aristoteles-et-corpus-aristotelicum.metaphysica 1.1
πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει . σημεῖον δʼ ἡ τῶν αἰσθήσεων ἀγάπησις · καὶ γὰρ χωρὶς τῆς χρείας ἀγαπῶνται διʼ αὑτάς , καὶ μάλιστα τῶν ἄλλων ἡ διὰ τῶν ὀμμάτων . οὐ γὰρ μόνον ἵνα πράττωμεν ἀλλὰ καὶ μηθὲν μέλλοντες πράττειν τὸ ὁρᾶν αἱρούμεθα ἀντὶ πάντων ὡς εἰπεῖν τῶν ἄλλων . αἴτιον δʼ ὅτι μάλιστα ποιεῖ γνωρίζειν ἡμᾶς αὕτη τῶν αἰσθήσεων καὶ πολλὰς δηλοῖ διαφοράς . φύσει μὲν οὖν αἴσθησιν ἔχοντα γίγνεται τὰ ζῷα , ἐκ δὲ ταύτης τοῖς μὲν αὐτῶν οὐκ ἐγγίγνεται μνήμη , τοῖς δʼ ἐγγίγνεται . καὶ διὰ τοῦτο ταῦτα φρονιμώτερα καὶ μαθητικώτερα τῶν μὴ δυναμένων μνημονεύειν ἐστί , φρόνιμα μὲν ἄνευ τοῦ μανθάνειν ὅσα μὴ δύναται τῶν ψόφων ἀκούειν ( οἷον μέλιττα κἂν εἴ τι τοιοῦτον ἄλλο γένος ζῴων ἔστι ) , μανθάνει δʼ ὅσα πρὸς τῇ μνήμῃ καὶ ταύτην ἔχει τὴν αἴσθησιν . τὰ μὲν οὖν ἄλλα ταῖς φαντασίαις ζῇ καὶ ταῖς μνήμαις , ἐμπειρίας δὲ μετέχει μικρόν · τὸ δὲ τῶν ἀνθρώπων γένος καὶ τέχνῃ καὶ λογισμοῖς . γίγνεται δʼ ἐκ τῆς μνήμης ἐμπειρία τοῖς ἀνθρώποις · αἱ γὰρ πολλαὶ μνῆμαι τοῦ αὐτοῦ πράγματος μιᾶς ἐμπειρίας δύναμιν ἀποτελοῦσιν . καὶ δοκεῖ σχεδὸν ἐπιστήμῃ καὶ τέχνῃ ὅμοιον εἶναι καὶ ἐμπειρία , ἀποβαίνει δʼ ἐπιστήμη καὶ τέχνη διὰ τῆς ἐμπειρίας τοῖς ἀνθρώποις · ἡ μὲν γὰρ ἐμπειρία τέχνην ἐποίησεν , ὡς φησὶ Πῶλος , ἡ δʼ ἀπειρία τύχην . γίγνεται δὲ τέχνη ὅταν ἐκ πολλῶν τῆς ἐμπειρίας ἐννοημάτων μία καθόλου γένηται περὶ τῶν ὁμοίων ὑπόληψις . τὸ μὲν γὰρ ἔχειν ὑπόληψιν ὅτι Καλλίᾳ κάμνοντι τηνδὶ τὴν νόσον τοδὶ συνήνεγκε καὶ Σωκράτει καὶ καθʼ ἕκαστον οὕτω πολλοῖς , ἐμπειρίας ἐστίν · τὸ δʼ ὅτι πᾶσι τοῖς τοιοῖσδε κατʼ εἶδος ἓν ἀφορισθεῖσι , κάμνουσι τηνδὶ τὴν νόσον , συνήνεγκεν , οἷον τοῖς φλεγματώδεσιν ἢ χολώδεσι πυρέττουσι καύσῳ , τέχνης.