aristoteles-et-corpus-aristotelicum.metaphysica 8.2
ἐπεὶ δʼ ἡ μὲν ὡς ὑποκειμένη καὶ ὡς ὕλη οὐσία ὁμολογεῖται , αὕτη δʼ ἐστὶν ἡ δυνάμει , λοιπὸν τὴν ὡς ἐνέργειαν οὐσίαν τῶν αἰσθητῶν εἰπεῖν τίς ἐστιν . Δημόκριτος μὲν οὖν τρεῖς διαφορὰς ἔοικεν οἰομένῳ εἶναι ( τὸ μὲν γὰρ ὑποκείμενον σῶμα , τὴν ὕλην , ἓν καὶ ταὐτόν , διαφέρειν δὲ ἢ ῥυσμῷ , ὅ ἐστι σχῆμα , ἢ τροπῇ , ὅ ἐστι θέσις , ἢ διαθιγῇ , ὅ ἐστι τάξις ) · φαίνονται δὲ πολλαὶ διαφοραὶ οὖσαι , οἷον τὰ μὲν συνθέσει λέγεται τῆς ὕλης , ὥσπερ ὅσα κράσει καθάπερ μελίκρατον , τὰ δὲ δεσμῷ οἷον φάκελος , τὰ δὲ κόλλῃ οἷον βιβλίον , τὰ δὲ γόμφῳ οἷον κιβώτιον , τὰ δὲ πλείοσι τούτων , τὰ δὲ θέσει οἷον οὐδὸς καὶ ὑπέρθυρον ( ταῦτα γὰρ τῷ κεῖσθαί πως διαφέρει ) , τὰ δὲ χρόνῳ οἷον δεῖπνον καὶ ἄριστον , τὰ δὲ τόπῳ οἷον τὰ πνεύματα · τὰ δὲ τοῖς τῶν αἰσθητῶν πάθεσιν οἷον σκληρότητι καὶ μαλακότητι , καὶ πυκνότητι καὶ ἀραιότητι , καὶ ξηρότητι καὶ ὑγρότητι , καὶ τὰ μὲν ἐνίοις τούτων τὰ δὲ πᾶσι τούτοις , καὶ ὅλως τὰ μὲν ὑπεροχῇ τὰ δὲ ἐλλείψει . ὥστε δῆλον ὅτι καὶ τὸ ἔστι τοσαυταχῶς λέγεται · οὐδὸς γὰρ ἔστιν ὅτι οὕτως κεῖται , καὶ τὸ εἶναι τὸ οὕτως αὐτὸ κεῖσθαι σημαίνει , καὶ τὸ κρύσταλλον εἶναι τὸ οὕτω πεπυκνῶσθαι . ἐνίων δὲ τὸ εἶναι καὶ πᾶσι τούτοις ὁρισθήσεται , τῷ τὰ μὲν μεμῖχθαι , τὰ δὲ κεκρᾶσθαι , τὰ δὲ δεδέσθαι , τὰ δὲ πεπυκνῶσθαι , τὰ δὲ ταῖς ἄλλαις διαφοραῖς κεχρῆσθαι , ὥσπερ χεὶρ ἢ πούς . ληπτέα οὖν τὰ γένη τῶν διαφορῶν ( αὗται γὰρ ἀρχαὶ ἔσονται τοῦ εἶναι ) , οἷον τὰ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον ἢ πυκνῷ καὶ μανῷ καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις · πάντα γὰρ ταῦτα ὑπεροχὴ καὶ ἔλλειψίς ἐστιν . εἰ δέ τι σχήματι ἢ λειότητι καὶ τραχύτητι , πάντα εὐθεῖ καὶ καμπύλῳ . τοῖς δὲ τὸ εἶναι τὸ μεμῖχθαι ἔσται , ἀντικειμένως δὲ τὸ μὴ εἶναι . φανερὸν δὴ ἐκ τούτων ὅτι εἴπερ ἡ οὐσία αἰτία τοῦ εἶναι ἕκαστον , ὅτι ἐν τούτοις ζητητέον τί τὸ αἴτιον τοῦ εἶναι τούτων ἕκαστον . οὐσία μὲν οὖν οὐδὲν τούτων οὐδὲ συνδυαζόμενον , ὅμως δὲ τὸ ἀνάλογον ἐν ἑκάστῳ · καὶ ὡς ἐν ταῖς οὐσίαις τὸ τῆς ὕλης κατηγορούμενον αὐτὴ ἡ ἐνέργεια , καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ὁρισμοῖς μάλιστα . οἷον εἰ οὐδὸν δέοι ὁρίσασθαι , ξύλον ἢ λίθον ὡδὶ κείμενον ἐροῦμεν , καὶ οἰκίαν πλίνθους καὶ ξύλα ὡδὶ κείμενα ( ἢ ἔτι καὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἐπʼ ἐνίων ἔστιν ) , εἰ δὲ κρύσταλλον , ὕδωρ πεπηγὸς ἢ πεπυκνωμένον ὡδί · συμφωνία δὲ ὀξέος καὶ βαρέος μῖξις τοιαδί · τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων . φανερὸν δὴ ἐκ τούτων ὅτι ἡ ἐνέργεια ἄλλη ἄλλης ὕλης καὶ ὁ λόγος · τῶν μὲν γὰρ ἡ σύνθεσις τῶν δʼ ἡ μῖξις τῶν δὲ ἄλλο τι τῶν εἰρημένων . διὸ τῶν ὁριζομένων οἱ μὲν λέγοντες τί ἐστιν οἰκία , ὅτι λίθοι πλίνθοι ξύλα , τὴν δυνάμει οἰκίαν λέγουσιν , ὕλη γὰρ ταῦτα · οἱ δὲ ἀγγεῖον σκεπαστικὸν χρημάτων καὶ σωμάτων ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον προτιθέντες , τὴν ἐνέργειαν λέγουσιν · οἱ δʼ ἄμφω ταῦτα συντιθέντες τὴν τρίτην καὶ τὴν ἐκ τούτων οὐσίαν ( ἔοικε γὰρ ὁ μὲν διὰ τῶν διαφορῶν λόγος τοῦ εἴδους καὶ τῆς ἐνεργείας εἶναι , ὁ δʼ ἐκ τῶν ἐνυπαρχόντων τῆς ὕλης μᾶλλον ) · ὁμοίως δὲ καὶ οἵους Ἀρχύτας ἀπεδέχετο ὅρους · τοῦ συνάμφω γάρ εἰσιν . οἷον τί ἐστι νηνεμία ; ἠρεμία ἐν πλήθει ἀέρος · ὕλη μὲν γὰρ ὁ ἀήρ , ἐνέργεια δὲ καὶ οὐσία ἡ ἠρεμία . τί ἐστι γαλήνη ; ὁμαλότης θαλάττης · τὸ μὲν ὑποκείμενον ὡς ὕλη ἡ θάλαττα , ἡ δὲ ἐνέργεια καὶ ἡ μορφὴ ἡ ὁμαλότης . φανερὸν δὴ ἐκ τῶν εἰρημένων τίς ἡ αἰσθητὴ οὐσία ἐστὶ καὶ πῶς · ἡ μὲν γὰρ ὡς ὕλη , ἡ δʼ ὡς μορφὴ καὶ ἐνέργεια , ἡ δὲ τρίτη ἡ ἐκ τούτων .
Lemmas: ἐπεί δέ ὁ μέν ὡς ὑπόκειμαι καί ὡς ὕλη οὐσία ὁμολογέω , οὗτος δέ εἰμί ὁ δύναμις , λοιπός ὁ ὡς ἐνέργεια οὐσία ὁ αἰσθητός λέγω τις εἰμί . Δημόκριτος μέν οὖν τρεῖς διαφορά ἔοικα οἴομαι εἰμί ( ὁ μέν γάρ ὑπόκειμαι σῶμα , ὁ ὕλη , εἷς καί αὐτός , διαφέρω δέ ἤ ῥυθμός , ὅς εἰμί σχῆμα , ἤ τροπή , ὅς εἰμί θέσις , ἤ διαθιγή , ὅς εἰμί τάξις ) · φαίνω δέ πολύς διαφορά εἰμί , οἷος ὁ μέν σύνθεσις λέγω ὁ ὕλη , ὥσπερ ὅσος κρᾶσις καθά μελίκρατον , ὁ δέ δεσμός οἷος φάκελος , ὁ δέ κόλλα οἷος βιβλίον , ὁ δέ γόμφος οἷος κιβώτιον , ὁ δέ πολύς οὗτος , ὁ δέ θέσις οἷος οὐδός καί ὑπέρθυρον ( οὗτος γάρ ὁ κεῖμαι πως διαφέρω ) , ὁ δέ χρόνος οἷος δεῖπνον καί ἄριστον , ὁ δέ τόπος οἷος ὁ πνεῦμα · ὁ δέ ὁ ὁ αἰσθητός πάθος οἷος σκληρότης καί μαλακότης , καί πυκνότης καί ἀραιότης , καί ξηρότης καί