aristoteles-et-corpus-aristotelicum.ethica-nicomachea 7.3
πρῶτον μὲν οὖν σκεπτέον πότερον εἰδότες ἢ οὔ , καὶ πῶς εἰδότες · εἶτα περὶ ποῖα τὸν ἀκρατῆ καὶ τὸν ἐγκρατῆ θετέον , λέγω δὲ πότερον περὶ πᾶσαν ἡδονὴν καὶ λύπην ἢ περί τινας ἀφωρισμένας , καὶ τὸν ἐγκρατῆ καὶ τὸν καρτερικόν , πότερον ὁ αὐτὸς ἢ ἕτερός ἐστιν · ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὅσα συγγενῆ τῆς θεωρίας ἐστὶ ταύτης . ἔστι δʼ ἀρχὴ τῆς σκέψεως , πότερον ὁ ἐγκρατὴς καὶ ὁ ἀκρατής εἰσι τῷ περὶ ἃ ἢ τῷ ὣς ἔχοντες τὴν διαφοράν , λέγω δὲ πότερον τῷ περὶ ταδὶ εἶναι μόνον ἀκρατὴς ὁ ἀκρατής , ἢ οὒ ἀλλὰ τῷ ὥς , ἢ οὒ ἀλλʼ ἐξ ἀμφοῖν · ἔπειτʼ εἰ περὶ πάντʼ ἐστὶν ἀκρασία καὶ ἐγκράτεια ἢ οὔ . οὔτε γὰρ περὶ ἅπαντʼ ἐστὶν ὁ ἁπλῶς ἀκρατής , ἀλλὰ περὶ ἅπερ ὁ ἀκόλαστος , οὔτε τῷ πρὸς ταῦτα ἁπλῶς ἔχειν ( ταὐτὸν γὰρ ἂν ἦν τῇ ἀκολασίᾳ ) , ἀλλὰ τῷ ὡδὶ ἔχειν . ὃ μὲν γὰρ ἄγεται προαιρούμενος , νομίζων ἀεὶ δεῖν τὸ παρὸν ἡδὺ διώκειν · ὃ δʼ οὐκ οἴεται μέν , διώκει δέ . περὶ μὲν οὖν τοῦ δόξαν ἀληθῆ ἀλλὰ μὴ ἐπιστήμην εἶναι παρʼ ἣν ἀκρατεύονται , οὐδὲν διαφέρει πρὸς τὸν λόγον · ἔνιοι γὰρ τῶν δοξαζόντων οὐ διστάζουσιν , ἀλλʼ οἴονται ἀκριβῶς εἰδέναι . εἰ οὖν διὰ τὸ ἠρέμα πιστεύειν οἱ δοξάζοντες μᾶλλον τῶν ἐπισταμένων παρὰ τὴν ὑπόληψιν πράξουσιν , οὐθὲν διοίσει ἐπιστήμη δόξης · ἔνιοι γὰρ πιστεύουσιν οὐδὲν ἧττον οἷς δοξάζουσιν ἢ ἕτεροι οἷς ἐπίστανται · δηλοῖ δʼ Ἡράκλειτος . ἀλλʼ ἐπεὶ διχῶς λέγομεν τὸ ἐπίστασθαι ( καὶ γὰρ ὁ ἔχων μὲν οὐ χρώμενος δὲ τῇ ἐπιστήμῃ καὶ ὁ χρώμενος λέγεται ἐπίστασθαι ) , διοίσει τὸ ἔχοντα μὲν μὴ θεωροῦντα δὲ καὶ τὸ θεωροῦντα ἃ μὴ δεῖ πράττειν · τοῦτο γὰρ δοκεῖ δεινόν , ἀλλʼ οὐκ εἰ μὴ θεωρῶν . ἔτι ἐπεὶ δύο τρόποι τῶν προτάσεων , ἔχοντα μὲν ἀμφοτέρας οὐδὲν κωλύει πράττειν παρὰ τὴν ἐπιστήμην , χρώμενον μέντοι τῇ καθόλου ἀλλὰ μὴ τῇ κατὰ μέρος · πρακτὰ γὰρ τὰ καθʼ ἕκαστα . διαφέρει δὲ καὶ τὸ καθόλου · τὸ μὲν γὰρ ἐφʼ ἑαυτοῦ τὸ δʼ ἐπὶ τοῦ πράγματός ἐστιν · οἷον ὅτι παντὶ ἀνθρώπῳ συμφέρει τὰ ξηρά , καὶ ὅτι αὐτὸς ἄνθρωπος , ἢ ὅτι ξηρὸν τὸ τοιόνδε · ἀλλʼ εἰ τόδε τοιόνδε , ἢ οὐκ ἔχει ἢ οὐκ ἐνεργεῖ · κατά τε δὴ τούτους διοίσει τοὺς τρόπους ἀμήχανον ὅσον , ὥστε δοκεῖν οὕτω μὲν εἰδέναι μηδὲν ἄτοπον , ἄλλως δὲ θαυμαστόν . ἔτι τὸ ἔχειν τὴν ἐπιστήμην ἄλλον τρόπον τῶν νῦν ῥηθέντων ὑπάρχει τοῖς ἀνθρώποις · ἐν τῷ γὰρ ἔχειν μὲν μὴ χρῆσθαι δὲ διαφέρουσαν ὁρῶμεν τὴν ἕξιν , ὥστε καὶ ἔχειν πως καὶ μὴ ἔχειν , οἷον τὸν καθεύδοντα καὶ μαινόμενον καὶ οἰνωμένον . ἀλλὰ μὴν οὕτω διατίθενται οἵ γε ἐν τοῖς πάθεσιν ὄντες · θυμοὶ γὰρ καὶ ἐπιθυμίαι ἀφροδισίων καὶ ἔνια τῶν τοιούτων ἐπιδήλως καὶ τὸ σῶμα μεθιστᾶσιν , ἐνίοις δὲ καὶ μανίας ποιοῦσιν . δῆλον οὖν ὅτι ὁμοίως ἔχειν λεκτέον τοὺς ἀκρατεῖς τούτοις . τὸ δὲ λέγειν τοὺς λόγους τοὺς ἀπὸ τῆς ἐπιστήμης οὐδὲν σημεῖον · καὶ γὰρ οἱ ἐν τοῖς πάθεσι τούτοις ὄντες ἀποδείξεις καὶ ἔπη λέγουσιν Ἐμπεδοκλέους , καὶ οἱ πρῶτον μαθόντες συνείρουσι μὲν τοὺς λόγους , ἴσασι δʼ οὔπω · δεῖ γὰρ συμφυῆναι , τοῦτο δὲ χρόνου δεῖται · ὥστε καθάπερ τοὺς ὑποκρινομένους , οὕτως ὑποληπτέον λέγειν καὶ τοὺς ἀκρατευομένους . ἔτι καὶ ὧδε φυσικῶς ἄν τις ἐπιβλέψειε τὴν αἰτίαν . ἣ μὲν γὰρ καθόλου δόξα , ἡ δʼ ἑτέρα περὶ τῶν καθʼ ἕκαστά ἐστιν , ὧν αἴσθησις ἤδη κυρία · ὅταν δὲ μία γένηται ἐξ αὐτῶν , ἀνάγκη τὸ συμπερανθὲν ἔνθα μὲν φάναι τὴν ψυχήν , ἐν δὲ ταῖς ποιητικαῖς πράττειν εὐθύς · οἷον , εἰ παντὸς γλυκέος γεύεσθαι δεῖ , τουτὶ δὲ γλυκὺ ὡς ἕν τι τῶν καθʼ ἕκαστον , ἀνάγκη τὸν δυνάμενον καὶ μὴ κωλυόμενον ἅμα τοῦτο καὶ πράττειν . ὅταν οὖν ἡ μὲν καθόλου ἐνῇ κωλύουσα γεύεσθαι , ἣ δέ , ὅτι πᾶν γλυκὺ ἡδύ , τουτὶ δὲ γλυκύ ( αὕτη δὲ ἐνεργεῖ ) , τύχῃ δʼ ἐπιθυμία ἐνοῦσα , ἣ μὲν