—πρὸς μὲν οὖν τὸ πράττειν ἐμπειρία τέχνης οὐδὲν δοκεῖ διαφέρειν , ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἐπιτυγχάνουσιν οἱ ἔμπειροι τῶν ἄνευ τῆς ἐμπειρίας λόγον ἐχόντων ( αἴτιον δʼ ὅτι ἡ μὲν ἐμπειρία τῶν καθʼ ἕκαστόν ἐστι γνῶσις ἡ δὲ τέχνη τῶν καθόλου , αἱ δὲ πράξεις καὶ αἱ γενέσεις πᾶσαι περὶ τὸ καθʼ ἕκαστόν εἰσιν · οὐ γὰρ ἄνθρωπον ὑγιάζει ὁ ἰατρεύων ἀλλʼ ἢ κατὰ συμβεβηκός , ἀλλὰ Καλλίαν ἢ Σωκράτην ἢ τῶν ἄλλων τινὰ τῶν οὕτω λεγομένων ᾧ συμβέβηκεν ἀνθρώπῳ εἶναι · ἐὰν οὖν ἄνευ τῆς ἐμπειρίας ἔχῃ τις τὸν λόγον , καὶ τὸ καθόλου μὲν γνωρίζῃ τὸ δʼ ἐν τούτῳ καθʼ ἕκαστον ἀγνοῇ , πολλάκις διαμαρτήσεται τῆς θεραπείας · θεραπευτὸν γὰρ τὸ καθʼ ἕκαστον ) · ἀλλʼ ὅμως τό γε εἰδέναι καὶ τὸ ἐπαΐειν τῇ τέχνῃ τῆς ἐμπειρίας ὑπάρχειν οἰόμεθα μᾶλλον , καὶ σοφωτέρους τοὺς τεχνίτας τῶν ἐμπείρων ὑπολαμβάνομεν , ὡς κατὰ τὸ εἰδέναι μᾶλλον ἀκολουθοῦσαν τὴν σοφίαν πᾶσι · τοῦτο δʼ ὅτι οἱ μὲν τὴν αἰτίαν ἴσασιν οἱ δʼ οὔ . οἱ μὲν γὰρ ἔμπειροι τὸ ὅτι μὲν ἴσασι , διότι δʼ οὐκ ἴσασιν · οἱ δὲ τὸ διότι καὶ τὴν αἰτίαν γνωρίζουσιν . διὸ καὶ τοὺς ἀρχιτέκτονας περὶ ἕκαστον τιμιωτέρους καὶ μᾶλλον εἰδέναι νομίζομεν τῶν χειροτεχνῶν καὶ σοφωτέρους , ὅτι τὰς αἰτίας τῶν ποιουμένων ἴσασιν ( τοὺς δʼ , ὥσπερ καὶ τῶν ἀψύχων ἔνια ποιεῖ μέν , οὐκ εἰδότα δὲ ποιεῖ ἃ ποιεῖ , οἷον καίει τὸ πῦρ—τὰ μὲν οὖν ἄψυχα φύσει τινὶ ποιεῖν τούτων ἕκαστον τοὺς δὲ χειροτέχνας διʼ ἔθος ) , ὡς οὐ κατὰ τὸ πρακτικοὺς εἶναι σοφωτέρους ὄντας ἀλλὰ κατὰ τὸ λόγον ἔχειν αὐτοὺς καὶ τὰς αἰτίας γνωρίζειν . ὅλως τε σημεῖον τοῦ εἰδότος καὶ μὴ εἰδότος τὸ δύνασθαι διδάσκειν ἐστίν , καὶ διὰ τοῦτο τὴν τέχνην τῆς ἐμπειρίας ἡγούμεθα μᾶλλον ἐπιστήμην εἶναι · δύνανται γάρ , οἱ δὲ οὐ δύνανται διδάσκειν . ἔτι δὲ τῶν αἰσθήσεων οὐδεμίαν ἡγούμεθα εἶναι σοφίαν · καίτοι κυριώταταί γʼ εἰσὶν αὗται τῶν καθʼ ἕκαστα γνώσεις · ἀλλʼ οὐ λέγουσι τὸ διὰ τί περὶ οὐδενός , οἷον διὰ τί θερμὸν τὸ πῦρ , ἀλλὰ μόνον ὅτι θερμόν . τὸ μὲν οὖν πρῶτον εἰκὸς τὸν ὁποιανοῦν εὑρόντα τέχνην παρὰ τὰς κοινὰς αἰσθήσεις θαυμάζεσθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων μὴ μόνον διὰ τὸ χρήσιμον εἶναί τι τῶν εὑρεθέντων ἀλλʼ ὡς σοφὸν καὶ διαφέροντα τῶν ἄλλων · πλειόνων δʼ εὑρισκομένων τεχνῶν καὶ τῶν μὲν πρὸς τἀναγκαῖα τῶν δὲ πρὸς διαγωγὴν οὐσῶν , ἀεὶ σοφωτέρους τοὺς τοιούτους ἐκείνων ὑπολαμβάνεσθαι διὰ τὸ μὴ πρὸς χρῆσιν εἶναι τὰς ἐπιστήμας αὐτῶν . ὅθεν ἤδη πάντων τῶν τοιούτων κατεσκευασμένων αἱ μὴ πρὸς ἡδονὴν μηδὲ πρὸς τἀναγκαῖα τῶν ἐπιστημῶν εὑρέθησαν , καὶ πρῶτον ἐν τούτοις τοῖς τόποις οὗ πρῶτον ἐσχόλασαν · διὸ περὶ Αἴγυπτον αἱ μαθηματικαὶ πρῶτον τέχναι συνέστησαν , ἐκεῖ γὰρ ἀφείθη σχολάζειν τὸ τῶν ἱερέων ἔθνος . εἴρηται μὲν οὖν ἐν τοῖς ἠθικοῖς τίς διαφορὰ τέχνης καὶ ἐπιστήμης καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμογενῶν · οὗ δʼ ἕνεκα νῦν ποιούμεθα τὸν λόγον τοῦτʼ ἐστίν , ὅτι τὴν ὀνομαζομένην σοφίαν περὶ τὰ πρῶτα αἴτια καὶ τὰς ἀρχὰς ὑπολαμβάνουσι πάντες · ὥστε , καθάπερ εἴρηται πρότερον , ὁ μὲν ἔμπειρος τῶν ὁποιανοῦν ἐχόντων αἴσθησιν εἶναι δοκεῖ σοφώτερος , ὁ δὲ τεχνίτης τῶν ἐμπείρων , χειροτέχνου δὲ ἀρχιτέκτων , αἱ δὲ θεωρητικαὶ τῶν ποιητικῶν μᾶλλον . ὅτι μὲν οὖν ἡ σοφία περί τινας ἀρχὰς καὶ αἰτίας ἐστὶν ἐπιστήμη , δῆλον .
Lemmas: πᾶς ἄνθρωπος ὁ οἶδα ὀρέγω φύσις . σημεῖον δέ ὁ ὁ αἴσθησις ἀγάπησις · καί γάρ χωρίς ὁ χρεία ἀγαπάω διά ἑαυτοῦ , καί μάλα ὁ ἄλλος ὁ διά ὁ ὄμμα . οὐ γάρ μόνος ἵνα πράσσω ἀλλά καί μηδείς μέλλω πράσσω ὁ ὁράω αἱρέω ἀντί πᾶς ὡς λέγω ὁ ἄλλος . αἴτιος δέ ὅτι μάλα ποιέω γνωρίζω ἐγώ οὗτος ὁ αἴσθησις καί πολύς δηλόω διαφορά . φύσις μέν οὖν αἴσθησις ἔχω γίγνομαι ὁ ζῷον , ἐκ δέ οὗτος ὁ μέν αὐτός οὐ ἐγγίγνομαι μνήμη , ὁ δέ ἐγγίγνομαι . καί διά οὗτος οὗτος φρόνιμος καί μαθητικός ὁ μή δύναμαι μνημονεύω