aristoteles-et-corpus-aristotelicum.ethica-nicomachea 5.4
τὸ δὲ λοιπὸν ἓν τὸ διορθωτικόν , ὃ γίνεται ἐν τοῖς συναλλάγμασι καὶ τοῖς ἑκουσίοις καὶ τοῖς ἀκουσίοις . τοῦτο δὲ τὸ δίκαιον ἄλλο εἶδος ἔχει τοῦ πρότερον . τὸ μὲν γὰρ διανεμητικὸν δίκαιον τῶν κοινῶν ἀεὶ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἐστὶ τὴν εἰρημένην · καὶ γὰρ ἀπὸ χρημάτων κοινῶν ἐὰν γίνηται ἡ διανομή , ἔσται κατὰ τὸν λόγον τὸν αὐτὸν ὅνπερ ἔχουσι πρὸς ἄλληλα τὰ εἰσενεχθέντα · καὶ τὸ ἄδικον τὸ ἀντικείμενον τῷ δικαίῳ τούτῳ τὸ παρὰ τὸ ἀνάλογόν ἐστιν . τὸ δʼ ἐν τοῖς συναλλάγμασι δίκαιον ἐστὶ μὲν ἴσον τι , καὶ τὸ ἄδικον ἄνισον , ἀλλʼ οὐ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἐκείνην ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀριθμητικήν . οὐδὲν γὰρ διαφέρει , εἰ ἐπιεικὴς φαῦλον ἀπεστέρησεν ἢ φαῦλος ἐπιεικῆ , οὐδʼ εἰ ἐμοίχευσεν ἐπιεικὴς ἢ φαῦλος · ἀλλὰ πρὸς τοῦ βλάβους τὴν διαφορὰν μόνον βλέπει ὁ νόμος , καὶ χρῆται ὡς ἴσοις , εἰ ὃ μὲν ἀδικεῖ ὃ δʼ ἀδικεῖται , καὶ εἰ ἔβλαψεν ὃ δὲ βέβλαπται . ὥστε τὸ ἄδικον τοῦτο ἄνισον ὂν ἰσάζειν πειρᾶται ὁ δικαστής · καὶ γὰρ ὅταν ὃ μὲν πληγῇ ὃ δὲ πατάξῃ , ἢ καὶ κτείνῃ ὃ δʼ ἀποθάνῃ , διῄρηται τὸ πάθος καὶ ἡ πρᾶξις εἰς ἄνισα · ἀλλὰ πειρᾶται τῇ ζημίᾳ ἰσάζειν , ἀφαιρῶν τοῦ κέρδους . λέγεται γὰρ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις , κἂν εἰ μή τισιν οἰκεῖον ὄνομα εἴη , τὸ κέρδος , οἷον τῷ πατάξαντι , καὶ ἡ ζημία τῷ παθόντι · ἀλλʼ ὅταν γε μετρηθῇ τὸ πάθος , καλεῖται τὸ μὲν ζημία τὸ δὲ κέρδος . ὥστε τοῦ μὲν πλείονος καὶ ἐλάττονος τὸ ἴσον μέσον , τὸ δὲ κέρδος καὶ ἡ ζημία τὸ μὲν πλέον τὸ δʼ ἔλαττον ἐναντίως , τὸ μὲν τοῦ ἀγαθοῦ πλέον τοῦ κακοῦ δʼ ἔλαττον κέρδος , τὸ δʼ ἐναντίον ζημία · ὧν ἦν μέσον τὸ ἴσον , ὃ λέγομεν εἶναι δίκαιον · ὥστε