aristoteles-et-corpus-aristotelicum.metaphysica 11.3
ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ἡ τοῦ φιλοσόφου ἐπιστήμη τοῦ ὄντος ᾗ ὂν καθόλου καὶ οὐ κατὰ μέρος , τὸ δʼ ὂν πολλαχῶς καὶ οὐ καθʼ ἕνα λέγεται τρόπον · εἰ μὲν οὖν ὁμωνύμως κατὰ δὲ κοινὸν μηδέν , οὐκ ἔστιν ὑπὸ μίαν ἐπιστήμην ( οὐ γὰρ ἓν γένος τῶν τοιούτων ) , εἰ δὲ κατά τι κοινόν , εἴη ἂν ὑπὸ μίαν ἐπιστήμην . ἔοικε δὴ τὸν εἰρημένον λέγεσθαι τρόπον καθάπερ τό τε ἰατρικὸν καὶ ὑγιεινόν · καὶ γὰρ τούτων ἑκάτερον πολλαχῶς λέγομεν . λέγεται δὲ τοῦτον τὸν τρόπον ἕκαστον τῷ τὸ μὲν πρὸς τὴν ἰατρικὴν ἐπιστήμην ἀνάγεσθαί πως τὸ δὲ πρὸς ὑγίειαν τὸ δʼ ἄλλως , πρὸς ταὐτὸ δʼ ἕκαστον . ἰατρικὸς γὰρ λόγος καὶ μαχαίριον λέγεται τῷ τὸ μὲν ἀπὸ τῆς ἰατρικῆς ἐπιστήμης εἶναι τὸ δὲ ταύτῃ χρήσιμον . ὁμοίως δὲ καὶ ὑγιεινόν · τὸ μὲν γὰρ ὅτι σημαντικὸν ὑγιείας τὸ δʼ ὅτι ποιητικόν . ὁ δʼ αὐτὸς τρόπος καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν . τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ τὸ ὂν ἅπαν λέγεται · τῷ γὰρ τοῦ ὄντος ᾗ ὂν πάθος ἢ ἕξις ἢ διάθεσις ἢ κίνησις ἢ τῶν ἄλλων τι τῶν τοιούτων εἶναι λέγεται ἕκαστον αὐτῶν ὄν . ἐπεὶ δὲ παντὸς τοῦ ὄντος πρὸς ἕν τι καὶ κοινὸν ἡ ἀναγωγὴ γίγνεται , καὶ τῶν ἐναντιώσεων ἑκάστη πρὸς τὰς πρώτας διαφορὰς καὶ ἐναντιώσεις ἀναχθήσεται τοῦ ὄντος , εἴτε πλῆθος καὶ ἓν εἴθʼ ὁμοιότης καὶ ἀνομοιότης αἱ πρῶται τοῦ ὄντος εἰσὶ διαφοραί , εἴτʼ ἄλλαι τινές · ἔστωσαν γὰρ αὗται τεθεωρημέναι . διαφέρει δʼ οὐδὲν τὴν τοῦ ὄντος ἀναγωγὴν πρὸς τὸ ὂν ἢ πρὸς τὸ ἓν γίγνεσθαι . καὶ γὰρ εἰ μὴ ταὐτὸν ἄλλο δʼ ἐστίν , ἀντιστρέφει γε · τό τε γὰρ ἓν καὶ ὄν πως , τό τε ὂν ἕν.—ἐπεὶ δʼ ἐστὶ τὰ ἐναντία πάντα τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς ἐπιστήμης θεωρῆσαι , λέγεται δʼ ἕκαστον αὐτῶν κατὰ στέρησιν—καίτοι γʼ ἔνια ἀπορήσειέ τις ἂν πῶς λέγεται κατὰ στέρησιν , ὧν ἔστιν ἀνὰ μέσον τι , καθάπερ ἀδίκου καὶ δικαίου—περὶ πάντα δὴ τὰ τοιαῦτα τὴν στέρησιν δεῖ τιθέναι μὴ τοῦ ὅλου λόγου , τοῦ τελευταίου δὲ εἴδους · οἷον εἰ ἔστιν ὁ δίκαιος καθʼ ἕξιν τινὰ πειθαρχικὸς τοῖς νόμοις , οὐ πάντως ὁ ἄδικος ἔσται τοῦ ὅλου στερούμενος λόγου , περὶ δὲ τὸ πείθεσθαι τοῖς νόμοις ἐκλείπων πῃ , καὶ ταύτῃ ἡ στέρησις ὑπάρξει αὐτῷ · τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.