aristoteles-et-corpus-aristotelicum.metaphysica 12.9
τὰ δὲ περὶ τὸν νοῦν ἔχει τινὰς ἀπορίας · δοκεῖ μὲν γὰρ εἶναι τῶν φαινομένων θειότατον , πῶς δʼ ἔχων τοιοῦτος ἂν εἴη , ἔχει τινὰς δυσκολίας . εἴτε γὰρ μηδὲν νοεῖ , τί ἂν εἴη τὸ σεμνόν , ἀλλʼ ἔχει ὥσπερ ἂν εἰ ὁ καθεύδων · εἴτε νοεῖ , τούτου δʼ ἄλλο κύριον , οὐ γάρ ἐστι τοῦτο ὅ ἐστιν αὐτοῦ ἡ οὐσία νόησις , ἀλλὰ δύναμις , οὐκ ἂν ἡ ἀρίστη οὐσία εἴη · διὰ γὰρ τοῦ νοεῖν τὸ τίμιον αὐτῷ ὑπάρχει . ἔτι δὲ εἴτε νοῦς ἡ οὐσία αὐτοῦ εἴτε νόησίς ἐστι , τί νοεῖ ; ἢ γὰρ αὐτὸς αὑτὸν ἢ ἕτερόν τι · καὶ εἰ ἕτερόν τι , ἢ τὸ αὐτὸ ἀεὶ ἢ ἄλλο . πότερον οὖν διαφέρει τι ἢ οὐδὲν τὸ νοεῖν τὸ καλὸν ἢ τὸ τυχόν ; ἢ καὶ ἄτοπον τὸ διανοεῖσθαι περὶ ἐνίων ; δῆλον τοίνυν ὅτι τὸ θειότατον καὶ τιμιώτατον νοεῖ , καὶ οὐ μεταβάλλει · εἰς χεῖρον γὰρ ἡ μεταβολή , καὶ κίνησίς τις ἤδη τὸ τοιοῦτον . πρῶτον μὲν οὖν εἰ μὴ νόησίς ἐστιν ἀλλὰ δύναμις , εὔλογον ἐπίπονον εἶναι τὸ συνεχὲς αὐτῷ τῆς νοήσεως · ἔπειτα δῆλον ὅτι ἄλλο τι ἂν εἴη τὸ τιμιώτερον ἢ ὁ νοῦς , τὸ νοούμενον . καὶ γὰρ τὸ νοεῖν καὶ ἡ νόησις ὑπάρξει καὶ τὸ χείριστον νοοῦντι , ὥστʼ εἰ φευκτὸν τοῦτο ( καὶ γὰρ μὴ ὁρᾶν ἔνια κρεῖττον ἢ ὁρᾶν ) , οὐκ ἂν εἴη τὸ ἄριστον ἡ νόησις . αὑτὸν ἄρα νοεῖ , εἴπερ ἐστὶ τὸ κράτιστον , καὶ ἔστιν ἡ νόησις νοήσεως νόησις . φαίνεται δʼ ἀεὶ ἄλλου ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ αἴσθησις καὶ ἡ δόξα καὶ ἡ διάνοια , αὑτῆς δʼ ἐν παρέργῳ . ἔτι εἰ ἄλλο τὸ νοεῖν καὶ τὸ νοεῖσθαι , κατὰ πότερον αὐτῷ τὸ εὖ ὑπάρχει ; οὐδὲ γὰρ ταὐτὸ τὸ εἶναι νοήσει καὶ νοουμένῳ . ἢ ἐπʼ ἐνίων ἡ ἐπιστήμη τὸ πρᾶγμα , ἐπὶ μὲν τῶν ποιητικῶν ἄνευ ὕλης ἡ οὐσία καὶ τὸ τί ἦν εἶναι , ἐπὶ δὲ τῶν θεωρητικῶν ὁ λόγος τὸ πρᾶγμα καὶ ἡ νόησις ; οὐχ ἑτέρου οὖν ὄντος τοῦ νοουμένου καὶ τοῦ νοῦ , ὅσα μὴ ὕλην ἔχει , τὸ αὐτὸ ἔσται , καὶ ἡ νόησις τῷ νοουμένῳ μία . ἔτι δὴ λείπεται ἀπορία , εἰ σύνθετον τὸ νοούμενον · μεταβάλλοι γὰρ ἂν ἐν τοῖς μέρεσι τοῦ ὅλου . ἢ ἀδιαίρετον πᾶν τὸ μὴ ἔχον ὕλην—ὥσπερ ὁ ἀνθρώπινος νοῦς ἢ ὅ γε τῶν συνθέτων ἔχει ἔν τινι χρόνῳ ( οὐ γὰρ ἔχει τὸ εὖ ἐν τῳδὶ ἢ ἐν τῳδί , ἀλλʼ ἐν ὅλῳ τινὶ τὸ ἄριστον , ὂν ἄλλο τι)—οὕτως δʼ ἔχει αὐτὴ αὑτῆς ἡ νόησις τὸν ἅπαντα αἰῶνα ;