τὸ ἐπανορθωτικὸν δίκαιον ἂν εἴη τὸ μέσον ζημίας καὶ κέρδους . διὸ καὶ ὅταν ἀμφισβητῶσιν , ἐπὶ τὸν δικαστὴν καταφεύγουσιν · τὸ δʼ ἐπὶ τὸν δικαστὴν ἰέναι ἰέναι ἐστὶν ἐπὶ τὸ δίκαιον · ὁ γὰρ δικαστὴς βούλεται εἶναι οἷον δίκαιον ἔμψυχον · καὶ ζητοῦσι δικαστὴν μέσον , καὶ καλοῦσιν ἔνιοι μεσιδίους , ὡς ἐὰν τοῦ μέσου τύχωσι , τοῦ δικαίου τευξόμενοι . μέσον ἄρα τι τὸ δίκαιον , εἴπερ καὶ ὁ δικαστής . ὁ δὲ δικαστὴς ἐπανισοῖ , καὶ ὥσπερ γραμμῆς εἰς ἄνισα τετμημένης , ᾧ τὸ μεῖζον τμῆμα τῆς ἡμισείας ὑπερέχει , τοῦτʼ ἀφεῖλε καὶ τῷ ἐλάττονι τμήματι προσέθηκεν . ὅταν δὲ δίχα διαιρεθῇ τὸ ὅλον , τότε φασὶν ἔχειν τὸ αὑτοῦ ὅταν λάβωσι τὸ ἴσον . τὸ δʼ ἴσον μέσον ἐστὶ τῆς μείζονος καὶ ἐλάττονος κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν . διὰ τοῦτο καὶ ὀνομάζεται δίκαιον , ὅτι δίχα ἐστίν , ὥσπερ ἂν εἴ τις εἴποι δίχαιον , καὶ ὁ δικαστὴς διχαστής . ἐπὰν γὰρ δύο ἴσων ἀφαιρεθῇ ἀπὸ θατέρου , πρὸς θάτερον δὲ προστεθῇ , δυσὶ τούτοις ὑπερέχει θάτερον · εἰ γὰρ ἀφῃρέθη μέν , μὴ προσετέθη δέ , ἑνὶ ἂν μόνον ὑπερεῖχεν . τοῦ μέσου ἄρα ἑνί , καὶ τὸ μέσον , ἀφʼ οὗ ἀφῃρέθη , ἑνί . τούτῳ ἄρα γνωριοῦμεν τί τε ἀφελεῖν δεῖ ἀπὸ τοῦ πλέον ἔχοντος , καὶ τί προσθεῖναι τῷ ἔλαττον ἔχοντι · ᾧ μὲν γὰρ τὸ μέσον ὑπερέχει , τοῦτο προσθεῖναι δεῖ τῷ ἔλαττον ἔχοντι , ᾧ δʼ ὑπερέχεται , ἀφελεῖν ἀπὸ τοῦ μεγίστου . ἴσαι αἱ ἐφʼ ὧν αα ββ γγ ἀλλήλαις · ἀπὸ τῆς αα ἀφῃρήσθω τὸ αε , καὶ προσκείσθω τῇ γγ τὸ ἐφʼ ᾧ γδ , ὥστε ὅλη ἡ δγγ τῆς εα ὑπερέχει τῷ γδ καὶ τῷ γζ · τῆς ἄρα ββ τῷ γδ . ἐλήλυθε δὲ τὰ ὀνόματα ταῦτα , ἥ τε ζημία καὶ τὸ κέρδος , ἐκ τῆς ἑκουσίου ἀλλαγῆς · τὸ μὲν γὰρ πλέον ἔχειν ἢ τὰ αὑτοῦ κερδαίνειν λέγεται , τὸ δʼ ἔλαττον τῶν ἐξ ἀρχῆς ζημιοῦσθαι , οἷον ἐν τῷ ὠνεῖσθαι καὶ πωλεῖν καὶ ἐν ὅσοις ἄλλοις ἄδειαν δέδωκεν ὁ νόμος · ὅταν δὲ μήτε πλέον μήτʼ ἔλαττον ἀλλʼ αὐτὰ τὰ διʼ αὐτῶν γένηται , τὰ αὑτῶν φασὶν ἔχειν καὶ οὔτε ζημιοῦσθαι οὔτε κερδαίνειν . ὥστε κέρδους τινὸς καὶ ζημίας μέσον τὸ δίκαιόν ἐστι τῶν παρὰ τὸ ἑκούσιον , τὸ ἴσον ἔχειν καὶ πρότερον καὶ ὕστερον .
