aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-somno-et-vigilia 1
Περὶ δὲ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως σκεπτέον , τίνα τε τυγχάνει ὄντα , καὶ πότερον ἴδια τῆς ψυχῆς ἢ τοῦ σώματος ἢ κοινά , κἂν ᾖ κοινά , τίνος μορίου τῆς ψυχῆς ἢ τοῦ σώματος · καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν ὑπάρχει τοῖς ζῴοις · καὶ πότερον ἅπαντα κεκοινώνηκεν αὐτῶν ἀμφοτέρων , ἢ τὰ μὲν ὕπνου τὰ δὲ θατέρου μόνον , ἢ τὰ μὲν οὐδετέρου τὰ δ’ ἀμφοτέρων · πρὸς δὲ τούτοις τί ἐστι τὸ ἐνύπνιον , καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν οἱ καθεύδοντες ὁτὲ μὲν ὀνειρώττουσιν ὁτὲ δ’ οὔ · ἢ συμβαίνει μὲν ἀεὶ τοῖς καθεύδουσιν ἐνυπνιάζειν , ἀλλ’ οὐ μνημονεύουσιν · καὶ εἰ τοῦτο γίνεται , διὰ τίνα αἰτίαν γίνεται · καὶ πότερον ἐνδέχεται τὰ μέλλοντα προορᾶν , ἢ οὐκ ἐνδέχεται · καὶ τίνα τρόπον , εἰ ἐνδέχεται · καὶ πότερον τὰ μέλλοντα ὑπ’ ἀνθρώπου πράσσεσθαι μόνον , ἢ καὶ ὧν τὸ δαιμόνιον ἔχει τὴν αἰτίαν καὶ φύσει γίνεται ἢ ἀπὸ ταὐτομάτου . Πρῶτον μὲν οὖν τοῦτό γε φανερόν , ὅτι τῷ αὐτῷ τοῦ ζῴου ἥ τε ἐγρήγορσις ὑπάρχει καὶ ὁ ὕπνος · ἀντίκεινται γάρ , καὶ φαίνεται στέρησίς τις ὁ ὕπνος τῆς ἐγρηγόρσεως · ἀεὶ γὰρ τὰ ἐναντία καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων καὶ ἐν τοῖς φυσικοῖς ἐν τῷ αὐτῷ δεκτικῷ φαίνεται γινόμενα καὶ τοῦ αὐτοῦ ὄντα πάθη , λέγω δ’ οἷον ὑγίεια καὶ νόσος , καὶ κάλλος καὶ αἶσχος , καὶ ἰσχὺς καὶ ἀσθένεια , καὶ ὄψις καὶ τυφλότης , καὶ ἀκοὴ καὶ κωφότης . Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε δῆλον . Ὦι γὰρ τὸν ἐγρηγορότα γνωρίζομεν , τούτῳ καὶ τὸν ὑπνοῦντα · τὸν γὰρ αἰσθανόμενον ἐγρηγορέναι νομίζομεν καὶ τὸν ἐγρηγορότα πάντα ἢ τῶν ἔξωθέν τινος αἰσθάνεσθαι ἢ τῶν ἐν αὑτῷ κινήσεων . Εἰ τοίνυν τὸ ἐγρηγορέναι ἐν μηδενὶ ἄλλῳ ἐστὶν ἢ τῷ αἰσθάνεσθαι , δῆλον ὅτι ᾧπερ αἰσθάνεται , τούτῳ καὶ ἐγρήγορε τὰ ἐγρηγορότα καὶ καθεύδει τὰ καθεύδοντα . Ἐπεὶ δ’ οὔτε τῆς ψυχῆς ἴδιον τὸ αἰσθάνεσθαι οὔτε τὸ σώματος ( οὗ γὰρ ἡ δύναμις , τούτου καὶ ἡ ἐνέργεια · ἡ δὲ λεγομένη αἴσθησις , ὧς ἐνέργεια , κίνησίς τις διὰ τοῦ σώματος τῆς ψυχῆς ἐστί ) , φανερὸν ὡς οὔτε τῆς ψυχῆς τὸ πάθος ἴδιον , οὔτ’ ἄψυχον σῶμα δυνατὸν