Lemmas: ὁ δέ περί ὁ νόος ἔχω τις ἀπορία · δοκέω μέν γάρ εἰμί ὁ φαίνω θεῖος , πῶς δέ ἔχω τοιοῦτος ἄν εἰμί , ἔχω τις δυσκολία . εἴτε γάρ μηδείς νοέω , τίς ἄν εἰμί ὁ σεμνός , ἀλλά ἔχω ὥσπερ ἄν εἰ ὁ καθεύδω · εἴτε νοέω , οὗτος δέ ἄλλος κύριος , οὐ γάρ εἰμί οὗτος ὅς εἰμί αὐτός ὁ οὐσία νόησις , ἀλλά δύναμις , οὐ ἄν ὁ ἀγαθός οὐσία εἰμί · διά γάρ ὁ νοέω ὁ τίμιος αὐτός ὑπάρχω . ἔτι δέ εἴτε νόος ὁ οὐσία αὐτός εἴτε νόησις εἰμί , τίς νοέω ; ἤ γάρ αὐτός ἑαυτοῦ ἤ ἕτερος τις · καί εἰ ἕτερος τις , ἤ ὁ αὐτός ἀεί ἤ ἄλλος . πότερος οὖν διαφέρω τις ἤ οὐδείς ὁ νοέω ὁ καλός ἤ ὁ τυγχάνω ; ἤ καί ἄτοπος ὁ διανοέω περί ἔνιοι ; δῆλος τοίνυν ὅτι ὁ θεῖος καί τίμιος νοέω , καί οὐ μεταβάλλω · εἰς κακός γάρ ὁ μεταβολή , καί κίνησις τις ἤδη ὁ τοιοῦτος . πρῶτος μέν οὖν εἰ μή νόησις εἰμί ἀλλά δύναμις , εὔλογος ἐπίπονος εἰμί ὁ συνεχής αὐτός ὁ νόησις · ἔπειτα δῆλος ὅτι ἄλλος τις ἄν εἰμί ὁ τίμιος ἤ ὁ νόος , ὁ νοέω . καί γάρ ὁ νοέω καί ὁ νόησις ὑπάρχω καί ὁ κακός νοέω , ὥστε εἰ φευκτός οὗτος ( καί γάρ μή ὁράω ἔνιοι κρατύς ἤ ὁράω ) , οὐ ἄν εἰμί ὁ ἀγαθός ὁ νόησις . ἑαυτοῦ ἄρα νοέω , εἴπερ εἰμί ὁ κρατύς , καί εἰμί ὁ νόησις νόησις νόησις . φαίνω δέ ἀεί ἄλλος ὁ ἐπιστήμη καί ὁ αἴσθησις καί ὁ δόξα καί ὁ διάνοια , ἑαυτοῦ δέ ἐν πάρεργος . ἔτι εἰ ἄλλος ὁ νοέω καί ὁ νοέω , κατά πότερος αὐτός ὁ εὖ ὑπάρχω ; οὐδέ γάρ αὐτός ὁ εἰμί νόησις καί νοέω . ἤ ἐπί ἔνιοι ὁ ἐπιστήμη ὁ πρᾶγμα , ἐπί μέν ὁ ποιητικός ἄνευ ὕλη ὁ οὐσία καί ὁ τίς εἰμί εἰμί , ἐπί δέ ὁ θεωρητικός ὁ λόγος ὁ πρᾶγμα καί ὁ νόησις ; οὐ ἕτερος οὖν εἰμί ὁ νοέω καί ὁ νόος , ὅσος μή ὕλη ἔχω , ὁ αὐτός εἰμί , καί ὁ νόησις ὁ νοέω εἷς . ἔτι δή λείπω ἀπορία , εἰ σύνθετος ὁ νοέω · μεταβάλλω γάρ ἄν ἐν ὁ μέρος ὁ ὅλος . ἤ ἀδιαίρετος πᾶς ὁ μή ἔχω ὕλην—ὥσπερ ὁ ἀνθρώπινος νόος ἤ ὁ γε ὁ σύνθετος ἔχω ἐν τις χρόνος ( οὐ γάρ ἔχω ὁ εὖ ἐν ᾳδίς ἤ ἐν ᾳδίς , ἀλλά ἐν ὅλος τις ὁ ἀγαθός , εἰμί ἄλλος ὅτις δέ ἔχω αὐτός ἑαυτοῦ ὁ νόησις ὁ ἅπας αἰών ;