ὑγρότης , καί ὁ μέν ἔνιοι οὗτος ὁ δέ πᾶς οὗτος , καί ὅλος ὁ μέν ὑπεροχή ὁ δέ ἔλλειψις . ὥστε δῆλος ὅτι καί ὁ εἰμί τοσαυταχῶς λέγω · οὐδός γάρ εἰμί ὅτι οὕτως κεῖμαι , καί ὁ εἰμί ὁ οὕτως αὐτός κεῖμαι σημαίνω , καί ὁ κρύσταλλος εἰμί ὁ οὕτως πυκνόω . ἔνιοι δέ ὁ εἰμί καί πᾶς οὗτος ὁρίζω , ὁ ὁ μέν μείγνυμι , ὁ δέ κράω , ὁ δέ δέω , ὁ δέ πυκνόω , ὁ δέ ὁ ἄλλος διαφορά χράω , ὥσπερ χείρ ἤ πούς . ληπτέος οὖν ὁ γένος ὁ διαφορά ( οὗτος γάρ ἀρχή εἰμί ὁ ἔρχομαι ) , οἷος ὁ ὁ μάλα καί ἥσσων ἤ πυκνός καί μανός καί ὁ ἄλλος ὁ τοιοῦτος · πᾶς γάρ οὗτος ὑπεροχή καί ἔλλειψις εἰμί . εἰ δέ τις σχῆμα ἤ λειότης καί τραχύτης , πᾶς εὐθύς καί καμπύλος . ὁ δέ ὁ εἰμί ὁ μείγνυμι εἰμί , ἀντίκειμαι δέ ὁ μή εἰμί . φανερός δή ἐκ οὗτος ὅτι εἴπερ ὁ οὐσία αἴτιος ὁ εἰμί ἕκαστος , ὅτι ἐν οὗτος ζητέω τίς ὁ αἴτιος ὁ εἰμί οὗτος ἕκαστος . οὐσία μέν οὖν οὐδείς οὗτος οὐδέ συνδυάζω , ὅμως δέ ὁ ἀνάλογος ἐν ἕκαστος · καί ὡς ἐν ὁ οὐσία ὁ ὁ ὕλη κατηγορέω αὐτός ὁ ἐνέργεια , καί ἐν ὁ ἄλλος ὁρισμός μάλα . οἷον εἰ οὐδός δέω ὁρίζω , ξύλον ἤ λίθος ὡδί κεῖμαι λέγω , καί οἰκία πλίνθος καί ξύλον ὡδί κεῖμαι ( ἤ ἔτι καί ὁ ὅς ἕνεκα ἐπί ἔνιοι εἰμί ) , εἰ δέ κρύσταλλος , ὕδωρ πήγνυμι ἤ πυκνόω ὡδί · συμφωνία δέ ὀξύς καί βαρύς μῖξις τοιαδίͅς · ὁ αὐτός δέ τρόπος καί ἐπί ὁ ἄλλος . φανερός δή ἐκ οὗτος ὅτι ὁ ἐνέργεια ἄλλος ἄλλος ὕλη καί ὁ λόγος · ὁ μέν γάρ ὁ σύνθεσις ὁ δέ ὁ μῖξις ὁ δέ ἄλλος τις ὁ λέγω . διό ὁ ὁρίζω ὁ μέν λέγω τίς εἰμί οἰκίον , ὅτι λίθος πλίνθος ξύλον , ὁ δύναμις οἰκία λέγω , ὕλη γάρ οὗτος · ὁ δέ ἀγγεῖον σκεπαστικός χρῆμα καί σῶμα ἤ τις ἄλλος τοιοῦτος προστίθημι , ὁ ἐνέργεια λέγω · ὁ δέ ἄμφω οὗτος συντίθημι ὁ τρίτος καί ὁ ἐκ οὗτος οὐσία ( ἔοικα γάρ ὁ μέν διά ὁ διαφορά λόγος ὁ εἶδος καί ὁ ἐνέργεια εἰμί , ὁ δέ ἐκ ὁ ἐνυπάρχω ὁ ὕλη μάλα ) · ὅμοιος δέ καί οἷος Ἀρχύτας ἀποδέχομαι ὅρος · ὁ συνάμφω γάρ εἰμί . οἷος τίς εἰμί νηνεμία ; ἠρεμία ἐν πλῆθος ἀήρ · ὕλη μέν γάρ ὁ ἀήρ , ἐνέργεια δέ καί οὐσία ὁ ἠρεμία . τίς εἰμί γαλήνη ; ὁμαλότης θάλασσα · ὁ μέν ὑπόκειμαι ὡς ὕλη ὁ θάλασσα , ὁ δέ ἐνέργεια καί ὁ μορφή ὁ ὁμαλότης . φανερός δή ἐκ ὁ λέγω τίς ὁ αἰσθητός οὐσία εἰμί καί πῶς · ὁ μέν γάρ ὡς ὕλη , ὁ δέ ὡς μορφή καί ἐνέργεια , ὁ δέ τρίτος ὁ ἐκ οὗτος .