αἰσθάνεσθαι . Διωρισμένων δὲ πρότερον ἐν ἑτέροις περὶ τῶν λεγομένων ὡς μορίων τῆς ψυχῆς , καὶ τοῦ μὲν θρεπτικοῦ χωριζομένου τῶν ἄλλων ἐν τοῖς ἔχουσι σώμασι ζωήν , τῶν δ’ ἄλλων οὐδενὸς ἄνευ τούτου , δῆλον ὡς ὅσα μὲν αὐξήσεως καὶ φθίσεως μετέχει μόνον τῶν ζώντων , ὅτι τούτοις οὐχ ὑπάρχει ὕπνος οὐδ’ ἐγρήγορσις , οἷον τοῖς φυτοῖς · οὐ γὰρ ἔχουσι τὸ αἰσθητικὸν μόριον , οὔτ’ εἰ χωριστόν ἐστιν οὔτ’ εἰ μὴ χωριστόν · τῇ γὰρ δυνάμει καὶ τῷ εἶναι χωριστόν ἐστιν . Ὁμοίως δὲ καὶ ὅτι οὐδέν ἐστιν ὃ ἀεὶ ἐγρήγορεν ἢ ἀεὶ καθεύδει , ἀλλὰ τοῖς αὐτοῖς ὑπάρχει τῶν ζῴων ἀμφότερα τὰ πάθη ταῦτα · οὔτε γὰρ εἴ τί ἐστι ζῷον ἔχον αἴσθησιν , τοῦτ’ ἐνδέχεται οὔτε καθεύδειν οὔτ’ ἐγρηγορέναι · ἄμφω γάρ ἐστι τὰ πάθη ταῦτα περὶ αἴσθησιν τοῦ πρώτου αἰσθητικοῦ . Οὐκ ἐνδέχεται δὲ οὐδὲ θάτερον τούτων ἀεὶ ὑπάρχειν τῷ αὐτῷ , οἷον ἀεί τι γένος ζῴων καθεύδειν ἢ ἀεί τι ἐγρηγορέναι . Ἔτι ὅσων ἐστί τι ἔργον κατὰ φύσιν , ὅταν ὑπερβάλλῃ τὸν χρόνον ᾧ δύναται χρόνῳ τι ποιεῖν , ἀνάγκη ἀδυνατεῖν , οἷον τὰ ὄμματα ὁρῶντα καὶ παύεσθαι τοῦτο ποιοῦντα , ὁμοίως δὲ καὶ χεῖρα καὶ ἄλλο πᾶν οὗ ἐστί τι ἔργον . Εἰ δή τινός ἐστιν ἔργον τὸ αἰσθάνεσθαι , καὶ τοῦτο ἂν ὑπερβάλλῃ ὅσον ἦν χρόνον δυνάμενον αἰσθάνεσθαι συνεχῶς , ἀδυνατήσει καὶ οὐκέτι τοῦτο ποιήσει . Εἰ τοίνυν τὸ ἐγρηγορέναι ὥρισται τῷ λελύσθαι τὴν αἴσθησιν , τῶν δ’ ἐναντίων τὸ μὲν ἀνάγκη παρεῖναι τὸ δ’ οὔ , τὸ δ’ ἐγρηγορέναι τῷ καθεύδειν ἐναντίον , καὶ ἀναγκαῖον παντὶ θάτερον ὑπάρχειν , ἀναγκαῖον ἂν εἴη καθεύδειν . Εἰ οὖν τὸ τοιοῦτον πάθος ὕπνος , τοῦτο δ’ ἐστὶν ἀδυναμία δι’ ὑπερβολὴν τοῦ ἐγρηγορέναι , ἡ δὲ τοῦ ἐγρηγορέναι ὑπερβολὴ ὁτὲ μὲν νοσώδης ὁτὲ δ’ ἄνευ νόσου γίνεται , ὥστε καὶ ἡ ἀδυναμία καὶ ἡ διάλυσις ὡσαύτως ἔσται , ἀνάγκη πᾶν τὸ ἐγρηγορὸς ἐνδέχεσθαι καθεύδειν · ἀδύνατον γὰρ ἀεὶ ἐνεργεῖν . Ὁμοίως δὲ οὐδὲ καθεύδειν οὐδὲν ἀεὶ ἐνδέχεται . Ὁ γὰρ ὕπνος τι τοῦ αἰσθητικοῦ μορίου ἐστίν , οἷον δεσμὸς καὶ ἀκινησία τις , ὥστ’ ἀνάγκη πᾶν τὸ καθεῦδον ἔχειν τὸ αἰσθητικὸν μόριον . Αἰσθητικὸν δὲ τὸ δυνατὸν αἰσθάνεσθαι κατ’ ἐνέργειαν · ἐνεργεῖν δὲ τῇ αἰσθήσει κυρίως καὶ ἁπλῶς ἀδύνατον καθεῦδον ἅμα · διὸ ἀναγκαῖον ὕπνον πάντα ἐγερτὸν εἶναι . Τὰ μὲν οὖν ἄλλα