aristoteles-et-corpus-aristotelicum.metaphysica 5.2
αἴτιον λέγεται ἕνα μὲν τρόπον ἐξ οὗ γίγνεταί τι ἐνυπάρχοντος , οἷον ὁ χαλκὸς τοῦ ἀνδριάντος καὶ ὁ ἄργυρος τῆς φιάλης καὶ τὰ τούτων γένη · ἄλλον δὲ τὸ εἶδος καὶ τὸ παράδειγμα , τοῦτο δʼ ἐστὶν ὁ λόγος τοῦ τί ἦν εἶναι καὶ τὰ τούτου γένη ( οἷον τοῦ διὰ πασῶν τὸ δύο πρὸς ἓν καὶ ὅλως ὁ ἀριθμός ) καὶ τὰ μέρη τὰ ἐν τῷ λόγῳ . ἔτι ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἡ πρώτη ἢ τῆς ἠρεμήσεως , οἷον ὁ βουλεύσας αἴτιος , καὶ ὁ πατὴρ τοῦ τέκνου καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν τοῦ ποιουμένου καὶ τὸ μεταβλητικὸν τοῦ μεταβάλλοντος . ἔτι ὡς τὸ τέλος · τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ οὗ ἕνεκα , οἷον τοῦ περιπατεῖν ἡ ὑγίεια . διὰ τί γὰρ περιπατεῖ ; φαμέν . ἵνα ὑγιαίνῃ . καὶ εἰπόντες οὕτως οἰόμεθα ἀποδεδωκέναι τὸ αἴτιον . καὶ ὅσα δὴ κινήσαντος ἄλλου μεταξὺ γίγνεται τοῦ τέλους , οἷον τῆς ὑγιείας ἡ ἰσχνασία ἢ ἡ κάθαρσις ἢ τὰ φάρμακα ἢ τὰ ὄργανα · πάντα γὰρ ταῦτα τοῦ τέλους ἕνεκά ἐστι , διαφέρει δὲ ἀλλήλων ὡς ὄντα τὰ μὲν ὄργανα τὰ δʼ ἔργα . τὰ μὲν οὖν αἴτια σχεδὸν τοσαυταχῶς λέγεται , συμβαίνει δὲ πολλαχῶς λεγομένων τῶν αἰτίων καὶ πολλὰ τοῦ αὐτοῦ αἴτια εἶναι οὐ κατὰ συμβεβηκός ( οἷον τοῦ ἀνδριάντος καὶ ἡ ἀνδριαντοποιητικὴ καὶ ὁ χαλκὸς οὐ καθʼ ἕτερόν τι ἀλλʼ ᾗ ἀνδριάς · ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς ὕλη τὸ δʼ ὡς ὅθεν ἡ κίνησις ) , καὶ ἀλλήλων αἴτια ( οἷον τὸ πονεῖν τῆς εὐεξίας καὶ αὕτη τοῦ πονεῖν · ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς τέλος τὸ δʼ ὡς ἀρχὴ κινήσεως ) . ἔτι δὲ ταὐτὸ τῶν ἐναντίων ἐστίν · ὃ γὰρ παρὸν αἴτιον τουδί , τοῦτʼ ἀπὸν αἰτιώμεθα ἐνίοτε τοῦ ἐναντίου , οἷον τὴν ἀπουσίαν τοῦ κυβερνήτου τῆς ἀνατροπῆς , οὗ ἦν ἡ παρουσία αἰτία τῆς σωτηρίας · ἄμφω δέ , καὶ ἡ παρουσία καὶ ἡ στέρησις , αἴτια ὡς κινοῦντα.—ἅπαντα δὲ τὰ νῦν εἰρημένα αἴτια εἰς τέτταρας τρόπους πίπτει τοὺς φανερωτάτους . τὰ μὲν γὰρ στοιχεῖα τῶν συλλαβῶν καὶ ἡ ὕλη τῶν σκευαστῶν καὶ τὸ πῦρ καὶ ἡ γῆ καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα τῶν σωμάτων καὶ τὰ μέρη τοῦ ὅλου καὶ αἱ ὑποθέσεις τοῦ συμπεράσματος ὡς τὸ ἐξ οὗ αἴτιά ἐστιν · τούτων δὲ τὰ μὲν ὡς τὸ ὑποκείμενον , οἷον τὰ μέρη , τὰ δὲ ὡς τὸ τί ἦν εἶναι , τό τε ὅλον καὶ ἡ σύνθεσις καὶ τὸ εἶδος . τὸ δὲ σπέρμα καὶ ὁ ἰατρὸς καὶ ὁ βουλεύσας καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν , πάντα ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἢ στάσεως . τὰ δʼ ὡς τὸ τέλος καὶ τἀγαθὸν τῶν ἄλλων · τὸ γὰρ οὗ ἕνεκα βέλτιστον καὶ τέλος τῶν ἄλλων ἐθέλει εἶναι · διαφερέτω δὲ μηδὲν αὐτὸ εἰπεῖν ἀγαθὸν ἢ φαινόμενον ἀγαθόν.—τὰ μὲν οὖν αἴτια ταῦτα καὶ τοσαῦτά ἐστι τῷ εἴδει , τρόποι δὲ τῶν αἰτίων ἀριθμῷ μέν εἰσι πολλοί , κεφαλαιούμενοι δὲ καὶ οὗτοι ἐλάττους . λέγονται γὰρ αἴτια πολλαχῶς , καὶ αὐτῶν τῶν ὁμοειδῶν προτέρως καὶ ὑστέρως ἄλλο ἄλλου , οἷον ὑγιείας ὁ ἰατρὸς καὶ ὁ τεχνίτης , καὶ τοῦ διὰ πασῶν τὸ διπλάσιον καὶ ἀριθμός , καὶ ἀεὶ τὰ περιέχοντα ὁτιοῦν τῶν καθʼ ἕκαστα . ἔτι δʼ ὡς τὸ συμβεβηκὸς καὶ τὰ τούτων γένη , οἷον ἀνδριάντος ἄλλως Πολύκλειτος καὶ ἄλλως ἀνδριαντοποιός , ὅτι συμβέβηκε τῷ ἀνδριαντοποιῷ Πολυκλείτῳ εἶναι · καὶ τὰ περιέχοντα δὲ τὸ συμβεβηκός , οἷον ἄνθρωπος αἴτιος ἀνδριάντος , ἢ καὶ ὅλως ζῷον , ὅτι ὁ Πολύκλειτος ἄνθρωπος ὁ δὲ ἄνθρωπος ζῷον . ἔστι δὲ καὶ τῶν συμβεβηκότων ἄλλα ἄλλων πορρώτερον καὶ ἐγγύτερον , οἷον εἰ ὁ λευκὸς καὶ ὁ μουσικὸς αἴτιος λέγοιτο τοῦ ἀνδριάντος , ἀλλὰ μὴ μόνον Πολύκλειτος ἢ ἄνθρωπος . παρὰ πάντα δὲ καὶ τὰ οἰκείως λεγόμενα καὶ τὰ κατὰ συμβεβηκός , τὰ μὲν ὡς δυνάμενα λέγεται τὰ δʼ ὡς ἐνεργοῦντα , οἷον τοῦ οἰκοδομεῖσθαι οἰκοδόμος ἢ οἰκοδομῶν οἰκοδόμος . ὁμοίως δὲ λεχθήσεται καὶ ἐφʼ ὧν αἴτια τὰ αἴτια τοῖς εἰρημένοις , οἷον τοῦδε τοῦ ἀνδριάντος ἢ ἀνδριάντος ἢ ὅλως εἰκόνος , καὶ χαλκοῦ τοῦδε ἢ χαλκοῦ ἢ ὅλως ὕλης · καὶ ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων ὡσαύτως . ἔτι δὲ συμπλεκόμενα καὶ ταῦτα κἀκεῖνα λεχθήσεται , οἷον οὐ Πολύκλειτος οὐδὲ ἀνδριαντοποιὸς ἀλλὰ Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός . ἀλλʼ ὅμως ἅπαντά γε ταῦτʼ ἐστὶ τὸ μὲν πλῆθος ἕξ , λεγόμενα δὲ διχῶς · ἢ γὰρ ὡς τὸ καθʼ ἕκαστον ἢ ὡς τὸ γένος , ἢ ὡς τὸ συμβεβηκὸς ἢ ὡς τὸ γένος τοῦ συμβεβηκότος , ἢ ὡς συμπλεκόμενα ταῦτα ἢ ὡς ἁπλῶς λεγόμενα , πάντα δὲ ἢ ὡς ἐνεργοῦντα ἢ κατὰ δύναμιν . διαφέρει δὲ τοσοῦτον , ὅτι τὰ μὲν ἐνεργοῦντα καὶ τὰ καθʼ ἕκαστον ἅμα ἔστι καὶ οὐκ ἔστι καὶ ὧν αἴτια , οἷον ὅδε ὁ ἰατρεύων τῷδε τῷ ὑγιαζομένῳ καὶ ὅδε ὁ οἰκοδόμος τῷδε τῷ οἰκοδομουμένῳ , τὰ δὲ κατὰ δύναμιν οὐκ ἀεί · φθείρεται γὰρ οὐχ ἅμα ἡ οἰκία καὶ ὁ οἰκοδόμος .
Lemmas: αἴτιος λέγω εἷς μέν τρόπος ἐκ ὅς γίγνομαι τις ἐνυπάρχω , οἷος ὁ χαλκός ὁ ἀνδριάς καί ὁ ἄργυρος ὁ φιάλη καί ὁ οὗτος γένος · ἄλλος δέ ὁ εἶδος καί ὁ παράδειγμα , οὗτος δέ εἰμί ὁ λόγος ὁ τίς εἰμί εἰμί καί ὁ οὗτος γένος ( οἷος ὁ διά πᾶς ὁ δύο πρός εἷς καί ὅλος ὁ ἀριθμός ) καί ὁ μέρος ὁ ἐν ὁ λόγος . ἔτι ὅθεν ὁ ἀρχή ὁ μεταβολή ὁ πρῶτος ἤ ὁ ἠρέμησις , οἷος ὁ βουλεύω αἴτιος , καί ὁ πατήρ ὁ τέκνον καί ὅλος ὁ ποιέω ὁ ποιέω καί ὁ μεταβλητικός ὁ μεταβάλλω . ἔτι ὡς ὁ τέλος · οὗτος δέ εἰμί ὁ ὅς ἕνεκα , οἷος ὁ περιπατέω ὁ ὑγίεια . διά τίς γάρ περιπατέω ; φημί . ἵνα ὑγιαίνω . καί λέγω οὕτως οἴομαι ἀποδίδωμι ὁ αἴτιος . καί ὅσος δή κινέω ἄλλος μεταξύ γίγνομαι ὁ τέλος , οἷος ὁ ὑγίεια ὁ ἰσχνασία ἤ ὁ κάθαρσις ἤ ὁ φάρμακον ἤ ὁ ὄργανον · πᾶς γάρ οὗτος ὁ τέλος ἕνεκα εἰμί , διαφέρω δέ ἀλλήλων ὡς εἰμί ὁ μέν ὄργανον ὁ δέ ἔργον . ὁ μέν οὖν αἴτιος σχεδόν τοσαυταχῶς λέγω , συμβαίνω δέ πολλαχῶς λέγω ὁ αἴτιος καί πολύς ὁ αὐτός αἴτιος εἰμί οὐ κατά συμβαίνω ( οἷον ὁ ἀνδριάς καί ὁ ἀνδριαντοποιηδικός καί ὁ χαλκός οὐ κατά ἕτερος τις ἀλλά ᾗ ἀνδριάς · ἀλλά οὐ ὁ αὐτός τρόπος ἀλλά ὁ μέν ὡς ὕλη ὁ δέ ὡς ὅθεν ὁ κίνησις ) , καί ἀλλήλων αἴτιος ( οἷος ὁ πονέω ὁ εὐεξία καί οὗτος ὁ πονέω · ἀλλά οὐ ὁ αὐτός τρόπος ἀλλά ὁ μέν ὡς τέλος ὁ δέ ὡς ἀρχή κίνησις ) . ἔτι δέ αὐτός ὁ ἐναντίος εἰμί · ὅς γάρ πάρειμι αἴτιος εδί , οὗτος ἄπειμι αἰτέω ἐνίοτε ὁ ἐναντίος , οἷος ὁ ἀπουσία ὁ κυβερνήτης ὁ ἀνατροπή , ὅς εἰμί ὁ παρουσία αἴτιος ὁ σωτηρία · ἄμφω δέ , καί ὁ παρουσία καί ὁ στέρησις , αἴτιος ὡς κινοῦντα.