Lemmas: ὁ δέ λοιπός εἷς ὁ διορθωτικός , ὅς γίγνομαι ἐν ὁ συνάλλαγμα καί ὁ ἑκούσιος καί ὁ ἀκούσιος . οὗτος δέ ὁ δίκαιος ἄλλος εἶδος ἔχω ὁ πρότερος . ὁ μέν γάρ διανεμητικός δίκαιος ὁ κοινός ἀεί κατά ὁ ἀναλογία εἰμί ὁ λέγω · καί γάρ ἀπό χρῆμα κοινός ἐάν γίγνομαι ὁ διανομή , εἰμί κατά ὁ λόγος ὁ αὐτός ὅς ἔχω πρός ἀλλήλων ὁ εἰσφέρω · καί ὁ ἄδικος ὁ ἀντίκειμαι ὁ δίκαιος οὗτος ὁ παρά ὁ ἀνάλογος εἰμί . ὁ δέ ἐν ὁ συνάλλαγμα δίκαιος εἰμί μέν ἴσος τις , καί ὁ ἄδικος ἄνισος , ἀλλά οὐ κατά ὁ ἀναλογία ἐκεῖνος ἀλλά κατά ὁ ἀριθμητικός . οὐδείς γάρ διαφέρω , εἰ ἐπιεικής φαῦλος ἀποστερέω ἤ φαῦλος ἐπιεικής , οὐδέ εἰ μοιχεύω ἐπιεικής ἤ φαῦλος · ἀλλά πρός ὁ βλάβος ὁ διαφορά μόνος βλέπω ὁ νόμος , καί χράω ὡς ἴσος , εἰ ὁ μέν ἀδικέω ὁ δέ ἀδικέω , καί εἰ βλάπτω ὁ δέ βλάπτω . ὥστε ὁ ἄδικος οὗτος ἄνισος εἰμί ἰσάζω πειράω ὁ δικαστής · καί γάρ ὅταν ὁ μέν πλήσσω ὁ δέ πατάσσω , ἤ καί κτείνω ὁ δέ ἀποθνῄσκω , διαιρέω ὁ πάθος καί ὁ πρᾶξις εἰς ἄνισος · ἀλλά πειράω ὁ ζημία ἰσάζω , ἀφαιρέω ὁ κέρδος . λέγω γάρ ὡς ἁπλῶς λέγω ἐπί ὁ τοιοῦτος , ἄν εἰ μή τις οἰκεῖος ὄνομα εἰμί , ὁ κέρδος , οἷος ὁ πατάσσω , καί ὁ ζημία ὁ πάσχω · ἀλλά ὅταν γε μετρέω ὁ πάθος , καλέω ὁ μέν ζημία ὁ δέ κέρδος . ὥστε ὁ μέν πολύς καί ἐλαχύς ὁ ἴσος μέσος , ὁ δέ κέρδος καί ὁ ζημία ὁ μέν πολύς ὁ δέ ἐλαχύς ἐναντίος , ὁ μέν ὁ ἀγαθός πολύς ὁ κακός δέ ἐλαχύς κέρδος , ὁ δέ ἐναντίος ζημία · ὅς εἰμί μέσος ὁ ἴσος , ὅς λέγω εἰμί δίκαιος · ὥστε ὁ ἐπανορθωτικός δίκαιος ἄν εἰμί ὁ μέσος ζημία καί κέρδος . διό καί