aristoteles-et-corpus-aristotelicum.ethica-nicomachea 5.5
δοκεῖ δέ τισι καὶ τὸ ἀντιπεπονθὸς εἶναι ἁπλῶς δίκαιον , ὥσπερ οἱ Πυθαγόρειοι ἔφασαν · ὡρίζοντο γὰρ ἁπλῶς τὸ δίκαιον τὸ ἀντιπεπονθὸς ἄλλῳ . τὸ δʼ ἀντιπεπονθὸς οὐκ ἐφαρμόττει οὔτʼ ἐπὶ τὸ νεμητικὸν δίκαιον οὔτʼ ἐπὶ τὸ διορθωτικόν—καίτοι βούλονταί γε τοῦτο λέγειν καὶ τὸ Ῥαδαμάνθυος δίκαιον · εἴ κε πάθοι τά τʼ ἔρεξε , δίκη κʼ ἰθεῖα γένοιτο — πολλαχοῦ γὰρ διαφωνεῖ · οἷον εἰ ἀρχὴν ἔχων ἐπάταξεν , οὐ δεῖ ἀντιπληγῆναι , καὶ εἰ ἄρχοντα ἐπάταξεν , οὐ πληγῆναι μόνον δεῖ ἀλλὰ καὶ κολασθῆναι . ἔτι τὸ ἑκούσιον καὶ τὸ ἀκούσιον διαφέρει πολύ . ἀλλʼ ἐν μὲν ταῖς κοινωνίαις ταῖς ἀλλακτικαῖς συνέχει τὸ τοιοῦτον δίκαιον , τὸ ἀντιπεπονθὸς κατʼ ἀναλογίαν καὶ μὴ κατʼ ἰσότητα . τῷ ἀντιποιεῖν γὰρ ἀνάλογον συμμένει ἡ πόλις . ἢ γὰρ τὸ κακῶς ζητοῦσιν · εἰ δὲ μή , δουλεία δοκεῖ εἶναι · ἢ τὸ εὖ · εἰ δὲ μή , μετάδοσις οὐ γίνεται , τῇ μεταδόσει δὲ συμμένουσιν . διὸ καὶ Χαρίτων ἱερὸν ἐμποδὼν ποιοῦνται , ἵνʼ ἀνταπόδοσις ᾖ · τοῦτο γὰρ ἴδιον χάριτος · ἀνθυπηρετῆσαι γὰρ δεῖ τῷ χαρισαμένῳ , καὶ πάλιν αὐτὸν ἄρξαι χαριζόμενον . ποιεῖ δὲ τὴν ἀντίδοσιν τὴν κατʼ ἀναλογίαν ἡ κατὰ διάμετρον σύζευξις . οἰκοδόμος ἐφʼ ᾧ α , σκυτοτόμος ἐφʼ ᾧ β , οἰκία ἐφʼ ᾧ γ , ὑπόδημα ἐφʼ ᾧ δ . δεῖ οὖν λαμβάνειν τὸν οἰκοδόμον παρὰ τοῦ σκυτοτόμου τὸ ἐκείνου ἔργον , καὶ αὐτὸν ἐκείνῳ μεταδιδόναι τὸ αὑτοῦ . ἐὰν οὖν πρῶτον ᾖ τὸ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἴσον , εἶτα τὸ ἀντιπεπονθὸς γένηται , ἔσται τὸ λεγόμενον . εἰ δὲ μή , οὐκ ἴσον , οὐδὲ συμμένει · οὐθὲν γὰρ κωλύει κρεῖττον εἶναι τὸ θατέρου ἔργον ἢ τὸ θατέρου · δεῖ οὖν ταῦτα ἰσασθῆναι . ἔστι δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν · ἀνῃροῦντο γὰρ ἄν , εἰ μὴ ὃ ἐποίει τὸ ποιοῦν καὶ ὅσον καὶ οἷον , καὶ τὸ πάσχον ἔπασχε τοῦτο καὶ τοσοῦτον καὶ τοιοῦτον . οὐ γὰρ ἐκ δύο ἰατρῶν γίνεται κοινωνία , ἀλλʼ ἐξ ἰατροῦ καὶ γεωργοῦ , καὶ ὅλως ἑτέρων καὶ οὐκ ἴσων · ἀλλὰ τούτους δεῖ ἰσασθῆναι . διὸ πάντα συμβλητὰ δεῖ πως εἶναι , ὧν ἐστὶν ἀλλαγή . ἐφʼ ὃ τὸ νόμισμʼ ἐλήλυθε , καὶ γίνεταί πως μέσον · πάντα γὰρ μετρεῖ , ὥστε καὶ τὴν ὑπεροχὴν καὶ τὴν ἔλλειψιν , πόσα ἄττα δὴ ὑποδήματʼ ἴσον οἰκίᾳ ἢ τροφῇ . δεῖ τοίνυν ὅπερ οἰκοδόμος πρὸς σκυτοτόμον , τοσαδὶ ὑποδήματα πρὸς οἰκίαν ἢ τροφήν . εἰ γὰρ μὴ τοῦτο , οὐκ ἔσται ἀλλαγὴ οὐδὲ κοινωνία . τοῦτο δʼ , εἰ μὴ ἴσα εἴη πως , οὐκ ἔσται . δεῖ ἄρα ἑνί τινι πάντα μετρεῖσθαι , ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον . τοῦτο δʼ ἐστὶ τῇ μὲν ἀληθείᾳ ἡ χρεία , ἣ πάντα συνέχει · εἰ γὰρ μηθὲν δέοιντο ἢ μὴ ὁμοίως , ἢ οὐκ ἔσται ἀλλαγὴ ἢ οὐχ ἡ αὐτή · οἷον δʼ ὑπάλλαγμα τῆς χρείας τὸ νόμισμα γέγονε κατὰ συνθήκην · καὶ διὰ τοῦτο τοὔνομα ἔχει νόμισμα , ὅτι οὐ φύσει ἀλλὰ νόμῳ ἐστί , καὶ ἐφʼ ἡμῖν μεταβαλεῖν καὶ ποιῆσαι ἄχρηστον . ἔσται δὴ ἀντιπεπονθός , ὅταν ἰσασθῇ , ὥστε ὅπερ γεωργὸς πρὸς σκυτοτόμον , τὸ ἔργον τὸ τοῦ σκυτοτόμου πρὸς τὸ τοῦ γεωργοῦ . εἰς σχῆμα δʼ ἀναλογίας οὐ δεῖ ἄγειν , ὅταν ἀλλάξωνται ( εἰ δὲ μή , ἀμφοτέρας ἕξει τὰς ὑπεροχὰς τὸ ἕτερον ἄκρον ) , ἀλλʼ ὅταν ἔχωσι τὰ αὑτῶν . οὕτως ἴσοι καὶ κοινωνοί , ὅτι αὕτη ἡ ἰσότης δύναται ἐπʼ αὐτῶν γίνεσθαι . γεωργὸς α , τροφὴ γ , σκυτοτόμος β , τὸ ἔργον αὐτοῦ τὸ ἰσασμένον δ . εἰ δʼ οὕτω μὴ ἦν ἀντιπεπονθέναι , οὐκ ἂν ἦν κοινωνία . ὅτι δʼ ἡ χρεία συνέχει ὥσπερ ἕν τι ὄν , δηλοῖ ὅτι ὅταν μὴ ἐν χρείᾳ ὦσιν ἀλλήλων , ἢ ἀμφότεροι ἢ ἅτερος , οὐκ ἀλλάττονται , † ὥσπερ ὅταν οὗ ἔχει αὐτὸς δέηταί τις , οἷον οἴνου , διδόντες σίτου ἐξαγωγήν . † δεῖ ἄρα τοῦτο ἰσασθῆναι . ὑπὲρ δὲ τῆς μελλούσης ἀλλαγῆς , εἰ νῦν μηδὲν δεῖται , ὅτι ἔσται ἂν δεηθῇ , τὸ νόμισμα οἷον ἐγγυητής ἐσθʼ ἡμῖν · δεῖ γὰρ τοῦτο φέροντι εἶναι λαβεῖν . πάσχει μὲν οὖν καὶ τοῦτο τὸ αὐτό · οὐ γὰρ ἀεὶ ἴσον δύναται · ὅμως δὲ βούλεται μένειν μᾶλλον . διὸ δεῖ πάντα τετιμῆσθαι · οὕτω γὰρ ἀεὶ ἔσται ἀλλαγή , εἰ δὲ τοῦτο , κοινωνία . τὸ δὴ νόμισμα ὥσπερ μέτρον σύμμετρα ποιῆσαν ἰσάζει · οὔτε γὰρ ἂν μὴ οὔσης ἀλλαγῆς κοινωνία ἦν , οὔτʼ ἀλλαγὴ ἰσότητος μὴ οὔσης , οὔτʼ ἰσότης μὴ οὔσης συμμετρίας . τῇ μὲν οὖν ἀληθείᾳ ἀδύνατον τὰ τοσοῦτον διαφέροντα σύμμετρα γενέσθαι , πρὸς δὲ τὴν χρείαν ἐνδέχεται ἱκανῶς . ἓν δή τι δεῖ εἶναι , τοῦτο δʼ ἐξ ὑποθέσεως · διὸ νόμισμα καλεῖται · τοῦτο γὰρ πάντα ποιεῖ σύμμετρα · μετρεῖται γὰρ πάντα νομίσματι . οἰκία α , μναῖ δέκα β , κλίνη γ . τὸ α τοῦ β ἥμισυ , εἰ πέντε μνῶν ἀξία ἡ οἰκία , ἢ ἴσον · ἡ δὲ κλίνη δέκατον μέρος , τὸ γ τοῦ β · δῆλον τοίνυν πόσαι κλῖναι ἴσον οἰκίᾳ , ὅτι πέντε . ὅτι δʼ οὕτως ἡ ἀλλαγὴ ἦν πρὶν τὸ νόμισμα εἶναι , δῆλον · διαφέρει γὰρ οὐδὲν ἢ κλῖναι πέντε ἀντὶ οἰκίας , ἢ ὅσου αἱ πέντε κλῖναι . τί μὲν οὖν τὸ ἄδικον καὶ τί τὸ δίκαιόν ἐστιν , εἴρηται . διωρισμένων δὲ τούτων δῆλον ὅτι ἡ δικαιοπραγία μέσον ἐστὶ τοῦ ἀδικεῖν καὶ ἀδικεῖσθαι · τὸ μὲν γὰρ πλέον ἔχειν τὸ δʼ ἔλαττόν ἐστιν . ἡ δὲ δικαιοσύνη μεσότης τίς ἐστιν , οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς , ἀλλʼ ὅτι μέσου ἐστίν · ἡ δʼ ἀδικία τῶν ἄκρων . καὶ ἡ μὲν δικαιοσύνη ἐστὶ καθʼ ἣν ὁ δίκαιος λέγεται πρακτικὸς κατὰ προαίρεσιν τοῦ δικαίου , καὶ διανεμητικὸς καὶ αὑτῷ πρὸς ἄλλον καὶ ἑτέρῳ πρὸς ἕτερον οὐχ οὕτως ὥστε τοῦ μὲν αἱρετοῦ πλέον αὑτῷ ἔλαττον δὲ τῷ πλησίον , τοῦ βλαβεροῦ δʼ ἀνάπαλιν , ἀλλὰ τοῦ ἴσου τοῦ κατʼ ἀναλογίαν , ὁμοίως δὲ καὶ ἄλλῳ πρὸς ἄλλον . ἡ δʼ ἀδικία τοὐναντίον τοῦ ἀδίκου . τοῦτο δʼ ἐστὶν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις τοῦ ὠφελίμου ἢ βλαβεροῦ παρὰ τὸ ἀνάλογον . διὸ ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις ἡ ἀδικία , ὅτι ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεώς ἐστιν , ἐφʼ αὑτοῦ μὲν ὑπερβολῆς μὲν τοῦ ἁπλῶς ὠφελίμου , ἐλλείψεως δὲ τοῦ βλαβεροῦ · ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων τὸ μὲν ὅλον ὁμοίως , τὸ δὲ παρὰ τὸ ἀνάλογον , ὁποτέρως ἔτυχεν . τοῦ δὲ ἀδικήματος τὸ μὲν ἔλαττον ἀδικεῖσθαί ἐστι , τὸ δὲ μεῖζον τὸ ἀδικεῖν . περὶ μὲν οὖν δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας , τίς ἑκατέρας ἐστὶν ἡ φύσις , εἰρήσθω τοῦτον τὸν τρόπον , ὁμοίως δὲ καὶ περὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καθόλου .
Lemmas: δοκέω δέ τις καί ὁ ἀντιπάσχω εἰμί ἁπλῶς δίκαιος , ὥσπερ ὁ Πυθαγόρειος φημί · ὁρίζω γάρ ἁπλῶς ὁ δίκαιος ὁ ἀντιπάσχω ἄλλος . ὁ δέ ἀντιπάσχω οὐ ἐφαρμόζω οὔτε ἐπί ὁ νεμητικός δίκαιος οὔτε ἐπί ὁ διορθωτικον—καιος βούλομαι γε οὗτος λέγω καί ὁ Ῥαδάμανθυς δίκαιος · εἰ ἄν πάσχω ὁ τε ῥέζω , δίκη ἄν ἰθύς γίγνομαι — πολλαχοῦ γάρ διαφωνέω · οἷον εἰ ἀρχή ἔχω πατάσσω , οὐ δέω ἀντιπλήσσω , καί εἰ ἄρχων πατάσσω , οὐ πλήσσω μόνος δέω ἀλλά καί κολάζω . ἔτι ὁ ἑκούσιος καί ὁ ἀκούσιος διαφέρω πολύς . ἀλλά ἐν μέν ὁ κοινωνία ὁ ἀλλακτικός συνέχω ὁ τοιοῦτος δίκαιος , ὁ ἀντιπάσχω κατά ἀναλογία καί μή κατά ἰσότης . ὁ ἀντιποιέω γάρ ἀνάλογος συμμένω ὁ πόλις . ἤ γάρ ὁ κακός ζητέω · εἰ δέ μή , δουλεία δοκέω εἰμί · ἤ ὁ εὖ · εἰ δέ μή , μετάδοσις οὐ γίγνομαι , ὁ μετάδοσις δέ συμμένω . διό καί Χάρις ἱερός ἐμποδών ποιέω , ἵνα ἀνταπόδοσις εἰμί · οὗτος γάρ ἴδιος χάρις · ἀνθυπηρετέω γάρ δέω ὁ χαρίζω , καί πάλιν αὐτός ἄρχω χαρίζω . ποιέω δέ ὁ ἀντίδοσις ὁ κατά ἀναλογία ὁ κατά διάμετρος σύζευξις . οἰκοδόμος ἐπί ὅς α , σκυτοτόμος ἐπί ὅς β , οἰκίον ἐπί ὅς γ , ὑπόδημα ἐπί ὅς δ . δέω οὖν λαμβάνω ὁ οἰκοδόμος παρά ὁ σκυτότομος ὁ ἐκεῖνος ἔργον , καί αὐτός ἐκεῖνος μεταδίδωμι ὁ ἑαυτοῦ . ἐάν οὖν πρῶτος εἰμί ὁ κατά ὁ ἀναλογία ἴσος , εἶτα ὁ ἀντιπάσχω γίγνομαι , εἰμί ὁ λέγω . εἰ δέ μή , οὐ ἴσος , οὐδέ συμμένω · οὐδείς γάρ κωλύω κρατύς εἰμί ὁ ἕτερος ἔργον ἤ ὁ ἕτερος · δέω οὖν οὗτος ἰσάζω . εἰμί δέ οὗτος καί ἐπί ὁ ἄλλος τέχνη · ἀναιρέω γάρ ἄν , εἰ μή ὅς ποιέω ὁ ποιέω