ὁ ὁ πλοῖον ἀνατροπή , ὅς εἰμί ὁ παρουσία αἴτιος ὁ σαωτηρίας . ἅπας δέ ὁ νῦν λέγω σιτίον εἰς τέσσαρες πίπτω τρόπσυς ὁ φανερός . ὁ μέν γάρ στοιχεῖον ὁ συλλαβή καί ὁ ὕλη ὁ σκευαστής καί ὁ πῦρ καί ὁ τοιοῦτος ὁ σῶμα καί ὁ μέρος ὁ ὅλος καί ὁ ὑπόθεσις ὁ συμπέρασμα ὡς ὁ ἐκ ὅς αἴτιος εἰμί , οὗτος δέ ὁ μέν ὡς ὁ ὑπόκειμαι , οἷος ὁ μέρος , ὁ δέ ὡς ὁ τίς εἰμί εἰμί , ὁ τε ὅλος καί ὁ σύνθεσις καί ὁ εἶδος · ὁ δέ σπέρμα καί ὁ ἰατρός καί ὁ βουλεύω καί ὅλος ὁ ποιέω , πᾶς ὅθεν ἀρχή ὁ μεταβολή ἤ στάσις · ὁ δέ ὡς ὁ τέλος καί ἀγαθός ὁ ἄλλος · ὁ γάρ ὅς ἕνεκα ἀγαθός καί τέλος ὁ ἄλλος ἐθέλω εἰμί · διαφέρω δέ μηδείς λέγω αὐτός ἀγαθός ἤ φαίνω ἀγαθός . ὁ μέν οὖν αἴτιος οὗτος καί τοσοῦτος εἰμί ὁ εἶδος · τρόπος δέ ὁ αἴτιος ἀριθμός μέν εἰμί πολύς , κεφαλαιόω δέ καί οὗτος ἐλαχύς . λέγω γάρ αἴτιος πολλαχῶς , καί αὐτός ὁ ὁμοειδής πρότερος καί ὕστερος ἄλλος ἄλλος , οἷος ὑγίεια ἰατρός καί τεχνίτης , καί ὁ διά πᾶς ὁ διπλάσιος καί ἀριθμός , καί ἀεί ὁ περιέχω πρός ὁ κατά ἕκαστος . ἔτι δέ ὡς ὁ συμβαίνω καί ὁ οὗτος γένος , οἷος ἀνδριάς ἄλλος Πολύκλειτος καί ἄλλος ἀνδριαντοποιός , ὅτι συμβαίνω ὁ ἀνδριαντοποιός ὁ Πολύκλειτος εἰμί . καί ὁ περιέχω δέ ὁ συμβαίνω , οἷος εἰ ὁ ἄνθρωπος αἴτιος εἰμί ἀνδριάς ἤ ὅλος ζῷον . εἰμί δέ καί ὁ συμβαίνω ἄλλος ἄλλος πρόσω καί ἐγγύς , οἷος εἰ ὁ λευκός καί ὁ μουσικός αἴτιος λέγω ὁ ἀνδριάς . πᾶς δέ καί ὁ οἰκεῖος λεγό Μένα καί ὁ κατά συμβαίνω ὁ μέν ὡς δύναμαι λέγω ὁ δέ ὡς ἐνεργέω , οἷος ὁ οἰκοδομέω οἰκία οἰκοδόμος ἤ οἰκοδομέω οἰκοδόμος . ὅμοιος δέ λέγω καί ἐπί ὅς αἴτιος ὁ αἴτιος ὁ λέγω , οἷος εδί ὁ ἀνδριάς ἤ ἀνδριάς ἤ ὅλος εἰκών , καί χαλκός ὅδε ἤ · χαλκός ἤ ὅλος ὕλη · καί ἐπί ὁ συμβαίνω ὡσαύτως . ἔτι δέ συμπλέκω καί οὗτος ἐκεῖνος λέγω , οἷος οὐ Πολύκλειτος οὐδέ ἀνδριαντοποιός , ἀλλά Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός . ἀλλά ὅμως ἅπας οὗτος εἰμί ὁ μέν πλῆθος ἕξ , λέγω δέ διχῶς · ἤ γάρ ὡς ὁ κατά ἕκαστος , ἤ ὡς ὁ γένος , ἤ ὡς ὁ συμβαίνω , ἤ ὡς ὁ γένος ὁ συμβαίνω , ἤ ὡς συμπλέκω οὗτος ἤ ὡς ἁπλῶς λέγω · πᾶς δέ ἤ ἐνεργέω ἤ κατά δύναμις . διαφέρω δέ τοσοῦτος , ὅτι ὁ μέν ἐνεργέω καί ὁ κατά ἕκατι . στον ἅμα εἰμί καί οὐ εἰμί καί ὅς αἴτιος , οἷος ὅσος ὁ ἰατρεύω ὅδε ὁ ὑγιάζω καί ὅδε ὁ οἰκοδομέω ὅδε ὁ οἰκοδομέω , ὁ δέ κατά δύναμις οὐ ἀεί . φθείρω γάρ οὐ ἅμα ὁ οἰκίον καί ὁ οἰκοδόμος . δέω δέ ἀεί ὁ αἴτιος ἕκαστος ὁ ἄκρος ζητέω , ὥσπερ καί ἐπί ὁ ἄλλος ( οἷος ἄνθρωπος οἰκοδομέω ὅτι οἰκοδόμος , ὁ δέ οἰκοδόμος κατά ὁ οἰκοδομικός · οὗτος τοίνυν πρότερος ὁ αἴτιος , καί οὕτως ἐπί πᾶς ) · ἔτι ὁ μέν γένος ὁ γένος , ὁ δέ κατά ἕκαστος ὁ κατά ἕκαστος ( οἷος ἀνδριαντοποιός μέν ἀνδριάς , ὅδε δέ εδί ) · καί ὁ μέν δύναμις ὁ δυνατός , ὁ δέ ἐνεργέω πρός ὁ ἐνεργέω . ὅσος μέν οὖν ὁ αἴτιος καί ὅς τρόπος αἴτιος , εἰμί ἐγώ διαωρισμένα ἱκανός .