οὖν λέγει φεύγειν τοῦτο , ἡ δʼ ἐπιθυμία ἄγει · κινεῖν γὰρ ἕκαστον δύναται τῶν μορίων · ὥστε συμβαίνει ὑπὸ λόγου πως καὶ δόξης ἀκρατεύεσθαι , οὐκ ἐναντίας δὲ καθʼ αὑτήν , ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός—ἡ γὰρ ἐπιθυμία ἐναντία , ἀλλʼ οὐχ ἡ δόξα—τῷ ὀρθῷ λόγῳ · ὥστε καὶ διὰ τοῦτο τὰ θηρία οὐκ ἀκρατῆ , ὅτι οὐκ ἔχει καθόλου ὑπόληψιν ἀλλὰ τῶν καθʼ ἕκαστα φαντασίαν καὶ μνήμην . πῶς δὲ λύεται ἡ ἄγνοια καὶ πάλιν γίνεται ἐπιστήμων ὁ ἀκρατής , ὁ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ οἰνωμένου καὶ καθεύδοντος καὶ οὐκ ἴδιος τούτου τοῦ πάθους , ὃν δεῖ παρὰ τῶν φυσιολόγων ἀκούειν . ἐπεὶ δʼ ἡ τελευταία πρότασις δόξα τε αἰσθητοῦ καὶ κυρία τῶν πράξεων , ταύτην ἢ οὐκ ἔχει ἐν τῷ πάθει ὤν , ἢ οὕτως ἔχει ὡς οὐκ ἦν τὸ ἔχειν ἐπίστασθαι ἀλλὰ λέγειν ὥσπερ ὁ οἰνωμένος τὰ Ἐμπεδοκλέους . καὶ διὰ τὸ μὴ καθόλου μηδʼ ἐπιστημονικὸν ὁμοίως εἶναι δοκεῖν τῷ καθόλου τὸν ἔσχατον ὅρον καὶ ἔοικεν ὃ ἐζήτει Σωκράτης συμβαίνειν · οὐ γὰρ τῆς κυρίως ἐπιστήμης εἶναι δοκούσης παρούσης γίνεται τὸ πάθος , οὐδʼ αὕτη περιέλκεται διὰ τὸ πάθος , ἀλλὰ τῆς αἰσθητικῆς . περὶ μὲν οὖν τοῦ εἰδότα καὶ μή , καὶ πῶς εἰδότα ἐνδέχεται ἀκρατεύεσθαι , τοσαῦτα εἰρήσθω .
Lemmas: πρῶτος μέν οὖν σκοπέω πότερος οἶδα ἤ οὐ , καί πῶς οἶδα · εἶτα περί ποῖος ὁ ἀκρατής καί ὁ ἐγκρατής τίθημι , λέγω δέ πότερος περί πᾶς ἡδονή καί λύπη ἤ περί τις ἀφορίζω , καί ὁ ἐγκρατής καί ὁ καρτερικός , πότερος ὁ αὐτός ἤ ἕτερος εἰμί · ὅμοιος δέ καί περί ὁ ἄλλος ὅσος συγγενής ὁ θεωρία εἰμί οὗτος . εἰμί δέ ἀρχή ὁ σκέψις , πότερος ὁ ἐγκρατής καί ὁ ἀκρατής εἰμί ὁ περί ὅς ἤ ὁ ὡς ἔχω ὁ διαφορά , λέγω δέ πότερος ὁ περί ὅδε εἰμί μόνος ἀκρατής ὁ ἀκρατής , ἤ οὐ ἀλλά ὁ ὡς , ἤ οὐ ἀλλά ἐκ ἄμφω · ἔπειτα εἰ περί πᾶς εἰμί ἀκρασία καί ἐγκράτεια ἤ οὐ . οὔτε γάρ περί ἅπας εἰμί ὁ ἁπλῶς