aristoteles-et-corpus-aristotelicum.metaphysica 10.4
ἐπεὶ δὲ διαφέρειν ἐνδέχεται ἀλλήλων τὰ διαφέροντα πλεῖον καὶ ἔλαττον , ἔστι τις καὶ μεγίστη διαφορά , καὶ ταύτην λέγω ἐναντίωσιν . ὅτι δʼ ἡ μεγίστη ἐστὶ διαφορά , δῆλον ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς . τὰ μὲν γὰρ γένει διαφέροντα οὐκ ἔχει ὁδὸν εἰς ἄλληλα , ἀλλʼ ἀπέχει πλέον καὶ ἀσύμβλητα · τοῖς δʼ εἴδει διαφέρουσιν αἱ γενέσεις ἐκ τῶν ἐναντίων εἰσὶν ὡς ἐσχάτων , τὸ δὲ τῶν ἐσχάτων διάστημα μέγιστον , ὥστε καὶ τὸ τῶν ἐναντίων . ἀλλὰ μὴν τό γε μέγιστον ἐν ἑκάστῳ γένει τέλειον . μέγιστόν τε γὰρ οὗ μὴ ἔστιν ὑπερβολή , καὶ τέλειον οὗ μὴ ἔστιν ἔξω λαβεῖν τι δυνατόν · τέλος γὰρ ἔχει ἡ τελεία διαφορά ( ὥσπερ καὶ τἆλλα τῷ τέλος ἔχειν λέγεται τέλεια ) , τοῦ δὲ τέλους οὐθὲν ἔξω · ἔσχατον γὰρ ἐν παντὶ καὶ περιέχει , διὸ οὐδὲν ἔξω τοῦ τέλους , οὐδὲ προσδεῖται οὐδενὸς τὸ τέλειον . ὅτι μὲν οὖν ἡ ἐναντιότης ἐστὶ διαφορὰ τέλειος , ἐκ τούτων δῆλον · πολλαχῶς δὲ λεγομένων τῶν ἐναντίων , ἀκολουθήσει τὸ τελείως οὕτως ὡς ἂν καὶ τὸ ἐναντίοις εἶναι ὑπάρχῃ αὐτοῖς . τούτων δὲ ὄντων φανερὸν ὅτι οὐκ ἐνδέχεται ἑνὶ πλείω ἐναντία εἶναι ( οὔτε γὰρ τοῦ ἐσχάτου ἐσχατώτερον εἴη ἄν τι , οὔτε τοῦ ἑνὸς διαστήματος πλείω δυοῖν ἔσχατα ) , ὅλως τε εἰ ἔστιν ἡ ἐναντιότης διαφορά , ἡ δὲ διαφορὰ δυοῖν , ὥστε καὶ ἡ τέλειος . ἀνάγκη δὲ καὶ τοὺς ἄλλους ὅρους ἀληθεῖς εἶναι τῶν ἐναντίων . καὶ γὰρ πλεῖστον διαφέρει ἡ τέλειος διαφορά ( τῶν τε γὰρ γένει διαφερόντων οὐκ ἔστιν ἐξωτέρω λαβεῖν καὶ τῶν εἴδει · δέδεικται γὰρ ὅτι πρὸς τὰ ἔξω τοῦ γένους οὐκ ἔστι διαφορά , τούτων δʼ αὕτη μεγίστη ) , καὶ τὰ ἐν ταὐτῷ γένει πλεῖστον διαφέροντα ἐναντία ( μεγίστη γὰρ διαφορὰ τούτων ἡ τέλειος ) , καὶ τὰ ἐν τῷ αὐτῷ δεκτικῷ πλεῖστον διαφέροντα ἐναντία ( ἡ γὰρ ὕλη ἡ αὐτὴ τοῖς ἐναντίοις ) καὶ τὰ ὑπὸ τὴν αὐτὴν δύναμιν πλεῖστον διαφέροντα ( καὶ γὰρ ἡ ἐπιστήμη περὶ ἓν γένος ἡ μία ) · ἐν οἷς ἡ τελεία διαφορὰ μεγίστη.—πρώτη δὲ ἐναντίωσις ἕξις καὶ στέρησίς ἐστιν · οὐ πᾶσα δὲ στέρησις ( πολλαχῶς γὰρ λέγεται ἡ στέρησις ) ἀλλʼ ἥτις ἂν τελεία ᾖ . τὰ δʼ ἄλλα ἐναντία κατὰ ταῦτα λεχθήσεται , τὰ μὲν τῷ ἔχειν τὰ δὲ τῷ ποιεῖν ἢ ποιητικὰ εἶναι τὰ δὲ τῷ λήψεις εἶναι καὶ ἀποβολαὶ τούτων ἢ ἄλλων ἐναντίων . εἰ δὴ ἀντίκειται μὲν ἀντίφασις καὶ στέρησις καὶ ἐναντιότης καὶ τὰ πρός τι , τούτων δὲ πρῶτον ἀντίφασις , ἀντιφάσεως δὲ μηδέν ἐστι μεταξύ , τῶν δὲ ἐναντίων ἐνδέχεται , ὅτι μὲν οὐ ταὐτὸν ἀντίφασις καὶ τἀναντία δῆλον · ἡ δὲ στέρησις ἀντίφασίς τίς ἐστιν · ἢ γὰρ τὸ ἀδύνατον ὅλως ἔχειν , ἢ ὃ ἂν πεφυκὸς ἔχειν μὴ ἔχῃ , ἐστέρηται ἢ ὅλως ἢ πὼς ἀφορισθέν ( πολλαχῶς γὰρ ἤδη τοῦτο λέγομεν , ὥσπερ διῄρηται ἡμῖν ἐν ἄλλοις ) , ὥστʼ ἐστὶν ἡ στέρησις ἀντίφασίς τις ἢ ἀδυναμία διορισθεῖσα ἢ συνειλημμένη τῷ δεκτικῷ · διὸ ἀντιφάσεως μὲν οὐκ ἔστι μεταξύ , στερήσεως δέ τινος ἔστιν · ἴσον μὲν γὰρ ἢ οὐκ ἴσον πᾶν , ἴσον δʼ ἢ ἄνισον οὐ πᾶν , ἀλλʼ εἴπερ , μόνον ἐν τῷ δεκτικῷ τοῦ ἴσου . εἰ δὴ αἱ γενέσεις τῇ ὕλῃ ἐκ τῶν ἐναντίων , γίγνονται δὲ ἢ ἐκ τοῦ εἴδους καὶ τῆς τοῦ εἴδους ἕξεως ἢ ἐκ στερήσεώς τινος τοῦ εἴδους καὶ τῆς μορφῆς , δῆλον ὅτι ἡ μὲν ἐναντίωσις στέρησις ἂν εἴη πᾶσα , ἡ δὲ στέρησις ἴσως οὐ πᾶσα ἐναντιότης ( αἴτιον δʼ ὅτι πολλαχῶς ἐνδέχεται ἐστερῆσθαι τὸ ἐστερημένον ) · ἐξ ὧν γὰρ αἱ μεταβολαὶ ἐσχάτων , ἐναντία ταῦτα . φανερὸν δὲ καὶ διὰ τῆς ἐπαγωγῆς . πᾶσα γὰρ ἐναντίωσις ἔχει στέρησιν θάτερον τῶν ἐναντίων , ἀλλʼ οὐχ ὁμοίως πάντα · ἀνισότης μὲν γὰρ ἰσότητος ἀνομοιότης δὲ ὁμοιότητος κακία δὲ ἀρετῆς , διαφέρει δὲ ὥσπερ εἴρηται · τὸ μὲν γὰρ ἐὰν μόνον ᾖ ἐστερημένον , τὸ δʼ ἐὰν ἢ ποτὲ ἢ ἔν τινι , οἷον ἂν ἐν ἡλικίᾳ τινὶ ἢ τῷ κυρίῳ , ἢ πάντῃ · διὸ τῶν μὲν ἔστι μεταξύ , καὶ ἔστιν οὔτε ἀγαθὸς ἄνθρωπος οὔτε κακός , τῶν δὲ οὐκ ἔστιν , ἀλλʼ ἀνάγκη εἶναι ἢ περιττὸν ἢ ἄρτιον . ἔτι τὰ μὲν ἔχει τὸ ὑποκείμενον ὡρισμένον , τὰ δʼ οὔ . ὥστε φανερὸν ὅτι ἀεὶ θάτερον τῶν ἐναντίων λέγεται κατὰ στέρησιν · ἀπόχρη δὲ κἂν τὰ πρῶτα καὶ τὰ γένη τῶν ἐναντίων , οἷον τὸ ἓν καὶ τὰ πολλά · τὰ γὰρ ἄλλα εἰς ταῦτα ἀνάγεται .