ὅταν ἀμφισβητέω , ἐπί ὁ δικαστής καταφεύγω · ὁ δέ ἐπί ὁ δικαστής ἔρχομαι ἔρχομαι εἰμί ἐπί ὁ δίκαιος · ὁ γάρ δικαστής βούλομαι εἰμί οἷος δίκαιος ἔμψυχος · καί ζητέω δικαστής μέσος , καί καλέω ἔνιοι μεσίδιος , ὡς ἐάν ὁ μέσος τυγχάνω , ὁ δίκαιος τυγχάνω . μέσος ἄρα τις ὁ δίκαιος , εἴπερ καί ὁ δικαστής . ὁ δέ δικαστής ἐπανισόω , καί ὥσπερ γραμμή εἰς ἄνισος τέμνω , ὅς ὁ μέγας τμῆμα ὁ ἥμισυς ὑπερέχω , οὗτος ἀφαιρέω καί ὁ ἐλαχύς τμῆμα προστίθημι . ὅταν δέ δίχα διαιρέω ὁ ὅλος , τότε φημί ἔχω ὁ ἑαυτοῦ ὅταν λαμβάνω ὁ ἴσος . ὁ δέ ἴσος μέσος εἰμί ὁ μέγας καί ἐλαχύς κατά ὁ ἀριθμητικός ἀναλογία . διά οὗτος καί ὀνομάζω δίκαιος , ὅτι δίχα εἰμί , ὥσπερ ἄν εἰ τις λέγω δίχαιος , καί ὁ δικαστής διχαστής . ἐπάν γάρ δύο ἴσος ἀφαιρέω ἀπό ἕτερος , πρός ἕτερος δέ προστίθημι , δύο οὗτος ὑπερέχω ἕτερος · εἰ γάρ ἀφαιρέω μέν , μή προστίθημι δέ , εἷς ἄν μόνος ὑπερέχω . ὁ μέσος ἄρα εἷς , καί ὁ μέσος , ἀπό ὅς ἀφαιρέω , εἷς . οὗτος ἄρα γνωρίζω τίς τε ἀφαιρέω δέω ἀπό ὁ πολύς ἔχω , καί τίς προστίθημι ὁ ἐλαχύς ἔχω · ὅς μέν γάρ ὁ μέσος ὑπερέχω , οὗτος προστίθημι δέω ὁ ἐλαχύς ἔχω , ὅς δέ ὑπερέχω , ἀφαιρέω ἀπό ὁ μέγας . ἴσος ὁ ἐπί ὅς ααʹ ββʹ γγʹ ἀλλήλων · ἀπό ὁ ααʹ ἀφαιρέω ὁ αεʹ , καί πρόσκειμαι ὁ γγ ὁ ἐπί ὅς γδʹ , ὥστε ὅλος ὁ δγγ ὁ εαʹ ὑπερέχω ὁ γδʹ καί ὁ γζʹ · ὁ ἄρα ββʹ ὁ γδʹ . ἔρχομαι δέ ὁ ὄνομα οὗτος , ὁ τε ζημία καί ὁ κέρδος , ἐκ ὁ ἑκούσιος ἀλλαγή · ὁ μέν γάρ πολύς ἔχω ἤ ὁ ἑαυτοῦ κερδαίνω λέγω , ὁ δέ ἐλαχύς ὁ ἐκ ἀρχή ζημιόω , οἷος ἐν ὁ ὠνέομαι καί πωλέω καί ἐν ὅσος ἄλλος ἄδεια δίδωμι ὁ νόμος · ὅταν δέ μήτε πολύς μήτε ἐλαχύς ἀλλά αὐτός ὁ διά αὐτός γίγνομαι , ὁ ἑαυτοῦ φημί ἔχω καί οὔτε ζημιόω οὔτε κερδαίνω . ὥστε κέρδος τις καί ζημία μέσος ὁ δίκαιος εἰμί ὁ παρά ὁ ἑκούσιος , ὁ ἴσος ἔχω καί πρότερος καί ὕστερον .