—καθάπερ δʼ ὁ μαθηματικὸς περὶ τὰ ἐξ ἀφαιρέσεως τὴν θεωρίαν ποιεῖται ( περιελὼν γὰρ πάντα τὰ αἰσθητὰ θεωρεῖ , οἷον βάρος καὶ κουφότητα καὶ σκληρότητα καὶ τοὐναντίον , ἔτι δὲ καὶ θερμότητα καὶ ψυχρότητα καὶ τὰς ἄλλας αἰσθητὰς ἐναντιώσεις , μόνον δὲ καταλείπει τὸ ποσὸν καὶ συνεχές , τῶν μὲν ἐφʼ ἓν τῶν δʼ ἐπὶ δύο τῶν δʼ ἐπὶ τρία , καὶ τὰ πάθη τὰ τούτων ᾗ ποσά ἐστι καὶ συνεχῆ , καὶ οὐ καθʼ ἕτερόν τι θεωρεῖ , καὶ τῶν μὲν τὰς πρὸς ἄλληλα θέσεις σκοπεῖ καὶ τὰ ταύταις ὑπάρχοντα , τῶν δὲ τὰς συμμετρίας καὶ ἀσυμμετρίας , τῶν δὲ τοὺς λόγους , ἀλλʼ ὅμως μίαν πάντων καὶ τὴν αὐτὴν τίθεμεν ἐπιστήμην τὴν γεωμετρικήν ) , τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ἔχει καὶ περὶ τὸ ὄν . τὰ γὰρ τούτῳ συμβεβηκότα καθʼ ὅσον ἐστὶν ὄν , καὶ τὰς ἐναντιώσεις αὐτοῦ ᾗ ὄν , οὐκ ἄλλης ἐπιστήμης ἢ φιλοσοφίας θεωρῆσαι . τῇ φυσικῇ μὲν γὰρ οὐχ ᾗ ὄντα , μᾶλλον δʼ ᾗ κινήσεως μετέχει , τὴν θεωρίαν τις ἀπονείμειεν ἄν · ἥ γε μὴν διαλεκτικὴ καὶ ἡ σοφιστικὴ τῶν συμβεβηκότων μέν εἰσι τοῖς οὖσιν , οὐχ ᾗ δʼ ὄντα οὐδὲ περὶ τὸ ὂν αὐτὸ καθʼ ὅσον ὄν ἐστιν · ὥστε λείπεται τὸν φιλοσόφον , καθʼ ὅσον ὄντʼ ἐστίν , εἶναι περὶ τὰ λεχθέντα θεωρητικόν . ἐπεὶ δὲ τό τε ὂν ἅπαν καθʼ ἕν τι καὶ κοινὸν λέγεται πολλαχῶς λεγόμενον , καὶ τἀναντία τὸν αὐτὸν τρόπον ( εἰς τὰς πρώτας γὰρ ἐναντιώσεις καὶ διαφορὰς τοῦ ὄντος ἀνάγεται ) , τὰ δὲ τοιαῦτα δυνατὸν ὑπὸ μίαν ἐπιστήμην εἶναι , διαλύοιτʼ ἂν ἡ κατʼ ἀρχὰς ἀπορία λεχθεῖσα , λέγω δʼ ἐν ᾗ διηπορεῖτο πῶς ἔσται πολλῶν καὶ διαφόρων ὄντων τῷ γένει μία τις ἐπιστήμη .
Lemmas: ἐπεί δέ εἰμί ὁ ὁ φιλόσοφος ἐπιστήμη ὁ εἰμί ᾗ εἰμί καθόλου καί οὐ κατά μέρος , ὁ δέ εἰμί πολλαχῶς καί οὐ κατά εἷς λέγω τρόπος · εἰ μέν οὖν ὁμώνυμος κατά δέ κοινός μηδείς , οὐ εἰμί ὑπό εἷς ἐπιστήμη ( οὐ γάρ εἷς γένος ὁ τοιοῦτος ) , εἰ δέ κατά τις κοινός , εἰμί ἄν ὑπό εἷς ἐπιστήμη . ἔοικα δή ὁ λέγω λέγω τρόπος καθά ὁ τε ἰατρικός καί ὑγιεινός · καί γάρ οὗτος ἑκάτερος πολλαχῶς λέγω . λέγω δέ οὗτος ὁ τρόπος ἕκαστος ὁ ὁ μέν πρός ὁ ἰατρικός ἐπιστήμη ἀνάγω πως ὁ δέ πρός ὑγίεια ὁ δέ ἄλλος , πρός αὐτός δέ ἕκαστος . ἰατρικός γάρ λόγος καί μαχαίριον λέγω ὁ ὁ μέν ἀπό ὁ ἰατρικός ἐπιστήμη εἰμί ὁ δέ ταύτῃ χρήσιμος . ὅμοιος δέ καί ὑγιεινός · ὁ μέν γάρ ὅτι σημαντικός ὑγίεια ὁ δέ ὅτι ποιητικός . ὁ δέ αὐτός τρόπος καί ἐπί ὁ λοιπός . ὁ αὐτός δή τρόπος καί ὁ εἰμί ἅπας λέγω · ὁ γάρ ὁ εἰμί ᾗ εἰμί πάθος ἤ ἕξις ἤ διάθεσις ἤ κίνησις ἤ ὁ ἄλλος τις ὁ τοιοῦτος εἰμί λέγω ἕκαστος αὐτός εἰμί . ἐπεί δέ πᾶς ὁ εἰμί πρός εἷς τις καί κοινός ὁ ἀναγωγή γίγνομαι , καί ὁ ἐναντίωσις ἕκαστος πρός ὁ πρῶτος διαφορά καί ἐναντίωσις ἀνάγω ὁ εἰμί , εἴτε πλῆθος καί εἷς εἴτε ὁμοιότης καί ἀνομοιότης ὁ πρῶτος ὁ εἰμί εἰμί διαφορά , εἴτε ἄλλος τις · εἰμί γάρ οὗτος θεωρέω . διαφέρω δέ οὐδείς ὁ ὁ εἰμί ἀναγωγή πρός ὁ εἰμί ἤ πρός ὁ εἷς γίγνομαι . καί γάρ εἰ μή αὐτός ἄλλος δέ εἰμί , ἀντιστρέφω γε · ὁ τε γάρ εἷς καί εἰμί πως , ὁ τε εἰμί ἐνίπτω δέ εἰμί ὁ ἐναντίος πᾶς ὁ αὐτός καί εἷς ἐπιστήμη θεωρέω , λέγω δέ ἕκαστος αὐτός κατά στερησιν—καιος γε ἔνιοι ἀπορέω τις ἄν πῶς λέγω κατά στέρησις , ὅς εἰμί ἀνά μέσος τις , καθά ἄδικος καί δικαίου—περὶ πᾶς δή ὁ τοιοῦτος ὁ στέρησις δέω τίθημι μή ὁ ὅλος λόγος , ὁ τελευταῖος δέ εἶδος · οἷον εἰ εἰμί ὁ δίκαιος κατά ἕξις τις πειθαρχικός ὁ νόμος , οὐ πάντως ὁ ἄδικος εἰμί ὁ ὅλος στερέω λόγος , περί δέ ὁ πείθω ὁ νόμος ἐκλείπω πη , καί οὗτος ὁ στέρησις ὑπάρχω αὐτός · ὁ αὐτός δέ τρόπος καί ἐπί ὁ ἄλλων δέ ὁ μαθηματικός περί ὁ ἐκ ἀφαίρεσις ὁ θεωρία ποιέω ( περιαιρέω γάρ πᾶς ὁ αἰσθητός θεωρέω , οἷος βάρος καί κουφότης καί σκληρότης καί ἐναντίος , ἔτι δέ καί θερμότης καί ψυχρότης καί ὁ ἄλλος αἰσθητός ἐναντίωσις , μόνος δέ καταλείπω ὁ ποσός καί συνεχής , ὁ μέν ἐπί εἷς ὁ δέ ἐπί δύο ὁ δέ ἐπί τρεῖς , καί ὁ πάθος ὁ οὗτος ᾗ ποσός εἰμί καί συνεχής , καί οὐ κατά ἕτερος τις θεωρέω , καί ὁ μέν ὁ πρός ἀλλήλων θέσις σκοπέω καί ὁ οὗτος ὑπάρχω , ὁ δέ ὁ συμμετρία καί ἀσυμμετρία , ὁ δέ ὁ λόγος , ἀλλά ὅμως εἷς πᾶς καί ὁ αὐτός τίθημι ἐπιστήμη ὁ γεωμετρικός ) , ὁ αὐτός δή τρόπος ἔχω καί περί ὁ εἰμί . ὁ γάρ οὗτος συμβαίνω κατά ὅσος εἰμί εἰμί , καί ὁ ἐναντίωσις αὐτός ᾗ εἰμί , οὐ ἄλλος ἐπιστήμη ἤ φιλοσοφία θεωρέω . ὁ φυσικός μέν γάρ οὐ ᾗ εἰμί , μάλα δέ ᾗ κίνησις μετέχω , ὁ θεωρία τις ἀπονέμω ἄν · ὁ γε μήν διαλεκτικός καί ὁ σοφιστικός ὁ συμβαίνω μέν εἰμί ὁ εἰμί , οὐ ᾗ δέ εἰμί οὐδέ περί ὁ εἰμί αὐτός κατά ὅσος εἰμί εἰμί · ὥστε λείπω ὁ φιλόσοφος , κατά ὅσος εἰμί εἰμί , εἰμί περί ὁ λέγω θεωρητικός . ἐπεί δέ ὁ τε εἰμί ἅπας κατά εἷς τις καί κοινός λέγω πολλαχῶς λέγω , καί ἐναντίος ὁ αὐτός τρόπος ( εἰς ὁ πρῶτος γάρ ἐναντίωσις καί διαφορά ὁ εἰμί ἀνάγω ) , ὁ δέ τοιοῦτος δυνατός ὑπό εἷς ἐπιστήμη εἰμί , διαλύω ἄν ὁ κατά ἀρχή ἀπορία λέγω , λέγω δέ ἐν ὅς διαπορέω πῶς εἰμί πολύς καί διάφορος εἰμί ὁ γένος εἷς τις ἐπιστήμη .