—ἅπαντα δέ ὁ νῦν λέγω αἴτιος εἰς τέσσαρες τρόπος πίπτω ὁ φανερός . ὁ μέν γάρ στοιχεῖον ὁ συλλαβή καί ὁ ὕλη ὁ σκευαστής καί ὁ πῦρ καί ὁ γῆ καί ὁ τοιοῦτος πᾶς ὁ σῶμα καί ὁ μέρος ὁ ὅλος καί ὁ ὑπόθεσις ὁ συμπέρασμα ὡς ὁ ἐκ ὅς αἴτιος εἰμί · οὗτος δέ ὁ μέν ὡς ὁ ὑπόκειμαι , οἷος ὁ μέρος , ὁ δέ ὡς ὁ τίς εἰμί εἰμί , ὁ τε ὅλος καί ὁ σύνθεσις καί ὁ εἶδος . ὁ δέ σπέρμα καί ὁ ἰατρός καί ὁ βουλεύω καί ὅλος ὁ ποιέω , πᾶς ὅθεν ὁ ἀρχή ὁ μεταβολή ἤ στάσις . ὁ δέ ὡς ὁ τέλος καί ἀγαθός ὁ ἄλλος · ὁ γάρ ὅς ἕνεκα ἀγαθός καί τέλος ὁ ἄλλος ἐθέλω εἰμί · διαφέρω δέ μηδείς αὐτός λέγω ἀγαθός ἤ φαίνω ἀγαθός μέν οὖν αἴτιος οὗτος καί τοσοῦτος εἰμί ὁ εἶδος , τρόπος δέ ὁ αἴτιος ἀριθμός μέν εἰμί πολύς , κεφαλαιόω δέ καί οὗτος ἐλαχύς . λέγω γάρ αἴτιος πολλαχῶς , καί αὐτός ὁ ὁμοειδής πρότερος καί ὕστερος ἄλλος ἄλλος , οἷος ὑγίεια ὁ ἰατρός καί ὁ τεχνίτης , καί ὁ διά πᾶς ὁ διπλάσιος καί ἀριθμός , καί ἀεί ὁ περιέχω ὁστισοῦν ὁ κατά ἕκαστος . ἔτι δέ ὡς ὁ συμβαίνω καί ὁ οὗτος γένος , οἷος ἀνδριάς ἄλλος Πολύκλειτος καί ἄλλος ἀνδριαντοποιός , ὅτι συμβαίνω ὁ ἀνδριαντοποιός Πολύκλειτος εἰμί · καί ὁ περιέχω δέ ὁ συμβαίνω , οἷος ἄνθρωπος αἴτιος ἀνδριάς , ἤ καί ὅλος ζῷον , ὅτι ὁ Πολύκλειτος ἄνθρωπος ὁ δέ ἄνθρωπος ζῷον . εἰμί δέ καί ὁ συμβαίνω ἄλλος ἄλλος πρόσω καί ἐγγύς , οἷος εἰ ὁ λευκός καί ὁ μουσικός αἴτιος λέγω ὁ ἀνδριάς , ἀλλά μή μόνος Πολύκλειτος ἤ ἄνθρωπος . παρά πᾶς δέ καί ὁ οἰκεῖος λέγω καί ὁ κατά συμβαίνω , ὁ μέν ὡς δύναμαι λέγω ὁ δέ ὡς ἐνεργέω , οἷος ὁ οἰκοδομέω οἰκοδόμος ἤ οἰκοδομέω οἰκοδόμος . ὅμοιος δέ λέγω καί ἐπί ὅς αἴτιος ὁ αἴτιος ὁ λέγω , οἷος ὅδε ὁ ἀνδριάς ἤ ἀνδριάς ἤ ὅλος εἰκών , καί χαλκός ὅδε ἤ χαλκός ἤ ὅλος ὕλη · καί ἐπί ὁ συμβαίνω ὡσαύτως . ἔτι δέ συμπλέκω καί οὗτος ἐκεῖνος λέγω , οἷος οὐ Πολύκλειτος οὐδέ ἀνδριαντοποιός ἀλλά Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός . ἀλλά ὅμως ἅπας γε οὗτος εἰμί ὁ μέν πλῆθος ἕξ , λέγω δέ διχῶς · ἤ γάρ ὡς ὁ κατά ἕκαστος ἤ ὡς ὁ γένος , ἤ ὡς ὁ συμβαίνω ἤ ὡς ὁ γένος ὁ συμβαίνω , ἤ ὡς συμπλέκω οὗτος ἤ ὡς ἁπλῶς λέγω , πᾶς δέ ἤ ὡς ἐνεργέω ἤ κατά δύναμις . διαφέρω δέ τοσοῦτος , ὅτι ὁ μέν ἐνεργέω καί ὁ κατά ἕκαστος ἅμα εἰμί καί οὐ εἰμί καί ὅς αἴτιος , οἷος ὅδε ὁ ἰατρεύω ὅδε ὁ ὑγιάζω καί ὅδε ὁ οἰκοδόμος ὅδε ὁ οἰκοδομέω , ὁ δέ κατά δύναμις οὐ ἀεί · φθείρω γάρ οὐ ἅμα ὁ οἰκίον καί ὁ οἰκοδόμος .