Lemmas: ἐπεί δέ διαφέρω ἐνδέχομαι ἀλλήλων ὁ διαφέρω πολύς καί ἐλαχύς , εἰμί τις καί μέγας διαφορά , καί οὗτος λέγω ἐναντίωσις . ὅτι δέ ὁ μέγας εἰμί διαφορά , δῆλος ἐκ ὁ ἐπαγωγή . ὁ μέν γάρ γένος διαφέρω οὐ ἔχω ὁδός εἰς ἀλλήλων , ἀλλά ἀπέχω πολύς καί ἀσύμβλητος · ὁ δέ εἶδος διαφέρω ὁ γένεσις ἐκ ὁ ἐναντίος εἰμί ὡς ἔσχατος , ὁ δέ ὁ ἔσχατος διάστημα μέγας , ὥστε καί ὁ ὁ ἐναντίος . ἀλλά μήν ὁ γε μέγας ἐν ἕκαστος γένος τέλειος . μέγας τε γάρ ὅς μή εἰμί ὑπερβολή , καί τέλειος ὅς μή εἰμί ἔξω λαμβάνω τις δυνατός · τέλος γάρ ἔχω ὁ τέλειος διαφορά ( ὥσπερ καί ἄλλος ὁ τέλος ἔχω λέγω τέλειος ) , ὁ δέ τέλος οὐδείς ἔξω · ἔσχατος γάρ ἐν πᾶς καί περιέχω , διό οὐδείς ἔξω ὁ τέλος , οὐδέ προσδέω οὐδείς ὁ τέλειος . ὅτι μέν οὖν ὁ ἐναντιότης εἰμί διαφορά τέλειος , ἐκ οὗτος δῆλος · πολλαχῶς δέ λέγω ὁ ἐναντίος , ἀκολουθέω ὁ τέλειος οὕτως ὡς ἄν καί ὁ ἐναντίος εἰμί ὑπάρχω αὐτός . οὗτος δέ εἰμί φανερός ὅτι οὐ ἐνδέχομαι εἷς πολύς ἐναντίος εἰμί ( οὔτε γάρ ὁ ἔσχατος ἔσχατος εἰμί ἄν τις , οὔτε ὁ εἷς διάστημα πολύς δύο ἔσχατος ) , ὅλος τε εἰ εἰμί ὁ ἐναντιότης διαφορά , ὁ δέ διαφορά δύο , ὥστε καί ὁ τέλειος . ἀνάγκη δέ καί ὁ ἄλλος ὅρος ἀληθής εἰμί ὁ ἐναντίος . καί γάρ πολύς διαφέρω ὁ τέλειος διαφορά ( ὁ τε γάρ γένος διαφέρω οὐ εἰμί ἐξωτέρω λαμβάνω καί ὁ εἶδος · δείκνυμι γάρ ὅτι πρός ὁ ἔξω ὁ γένος οὐ εἰμί διαφορά , οὗτος δέ οὗτος μέγας ) , καί ὁ ἐν αὐτός γένος πολύς διαφέρω ἐναντίος ( μέγας γάρ διαφορά οὗτος ὁ τέλειος ) , καί ὁ ἐν ὁ αὐτός δεκτικός πολύς διαφέρω ἐναντίος ( ὁ γάρ ὕλη ὁ αὐτός ὁ ἐναντίος ) καί ὁ ὑπό ὁ αὐτός δύναμις πολύς διαφέρω ( καί γάρ ὁ ἐπιστήμη περί εἷς γένος ὁ εἷς ) · ἐν ὅς ὁ τέλειος διαφορά μεγίστη.