εἰμί , φρόνιμος μέν ἄνευ ὁ μανθάνω ὅσος μή δύναμαι ὁ ψόφος ἀκούω ( οἷος μέλισσα ἄν εἰ τις τοιοῦτος ἄλλος γένος ζῷον εἰμί ) , μανθάνω δέ ὅσος πρός ὁ μνήμη καί οὗτος ἔχω ὁ αἴσθησις . ὁ μέν οὖν ἄλλος ὁ φαντασία ζάω καί ὁ μνήμη , ἐμπειρία δέ μετέχω μικρός · ὁ δέ ὁ ἄνθρωπος γένος καί τέχνη καί λογισμός . γίγνομαι δέ ἐκ ὁ μνήμη ἐμπειρία ὁ ἄνθρωπος · ὁ γάρ πολύς μνήμη ὁ αὐτός πρᾶγμα εἷς ἐμπειρία δύναμις ἀποτελέω . καί δοκέω σχεδόν ἐπιστήμη καί τέχνη ὅμοιος εἰμί καί ἐμπειρία , ἀποβαίνω δέ ἐπιστήμη καί τέχνη διά ὁ ἐμπειρία ὁ ἄνθρωπος · ὁ μέν γάρ ἐμπειρία τέχνη ποιέω , ὡς φημί Πῶλος , ὁ δέ ἀπειρία τύχη . γίγνομαι δέ τέχνη ὅταν ἐκ πολύς ὁ ἐμπειρία ἐννόημα εἷς καθόλου γίγνομαι περί ὁ ὅμοιος ὑπόληψις . ὁ μέν γάρ ἔχω ὑπόληψις ὅτι Καλλίας κάμνω ὅδε ὁ νόσος ὅδε συμφέρω καί Σωκράτης καί κατά ἕκαστος οὕτως πολύς , ἐμπειρία εἰμί · ὁ δέ ὅτι πᾶς ὁ τοιόσδε κατά εἶδος εἷς ἀφορίζω , κάμνω ὅδε ὁ νόσος , συμφέρω , οἷος ὁ φλεγματώδης ἤ χολώδης πυρέσσω καῦσος , τέχνη μέν οὖν ὁ πράσσω ἐμπειρία τέχνη οὐδείς δοκέω διαφέρω , ἀλλά καί μάλα ἐπιτυγχάνω ὁ ἔμπειρος ὁ ἄνευ ὁ ἐμπειρία λόγος ἔχω ( αἴτιος δέ ὅτι ὁ μέν ἐμπειρία ὁ κατά ἕκαστος εἰμί γνῶσις ὁ δέ τέχνη ὁ καθόλου , ὁ δέ πρᾶξις καί ὁ γένεσις πᾶς περί ὁ κατά ἕκαστος εἰμί · οὐ γάρ ἄνθρωπος ὑγιάζω ὁ ἰατρεύω ἀλλά ἤ κατά συμβαίνω , ἀλλά Καλλίας ἤ Σωκράτης ἤ ὁ ἄλλος τις ὁ οὕτως λέγω ὅς συμβαίνω ἄνθρωπος εἰμί · ἐάν οὖν ἄνευ ὁ ἐμπειρία ἔχω τις ὁ λόγος , καί ὁ καθόλου μέν γνωρίζω ὁ δέ ἐν οὗτος κατά ἕκαστος ἀγνοέω , πολλάκις διαμαρτάνω ὁ θεραπεία · θεραπευτός γάρ ὁ κατά ἕκαστος ) · ἀλλά ὅμως ὁ γε οἶδα καί ὁ ἐπαΐω ὁ τέχνη ὁ ἐμπειρία ὑπάρχω οἴομαι μάλα , καί σοφός ὁ τεχνίτης ὁ ἔμπειρος ὑπολαμβάνω , ὡς κατά ὁ οἶδα μάλα ἀκολουθέω ὁ σοφία πᾶς · οὗτος δέ ὅτι ὁ μέν ὁ αἰτία οἶδα ὁ δέ οὐ . ὁ μέν γάρ ἔμπειρος ὁ ὅτι μέν οἶδα , διότι δέ οὐ οἶδα · ὁ δέ ὁ διότι καί ὁ αἰτία γνωρίζω . διό καί ὁ ἀρχιτέκτων περί ἕκαστος τίμιος καί μάλα οἶδα νομίζω ὁ χειροτέχνης καί σοφός , ὅτι ὁ αἰτία ὁ ποιέω οἶδα ( ὁ δέ , ὥσπερ καί ὁ ἄψυχος ἔνιοι ποιέω μέν , οὐ οἶδα δέ ποιέω ὅς ποιέω , οἷος καίω ὁ πῦρος μέν οὖν ἄψυχος φύσις τις ποιέω οὗτος ἕκαστος ὁ δέ χειροτέχνης διά ἔθος ) , ὡς οὐ κατά ὁ πρακτικός εἰμί σοφός εἰμί ἀλλά κατά ὁ λόγος ἔχω αὐτός καί ὁ αἰτία γνωρίζω . ὅλος τε σημεῖον ὁ οἶδα καί μή οἶδα ὁ δύναμαι διδάσκω εἰμί , καί διά οὗτος ὁ τέχνη ὁ ἐμπειρία ἡγέομαι μάλα ἐπιστήμη εἰμί · δύναμαι γάρ , ὁ δέ οὐ δύναμαι διδάσκω . ἔτι δέ ὁ αἴσθησις οὐδείς ἡγέομαι εἰμί σοφία · καίτοι κύριος γε εἰμί οὗτος ὁ κατά ἕκαστος γνῶσις · ἀλλά οὐ λέγω ὁ διά τίς περί οὐδείς , οἷος διά τίς θερμός ὁ πῦρ , ἀλλά μόνος ὅτι θερμός . ὁ μέν οὖν πρῶτος ἔοικα ὁ ὁποῖος εὑρίσκω τέχνη παρά ὁ κοινός αἴσθησις θαυμάζω ὑπό ὁ ἄνθρωπος μή μόνος διά ὁ χρήσιμος εἰμί τις ὁ εὑρίσκω ἀλλά ὡς σοφός καί διαφέρω ὁ ἄλλος · πολύς δέ εὑρίσκω τέχνη καί ὁ μέν πρός ἀναγκαῖος ὁ δέ πρός διαγωγή εἰμί , ἀεί σοφός ὁ τοιοῦτος ἐκεῖνος ὑπολαμβάνω διά ὁ μή πρός χρῆσις εἰμί ὁ ἐπιστήμη αὐτός . ὅθεν ἤδη πᾶς ὁ τοιοῦτος κατασκευάζω ὁ μή πρός ἡδονή μηδέ πρός ἀναγκαῖος ὁ ἐπιστήμη εὑρίσκω , καί πρῶτος ἐν οὗτος ὁ τόπος οὗ πρῶτος σχολάζω · διό περί Αἴγυπτος ὁ μαθηματικός πρῶτος τέχνη συνίστημι , ἐκεῖ γάρ ἀφίημι σχολάζω ὁ ὁ ἱερεύς ἔθνος . λέγω μέν οὖν ἐν ὁ ἠθικός τίς διαφορά τέχνη καί ἐπιστήμη καί ὁ ἄλλος ὁ ὁμογενής · ὅς δέ ἕνεκα νῦν ποιέω ὁ λόγος οὗτος εἰμί , ὅτι ὁ ὀνομάζω σοφία περί ὁ πρῶτος αἴτιος καί ὁ ἀρχή ὑπολαμβάνω πᾶς · ὥστε , καθά λέγω πρότερος , ὁ μέν ἔμπειρος ὁ ὁποῖος ἔχω αἴσθησις εἰμί δοκέω σοφός , ὁ δέ τεχνίτης ὁ ἔμπειρος , χειροτέχνης δέ ἀρχιτέκτων , ὁ δέ θεωρητικός ὁ ποιητικός μάλα . ὅτι μέν οὖν ὁ σοφία περί τις ἀρχή καί αἰτία εἰμί ἐπιστήμη , δῆλος .