καί ὅσος καί οἷος , καί ὁ πάσχω πάσχω οὗτος καί τοσοῦτος καί τοιοῦτος . οὐ γάρ ἐκ δύο ἰατρός γίγνομαι κοινωνία , ἀλλά ἐκ ἰατρός καί γεωργός , καί ὅλος ἕτερος καί οὐ ἴσος · ἀλλά οὗτος δέω ἰσάζω . διό πᾶς συμβλητός δέω πως εἰμί , ὅς εἰμί ἀλλαγή . ἐπί ὅς ὁ νόμισμα ἔρχομαι , καί γίγνομαι πως μέσος · πᾶς γάρ μετρέω , ὥστε καί ὁ ὑπεροχή καί ὁ ἔλλειψις , πόσος τις δή ὑπόδημα ἴσος οἰκία ἤ τροφή . δέω τοίνυν ὅς οἰκοδόμος πρός σκυτοτόμος , οσαδ̔ ὑπόδημα πρός οἰκία ἤ τροφή . εἰ γάρ μή οὗτος , οὐ εἰμί ἀλλαγή οὐδέ κοινωνία . οὗτος δέ , εἰ μή ἴσος εἰμί πως , οὐ εἰμί . δέω ἄρα εἷς τις πᾶς μετρέω , ὥσπερ λέγω πρότερος . οὗτος δέ εἰμί ὁ μέν ἀλήθεια ὁ χρεία , ὅς πᾶς συνέχω · εἰ γάρ μηδείς δέω ἤ μή ὅμοιος , ἤ οὐ εἰμί ἀλλαγή ἤ οὐ ὁ αὐτός · οἷος δέ ὑπάλλαγμα ὁ χρεία ὁ νόμισμα γίγνομαι κατά συνθήκη · καί διά οὗτος ὄνομα ἔχω νόμισμα , ὅτι οὐ φύσις ἀλλά νόμος εἰμί , καί ἐπί ἐγώ μεταβάλλω καί ποιέω ἄχρηστος . εἰμί δή ἀντιπάσχω , ὅταν ἰσάζω , ὥστε ὅς γεωργός πρός σκυτοτόμος , ὁ ἔργον ὁ ὁ σκυτότομος πρός ὁ ὁ γεωργός . εἰς σχῆμα δέ ἀναλογία οὐ δέω ἄγω , ὅταν ἀναλάζομαι ( εἰ δέ μή , ἀμφότερος ἔχω ὁ ὑπεροχή ὁ ἕτερος ἄκρον ) , ἀλλά ὅταν ἔχω ὁ ἑαυτοῦ . οὕτως ἴσος καί κοινωνός , ὅτι οὗτος ὁ ἰσότης δύναμαι ἐπί αὐτός γίγνομαι . γεωργός α , τροφή γ , σκυτοτόμος β , ὁ ἔργον αὐτός ὁ ἰσάζω δ . εἰ δέ οὕτως μή εἰμί ἀντιπάσχω , οὐ ἄν εἰμί κοινωνία . ὅτι δέ ὁ χρεία συνέχω ὥσπερ εἷς τις εἰμί , δηλόω ὅτι ὅταν μή ἐν χρεία εἰμί ἀλλήλων , ἤ ἀμφότερος ἤ ἕτερος , οὐ ἀλλάσσω , † ὥσπερ ὅταν ὅς ἔχω αὐτός δέω τις , οἷος οἶνος , δίδωμι σῖτος ἐξαγωγή . † δέω ἄρα οὗτος ἰσάζω . ὑπέρ δέ ὁ μέλλω ἀλλαγή , εἰ νῦν μηδείς δέω , ὅτι εἰμί ἄν δέω , ὁ νόμισμα οἷος ἐγγυητής εἰμί ἐγώ · δέω γάρ οὗτος φέρω εἰμί λαμβάνω . πάσχω μέν οὖν καί οὗτος ὁ αὐτός · οὐ γάρ ἀεί ἴσος δύναμαι · ὅμως δέ βούλομαι μένω μάλα . διό δέω πᾶς τιμάω · οὕτως γάρ ἀεί εἰμί ἀλλαγή , εἰ δέ οὗτος , κοινωνία . ὁ δή νόμισμα ὥσπερ μέτρον σύμμετρος ποιέω ἰσάζω · οὔτε γάρ ἄν μή εἰμί ἀλλαγή κοινωνία εἰμί , οὔτε ἀλλαγή ἰσότης μή εἰμί , οὔτε ἰσότης μή εἰμί συμμετρία . ὁ μέν οὖν ἀλήθεια ἀδύνατος ὁ τοσοῦτος διαφέρω σύμμετρος γίγνομαι , πρός δέ ὁ χρεία ἐνδέχομαι ἱκανός . εἷς δή τις δέω εἰμί , οὗτος δέ ἐκ ὑπόθεσις · διό νόμισμα καλέω · οὗτος γάρ πᾶς ποιέω σύμμετρος · μετρέω γάρ πᾶς νόμισμα . οἰκίον α , μνᾶ δέκα β , κλίνη γ . ὁ α ὁ β ἥμισυς , εἰ πέντε μνᾶ ἄξιος ὁ οἰκίον , ἤ ἴσος · ὁ δέ κλίνη δέκατος μέρος , ὁ γ ὁ β · δῆλος τοίνυν πόσος κλίνη ἴσος οἰκία , ὅτι πέντε . ὅτι δέ οὕτως ὁ ἀλλαγή εἰμί πρίν ὁ νόμισμα εἰμί , δῆλος · διαφέρω γάρ οὐδείς ἤ κλίνη πέντε ἀντί οἰκία , ἤ ὅσος ὁ πέντε κλίνη . τίς μέν οὖν ὁ ἄδικος καί τίς ὁ δίκαιος εἰμί , λέγω . διορίζω δέ οὗτος δῆλος ὅτι ὁ δικαιοπραγία μέσος εἰμί ὁ ἀδικέω καί ἀδικέω · ὁ μέν γάρ πολύς ἔχω ὁ δέ ἐλαχύς εἰμί . ὁ δέ δικαιοσύνη μεσότης τις εἰμί , οὐ ὁ αὐτός δέ τρόπος ὁ ἄλλος ἀρετή , ἀλλά ὅτι μέσος εἰμί · ὁ δέ ἀδικία ὁ ἄκρος . καί ὁ μέν δικαιοσύνη εἰμί κατά ὅς ὁ δίκαιος λέγω πρακτικός κατά προαίρεσις ὁ δίκαιος , καί διανεμητικός καί ἑαυτοῦ πρός ἄλλος καί ἕτερος πρός ἕτερος οὐ οὕτως ὥστε ὁ μέν αἱρετός πολύς ἑαυτοῦ ἐλαχύς δέ ὁ πλησίον , ὁ βλαβερός δέ ἀνάπαλιν , ἀλλά ὁ ἴσος ὁ κατά ἀναλογία , ὅμοιος δέ καί ἄλλος πρός ἄλλος . ὁ δέ ἀδικία ἐναντίος ὁ ἄδικος . οὗτος δέ εἰμί ὑπερβολή καί ἔλλειψις ὁ ὠφέλιμος ἤ βλαβερός παρά ὁ ἀνάλογος . διό ὑπερβολή καί ἔλλειψις ὁ ἀδικία , ὅτι ὑπερβολή καί ἔλλειψις εἰμί , ἐπί ἑαυτοῦ μέν ὑπερβολή μέν ὁ ἁπλῶς ὠφέλιμος , ἔλλειψις δέ ὁ βλαβερός · ἐπί δέ ὁ ἄλλος ὁ μέν ὅλος ὅμοιος , ὁ δέ παρά ὁ ἀνάλογος , ὁπότερος τυγχάνω . ὁ δέ ἀδίκημα ὁ μέν ἐλαχύς ἀδικέω εἰμί , ὁ δέ μέγας ὁ ἀδικέω . περί μέν οὖν δικαιοσύνη καί ἀδικία , τίς ἑκάτερος εἰμί ὁ φύσις , λέγω οὗτος ὁ τρόπος , ὅμοιος δέ καί περί δίκαιος καί ἄδικος καθόλου .