—πρώτη δέ ἐναντίωσις ἕξις καί στέρησις εἰμί · οὐ πᾶς δέ στέρησις ( πολλαχῶς γάρ λέγω ὁ στέρησις ) ἀλλά ὅστις ἄν τέλειος εἰμί . ὁ δέ ἄλλος ἐναντίος κατά οὗτος λέγω , ὁ μέν ὁ ἔχω ὁ δέ ὁ ποιέω ἤ ποιητικός εἰμί ὁ δέ ὁ λῆψις εἰμί καί ἀποβολή οὗτος ἤ ἄλλος ἐναντίος . εἰ δή ἀντίκειμαι μέν ἀντίφασις καί στέρησις καί ἐναντιότης καί ὁ πρός τις , οὗτος δέ πρῶτος ἀντίφασις , ἀντίφασις δέ μηδείς εἰμί μεταξύ , ὁ δέ ἐναντίος ἐνδέχομαι , ὅτι μέν οὐ αὐτός ἀντίφασις καί ἐναντίος δῆλος · ὁ δέ στέρησις ἀντίφασις τίς εἰμί · ἤ γάρ ὁ ἀδύνατος ὅλος ἔχω , ἤ ὅς ἄν φύω ἔχω μή ἔχω , στερέω ἤ ὅλος ἤ πως ἀφορίζω ( πολλαχῶς γάρ ἤδη οὗτος λέγω , ὥσπερ διαιρέω ἐγώ ἐν ἄλλος ) , ὥστε εἰμί ὁ στέρησις ἀντίφασις τις ἤ ἀδυναμία διορίζω ἤ συλλαμβάνω ὁ δεκτικός · διό ἀντίφασις μέν οὐ εἰμί μεταξύ , στέρησις δέ τις εἰμί · ἴσος μέν γάρ ἤ οὐ ἴσος πᾶς , ἴσος δέ ἤ ἄνισος οὐ πᾶς , ἀλλά εἴπερ , μόνος ἐν ὁ δεκτικός ὁ ἴσος . εἰ δή ὁ γένεσις ὁ ὕλη ἐκ ὁ ἐναντίος , γίγνομαι δέ ἤ ἐκ ὁ εἶδος καί ὁ ὁ εἶδος ἕξις ἤ ἐκ στέρησις τις ὁ εἶδος καί ὁ μορφή , δῆλος ὅτι ὁ μέν ἐναντίωσις στέρησις ἄν εἰμί πᾶς , ὁ δέ στέρησις ἴσως οὐ πᾶς ἐναντιότης ( αἴτιος δέ ὅτι πολλαχῶς ἐνδέχομαι στερέω ὁ στερέω ) · ἐκ ὅς γάρ ὁ μεταβολή ἔσχατος , ἐναντίος οὗτος . φανερός δέ καί διά ὁ ἐπαγωγή . πᾶς γάρ ἐναντίωσις ἔχω στέρησις ἕτερος ὁ ἐναντίος , ἀλλά οὐ ὅμοιος πᾶς · ἀνισότης μέν γάρ ἰσότης ἀνομοιότης δέ ὁμοιότης κακία δέ ἀρετή , διαφέρω δέ ὥσπερ λέγω · ὁ μέν γάρ ἐάν μόνος εἰμί στερέω , ὁ δέ ἐάν ἤ ποτέ ἤ ἐν τις , οἷος ἄν ἐν ἡλικία τις ἤ ὁ κύριος , ἤ πάντῃ · διό ὁ μέν εἰμί μεταξύ , καί εἰμί οὔτε ἀγαθός ἄνθρωπος οὔτε κακός , ὁ δέ οὐ εἰμί , ἀλλά ἀνάγκη εἰμί ἤ περισσός ἤ ἄρτιος . ἔτι ὁ μέν ἔχω ὁ ὑπόκειμαι ὁρίζω , ὁ δέ οὐ . ὥστε φανερός ὅτι ἀεί ἕτερος ὁ ἐναντίος λέγω κατά στέρησις · ἀποχράω δέ ἄν ὁ πρῶτος καί ὁ γένος ὁ ἐναντίος , οἷος ὁ εἷς καί ὁ πολύς · ὁ γάρ ἄλλος εἰς οὗτος ἀνάγω .