ἀκρατής , ἀλλά περί ὅς ὁ ἀκόλαστος , οὔτε ὁ πρός οὗτος ἁπλῶς ἔχω ( αὐτός γάρ ἄν εἰμί ὁ ἀκολασία ) , ἀλλά ὁ ὡδί ἔχω . ὅς μέν γάρ ἄγω προαιρέω , νομίζω ἀεί δέω ὁ πάρειμι ἡδύς διώκω · ὁ δέ οὐ οἴομαι μέν , διώκω δέ . περί μέν οὖν ὁ δόξα ἀληθής ἀλλά μή ἐπιστήμη εἰμί παρά ὅς ἀκρατεύομαι , οὐδείς διαφέρω πρός ὁ λόγος · ἔνιοι γάρ ὁ δοξάζω οὐ διστάζω , ἀλλά οἴομαι ἀκριβής οἶδα . εἰ οὖν διά ὁ ἠρέμα πιστεύω ὁ δοξάζω μάλα ὁ ἐπίσταμαι παρά ὁ ὑπόληψις πράσσω , οὐδείς διαφέρω ἐπιστήμη δόξα · ἔνιοι γάρ πιστεύω οὐδείς ἥσσων ὅς δοξάζω ἤ ἕτερος ὅς ἐπίσταμαι · δηλόω δέ Ἡράκλειτος . ἀλλά ἐπεί διχῶς λέγω ὁ ἐπίσταμαι ( καί γάρ ὁ ἔχω μέν οὐ χράω δέ ὁ ἐπιστήμη καί ὁ χράω λέγω ἐπίσταμαι ) , διαφέρω ὁ ἔχω μέν μή θεωρέω δέ καί ὁ θεωρέω ὅς μή δέω πράσσω · οὗτος γάρ δοκέω δεινός , ἀλλά οὐ εἰ μή θεωρέω . ἔτι ἐπεί δύο τρόπος ὁ πρότασις , ἔχω μέν ἀμφότερος οὐδείς κωλύω πράσσω παρά ὁ ἐπιστήμη , χράω μέντοι ὁ καθόλου ἀλλά μή ὁ κατά μέρος · πρακτός γάρ ὁ κατά ἕκαστος . διαφέρω δέ καί ὁ καθόλου · ὁ μέν γάρ ἐπί ἑαυτοῦ ὁ δέ ἐπί ὁ πρᾶγμα εἰμί · οἷον ὅτι πᾶς ἄνθρωπος συμφέρω ὁ ξηρός , καί ὅτι αὐτός ἄνθρωπος , ἤ ὅτι ξηρός ὁ τοιόσδε · ἀλλά εἰ ὅδε τοιόσδε , ἤ οὐ ἔχω ἤ οὐ ἐνεργέω · κατά τε δή οὗτος διαφέρω ὁ τρόπος ἀμήχανος ὅσος , ὥστε δοκέω οὕτως μέν οἶδα μηδείς ἄτοπος , ἄλλος δέ θαυμαστός . ἔτι ὁ ἔχω ὁ ἐπιστήμη ἄλλος τρόπος ὁ νῦν λέγω ὑπάρχω ὁ ἄνθρωπος · ἐν ὁ γάρ ἔχω μέν μή χράω δέ διαφέρω ὁράω ὁ ἕξις , ὥστε καί ἔχω πως καί μή ἔχω , οἷος ὁ καθεύδω καί μαίνομαι καί οἰνόω . ἀλλά μήν οὕτως διατίθημι ὁ γε ἐν ὁ πάθος εἰμί · θυμός γάρ καί ἐπιθυμία ἀφροδίσιος καί ἔνιοι ὁ τοιοῦτος ἐπίδηλος καί ὁ σῶμα μεθίστημι , ἔνιοι δέ καί μανία ποιέω . δῆλος οὖν ὅτι ὅμοιος ἔχω λεκτέος ὁ ἀκρατής οὗτος . ὁ δέ λέγω ὁ λόγος ὁ ἀπό ὁ ἐπιστήμη οὐδείς σημεῖον · καί γάρ ὁ ἐν ὁ πάθος οὗτος εἰμί ἀπόδειξις καί ἔπος λέγω Ἐμπεδοκλῆς , καί ὁ πρῶτος μανθάνω συνείρω μέν ὁ λόγος , οἶδα δέ οὔπω · δέω γάρ συμφύω , οὗτος δέ χρόνος δέω · ὥστε καθά ὁ ὑποκρίνω , οὕτως ὑπολαμβάνω λέγω καί ὁ ἀκρατεύομαι . ἔτι καί ὧδε φυσικός ἄν τις ἐπιβλέπω ὁ αἰτία . ὁ μέν γάρ καθόλου δόξα , ὁ δέ ἕτερος περί ὁ κατά ἕκαστος εἰμί , ὅς αἴσθησις ἤδη κύριος · ὅταν δέ εἷς γίγνομαι ἐκ αὐτός , ἀνάγκη ὁ συμπεραίνω ἔνθα μέν φημί ὁ ψυχή , ἐν δέ ὁ ποιητικός πράσσω εὐθύς · οἷος , εἰ πᾶς γλυκύς γεύω δέω , οὗτος δέ γλυκύς ὡς εἷς τις ὁ κατά ἕκαστος , ἀνάγκη ὁ δύναμαι καί μή κωλύω ἅμα οὗτος καί πράσσω . ὅταν οὖν ὁ μέν καθόλου ἔνειμι κωλύω γεύω , ὁ δέ , ὅτι πᾶς γλυκύς ἡδύς , οὗτος δέ γλυκύς ( οὗτος δέ ἐνεργέω ) , τυγχάνω δέ ἐπιθυμία ἔνειμι , ὁ μέν οὖν λέγω φεύγω οὗτος , ὁ δέ ἐπιθυμία ἄγω · κινέω γάρ ἕκαστος δύναμαι ὁ μόριον · ὥστε συμβαίνω ὑπό λόγος πως καί δόξα ἀκρατεύομαι , οὐ ἐναντίος δέ κατά ἑαυτοῦ , ἀλλά κατά συμβαίνω γάρ ἐπιθυμία ἐναντίος , ἀλλά οὐ ὁ δόξα ὀρθός λόγος · ὥστε καί διά οὗτος ὁ θηρίον οὐ ἀκρατής , ὅτι οὐ ἔχω καθόλου ὑπόληψις ἀλλά ὁ κατά ἕκαστος φαντασία καί μνήμη . πῶς δέ λύω ὁ ἄγνοια καί πάλιν γίγνομαι ἐπιστήμων ὁ ἀκρατής , ὁ αὐτός λόγος καί περί οἰνόω καί καθεύδω καί οὐ ἴδιος οὗτος ὁ πάθος , ὅς δέω παρά ὁ φυσιόλογος ἀκούω . ἐπεί δέ ὁ τελευταῖος πρότασις δόξα τε αἰσθητός καί κύριος ὁ πρᾶξις , οὗτος ἤ οὐ ἔχω ἐν ὁ πάθος εἰμί , ἤ οὕτως ἔχω ὡς οὐ εἰμί ὁ ἔχω ἐπίσταμαι ἀλλά λέγω ὥσπερ ὁ οἰνόω ὁ Ἐμπεδοκλῆς . καί διά ὁ μή καθόλου μηδέ ἐπιστημονικός ὅμοιος εἰμί δοκέω ὁ καθόλου ὁ ἔσχατος ὅρος καί ἔοικα ὅς ζητέω Σωκράτης συμβαίνω · οὐ γάρ ὁ κύριος ἐπιστήμη εἰμί δοκέω πάρειμι γίγνομαι ὁ πάθος , οὐδέ οὗτος περιέλκω διά ὁ πάθος , ἀλλά ὁ αἰσθητικός . περί μέν οὖν ὁ οἶδα καί μή , καί πῶς οἶδα ἐνδέχομαι ἀκρατεύομαι , τοσοῦτος λέγω .