aristoteles-et-corpus-aristotelicum.metaphysica 11.7
πᾶσα δʼ ἐπιστήμη ζητεῖ τινὰς ἀρχὰς καὶ αἰτίας περὶ ἕκαστον τῶν ὑφʼ αὑτὴν ἐπιστητῶν , οἷον ἰατρικὴ καὶ γυμναστικὴ καὶ τῶν λοιπῶν ἑκάστη τῶν ποιητικῶν καὶ μαθηματικῶν . ἑκάστη γὰρ τούτων περιγραψαμένη τι γένος αὑτῇ περὶ τοῦτο πραγματεύεται ὡς ὑπάρχον καὶ ὄν , οὐχ ᾗ δὲ ὄν , ἀλλʼ ἑτέρα τις αὕτη παρὰ ταύτας τὰς ἐπιστήμας ἐστὶν ἐπιστήμη . τῶν δὲ λεχθεισῶν ἐπιστημῶν ἑκάστη λαβοῦσά πως τὸ τί ἐστιν ἐν ἑκάστῳ γένει πειρᾶται δεικνύναι τὰ λοιπὰ μαλακώτερον ἢ ἀκριβέστερον . λαμβάνουσι δὲ τὸ τί ἐστιν αἱ μὲν διʼ αἰσθήσεως αἱ δʼ ὑποτιθέμεναι · διὸ καὶ δῆλον ἐκ τῆς τοιαύτης ἐπαγωγῆς ὅτι τῆς οὐσίας καὶ τοῦ τί ἐστιν οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις . ἐπεὶ δʼ ἔστι τις ἡ περὶ φύσεως ἐπιστήμη , δῆλον ὅτι καὶ πρακτικῆς ἑτέρα καὶ ποιητικῆς ἔσται . ποιητικῆς μὲν γὰρ ἐν τῷ ποιοῦντι καὶ οὐ τῷ ποιουμένῳ τῆς κινήσεως ἡ ἀρχή , καὶ τοῦτʼ ἔστιν εἴτε τέχνη τις εἴτʼ ἄλλη τις δύναμις · ὁμοίως δὲ καὶ τῆς πρακτικῆς οὐκ ἐν τῷ πρακτῷ μᾶλλον δʼ ἐν τοῖς πράττουσιν ἡ κίνησις . ἡ δὲ τοῦ φυσικοῦ περὶ τὰ ἔχοντʼ ἐν ἑαυτοῖς κινήσεως ἀρχήν ἐστιν . ὅτι μὲν τοίνυν οὔτε πρακτικὴν οὔτε ποιητικὴν ἀλλὰ θεωρητικὴν ἀναγκαῖον εἶναι τὴν φυσικὴν ἐπιστήμην , δῆλον ἐκ τούτων ( εἰς ἓν γάρ τι τούτων τῶν γενῶν ἀνάγκη πίπτειν ) · ἐπεὶ δὲ τὸ τί ἐστιν ἀναγκαῖον ἑκάστῃ πως τῶν ἐπιστημῶν εἰδέναι καὶ τούτῳ χρῆσθαι ἀρχῇ , δεῖ μὴ λανθάνειν πῶς ὁριστέον τῷ φυσικῷ καὶ πῶς ὁ τῆς οὐσίας λόγος ληπτέος , πότερον ὡς τὸ σιμὸν ἢ μᾶλλον ὡς τὸ κοῖλον . τούτων γὰρ ὁ μὲν τοῦ σιμοῦ λόγος μετὰ τῆς ὕλης λέγεται τῆς τοῦ πράγματος , ὁ δὲ τοῦ κοίλου χωρὶς τῆς ὕλης · ἡ γὰρ σιμότης ἐν ῥινὶ γίγνεται , διὸ καὶ ὁ λόγος αὐτῆς μετὰ ταύτης θεωρεῖται · τὸ σιμὸν γάρ ἐστι ῥὶς κοίλη . φανερὸν οὖν ὅτι καὶ σαρκὸς καὶ ὀφθαλμοῦ καὶ τῶν λοιπῶν μορίων μετὰ τῆς ὕλης ἀεὶ τὸν λόγον ἀποδοτέον . ἐπεὶ δʼ ἔστι τις ἐπιστήμη τοῦ ὄντος ᾗ ὂν καὶ χωριστόν , σκεπτέον πότερόν ποτε τῇ φυσικῆ ι ιτὴν αὐτὴν θετέον εἶναι ταύτην ἢ μᾶλλον ἑτέραν . ἡ μὲν οὖν φυσικὴ περὶ τὰ κινήσεως ἔχοντʼ ἀρχὴν ἐν αὑτοῖς ἐστίν , ἡ δὲ μαθηματικὴ θεωρητικὴ μὲν καὶ περὶ μένοντά τις αὕτη , ἀλλʼ οὐ χωριστά . περὶ τὸ χωριστὸν ἄρα ὂν καὶ ἀκίνητον ἑτέρα τούτων ἀμφοτέρων τῶν ἐπιστημῶν ἔστι τις , εἴπερ ὑπάρχει τις οὐσία τοιαύτη , λέγω δὲ χωριστὴ καὶ ἀκίνητος , ὅπερ πειρασόμεθα δεικνύναι . καὶ εἴπερ ἔστι τις τοιαύτη φύσις ἐν τοῖς οὖσιν , ἐνταῦθʼ ἂν εἴη που καὶ τὸ θεῖον , καὶ αὕτη ἂν εἴη πρώτη καὶ κυριωτάτη ἀρχή . δῆλον τοίνυν ὅτι τρία γένη τῶν θεωρητικῶν ἐπιστημῶν ἔστι , φυσική , μαθηματική , θεολογική . βέλτιστον μὲν οὖν τὸ τῶν θεωρητικῶν γένος , τούτων δʼ αὐτῶν ἡ τελευταία λεχθεῖσα · περὶ τὸ τιμιώτατον γάρ ἐστι τῶν ὄντων , βελτίων δὲ καὶ χείρων ἑκάστη λέγεται κατὰ τὸ οἰκεῖον ἐπιστητόν . ἀπορήσειε δʼ ἄν τις πότερόν ποτε τὴν τοῦ ὄντος ᾗ ὂν ἐπιστήμην καθόλου δεῖ θεῖναι ἢ οὔ . τῶν μὲν γὰρ μαθηματικῶν ἑκάστη περὶ ἕν τι γένος ἀφωρισμένον ἐστίν , ἡ δὲ καθόλου κοινὴ περὶ πάντων . εἰ μὲν οὖν αἱ φυσικαὶ οὐσίαι πρῶται τῶν ὄντων εἰσί , κἂν ἡ φυσικὴ πρώτη τῶν ἐπιστημῶν εἴη · εἰ δʼ ἔστιν ἑτέρα φύσις καὶ οὐσία χωριστὴ καὶ ἀκίνητος , ἑτέραν ἀνάγκη καὶ τὴν ἐπιστήμην αὐτῆς εἶναι καὶ προτέραν τῆς φυσικῆς καὶ καθόλου τῷ προτέραν .
Lemmas: πᾶς δέ ἐπιστήμη ζητέω τις ἀρχή καί αἰτία περί ἕκαστος ὁ ὑπό ἑαυτοῦ ἐπιστητός , οἷος ἰατρικός καί γυμναστικός καί ὁ λοιπός ἕκαστος ὁ ποιητικός καί μαθηματικός . ἕκαστος γάρ οὗτος περιγράφω τις γένος ἑαυτοῦ περί οὗτος πραγματεύομαι ὡς ὑπάρχω καί εἰμί , οὐ ᾗ δέ εἰμί , ἀλλά ἕτερος τις οὗτος παρά οὗτος ὁ ἐπιστήμη εἰμί ἐπιστήμη . ὁ δέ λέγω ἐπιστήμη ἕκαστος λαμβάνω πως ὁ τίς εἰμί ἐν ἕκαστος γένος πειράω δείκνυμι ὁ λοιπός μαλακός ἤ ἀκριβής . λαμβάνω δέ ὁ τις εἰμί ὁ μέν διά αἴσθησις ὁ δέ ὑποτίθημι · διό καί δῆλος ἐκ ὁ τοιοῦτος ἐπαγωγή ὅτι ὁ οὐσία καί ὁ τίς εἰμί οὐ εἰμί ἀπόδειξις . ἐπεί δέ εἰμί τις ὁ περί φύσις ἐπιστήμη , δῆλος ὅτι καί πρακτικός ἕτερος καί ποιητικός εἰμί . ποιητικός μέν γάρ ἐν ὁ ποιέω καί οὐ ὁ ποιέω ὁ κίνησις ὁ ἀρχή , καί οὗτος εἰμί εἴτε τέχνη τις εἴτε ἄλλος τις δύναμις · ὅμοιος δέ καί ὁ πρακτικός οὐ ἐν ὁ πρακτός μάλα δέ ἐν ὁ πράσσω ὁ κίνησις . ὁ δέ ὁ φυσικός περί ὁ ἔχω ἐν ἑαυτοῦ κίνησις ἀρχή εἰμί . ὅτι μέν τοίνυν οὔτε πρακτικός οὔτε ποιητικός ἀλλά θεωρητικός ἀναγκαῖος εἰμί ὁ φυσικός ἐπιστήμη , δῆλος ἐκ οὗτος ( εἰς εἷς γάρ τις οὗτος ὁ γένος ἀνάγκη πίπτω ) · ἐπεί δέ ὁ τίς εἰμί ἀναγκαῖος ἕκαστος πως ὁ ἐπιστήμη οἶδα καί οὗτος χράω ἀρχή , δέω μή λανθάνω πῶς ὁριστέον ὁ φυσικός καί πῶς ὁ ὁ οὐσία λόγος ληπτέος , πότερος ὡς ὁ σιμός ἤ μάλα ὡς ὁ κοῖλος . οὗτος γάρ ὁ μέν ὁ σιμός λόγος μετά ὁ ὕλη λέγω ὁ ὁ πρᾶγμα , ὁ δέ ὁ κοῖλος χωρίς ὁ ὕλη · ὁ γάρ σιμότης ἐν ῥίς γίγνομαι , διό καί ὁ λόγος αὐτός μετά οὗτος θεωρέω · ὁ σιμός γάρ εἰμί ῥίς κοῖλος . φανερός οὖν ὅτι καί σάρξ καί ὀφθαλμός καί ὁ λοιπός μόριον μετά ὁ ὕλη ἀεί ὁ λόγος ἀποδοτέος . ἐπεί δέ εἰμί τις ἐπιστήμη ὁ εἰμί ᾗ εἰμί καί χωριστός , σκοπέω πότερος ποτέ ὁ φυσικής ι̅ ιτός αὐτός τίθημι εἰμί οὗτος ἤ μάλα ἕτερος . ὁ μέν οὖν φυσικός περί ὁ κίνησις ἔχω ἀρχή ἐν ἑαυτοῦ εἰμί , ὁ δέ μαθηματικός θεωρητικός μέν καί περί μένω τις οὗτος , ἀλλά οὐ χωριστός . περί ὁ χωριστός ἄρα εἰμί καί ἀκίνητος ἕτερος οὗτος ἀμφότερος ὁ ἐπιστήμη εἰμί τις , εἴπερ ὑπάρχω τις οὐσία τοιοῦτος , λέγω δέ χωριστός καί ἀκίνητος , ὅς πειράω δείκνυμι . καί εἴπερ εἰμί τις τοιοῦτος φύσις ἐν ὁ εἰμί , ἐνταῦθα ἄν εἰμί που καί ὁ θεῖος , καί οὗτος ἄν εἰμί πρῶτος καί κύριος ἀρχή . δῆλος τοίνυν ὅτι τρεῖς γένος ὁ θεωρητικός ἐπιστήμη εἰμί , φυσικός , μαθηματικός , θεολογικός . ἀγαθός μέν οὖν ὁ ὁ θεωρητικός γένος , οὗτος δέ αὐτός ὁ τελευταῖος λέγω · περί ὁ τίμιος γάρ εἰμί ὁ εἰμί , ἀγαθός δέ καί κακός ἕκαστος λέγω κατά ὁ οἰκεῖος ἐπιστητός . ἀπορέω δέ ἄν τις πότερος ποτέ ὁ ὁ εἰμί ᾗ εἰμί ἐπιστήμη καθόλου δέω τίθημι ἤ οὐ . ὁ μέν γάρ μαθηματικός ἕκαστος περί εἷς τις γένος ἀφορίζω εἰμί , ὁ δέ καθόλου κοινός περί πᾶς . εἰ μέν οὖν ὁ φυσικός οὐσία πρῶτος ὁ εἰμί εἰμί , ἄν ὁ φυσικός πρῶτος ὁ ἐπιστήμη εἰμί · εἰ δέ εἰμί ἕτερος φύσις καί οὐσία χωριστός καί ἀκίνητος , ἕτερος ἀνάγκη καί ὁ ἐπιστήμη αὐτός εἰμί καί πρότερος ὁ φυσικός καί καθόλου ὁ πρότερος .