σχεδὸν πάντα δῆλα κοινωνοῦνθ’ ὕπνου , καὶ πλωτὰ καὶ πτηνὰ καὶ πεζά · καὶ γὰρ τὰ τῶν ἰχθύων γένη πάντα καὶ τὰ τῶν μαλακίων ὦπται καθεύδοντα , καὶ τἆλλα πάνθ’ ὅσα περ ἔχει ὀφθαλμούς · καὶ γὰρ τὰ σκληρόφθαλμα φανερὰ καὶ τὰ ἔντομα κοιμώμενα · βραχύυπνα δὲ τὰ τοιαῦτα πάντα , διὸ καὶ λάθοι ἄν τινα πολλάκις πότερον μετέχουσι τοῦ καθεύδειν ἢ οὔ . Τῶν δ’ ὀστρακοδέρμων κατὰ μὲν τὴν αἴσθησιν οὐδέ πω γέγονε φανερὸν εἰ καθεύδουσιν · εἰ δέ τῳ πιθανὸς ὁ λεχθεὶς λόγος , τούτῳ πεισθήσεται . Ὅτι μὲν οὖν ὕπνου κοινωνεῖ τὰ ζῷα πάντα , φανερὸν ἐκ τούτων · τῷ γὰρ αἴσθησιν ἔχειν ὥρισται τὸ ζῷον , τῆς δ’ αἰσθήσεως τρόπον τινὰ τὴν μὲν ἀκινησίαν καὶ οἷον δεσμὸν τὸν ὕπνον εἶναί φαμεν , τὴν δὲ λύσιν καὶ τὴν ἄνεσιν ἐγρήγορσιν . Τῶν δὲ φυτῶν οὐδὲν οἷόν τε κοινωνεῖν οὐδετέρου τούτων τῶν παθημάτων . Ἄνευ μὲν γὰρ αἰσθήσεως οὐχ ὑπάρχει οὔθ’ ὕπνος οὔτ’ ἐγρήγορσις · οἷς δ’ αἴσθησις ὑπάρχει , καὶ τὸ λυπεῖσθαι καὶ τὸ χαίρειν · οἷς δὲ ταῦτα , καὶ ἐπιθυμία . Τοῖς δὲ φυτοῖς οὐδὲν ὑπάρχει τούτων . Σημεῖον δ’ ὅτι καὶ τὸ ἔργον τὸ αὑτοῦ ποιεῖ τὸ θρεπτικὸν μόριον ἐν τῷ καθεύδειν μᾶλλον ἢ ἐν τῷ ἐγρηγορέναι · τρέφεται γὰρ καὶ αὐξάνεται τότε μᾶλλον , ὡς οὐδὲν προσδεόμενα πρὸς ταῦτα τῆς αἰσθήσεως .
Lemmas: περί δέ ὕπνος καί ἐγρήγορσις σκοπέω , τίς τε τυγχάνω εἰμί , καί πότερος ἴδιος ὁ ψυχή ἤ ὁ σῶμα ἤ κοινός , ἐάν εἰμί κοινός , τίς μόριον ὁ ψυχή ἤ ὁ σῶμα · καί διά τίς αἰτία ὑπάρχω ὁ ζῷον · καί πότερος ἅπας κοινωνέω αὐτός ἀμφότερος , ἤ ὁ μέν ὕπνος ὁ δέ ἕτερος μόνος , ἤ ὁ μέν οὐδέτερος ὁ δέ ἀμφότερος · πρός δέ οὗτος τίς εἰμί ὁ ἐνύπνιον , καί διά τίς αἰτία ὁ καθεύδω ὅτε μέν ὀνειρώσσω ὅτε δέ οὐ · ἤ συμβαίνω μέν ἀεί ὁ καθεύδω ἐνυπνιάζω , ἀλλά οὐ μνημονεύω · καί εἰ οὗτος γίγνομαι , διά τίς αἰτία γίγνομαι · καί πότερος ἐνδέχομαι ὁ μέλλω προοράω , ἤ οὐ ἐνδέχομαι · καί τίς τρόπος , εἰ ἐνδέχομαι · καί πότερος ὁ μέλλω ὑπό ἄνθρωπος πράσσω μόνος , ἤ καί ὅς ὁ δαιμόνιον ἔχω ὁ αἰτία καί φύσις γίγνομαι ἤ ἀπό αὐτόματος . πρῶτος μέν οὖν οὗτος γε φανερός , ὅτι ὁ αὐτός ὁ ζῷον ὁ τε ἐγρήγορσις ὑπάρχω καί ὁ ὕπνος · ἀντίκειμαι γάρ , καί φαίνω στέρησις τις ὁ ὕπνος ὁ ἐγρήγορσις · ἀεί γάρ ὁ ἐναντίος καί ἐπί ὁ ἄλλος καί ἐν ὁ φυσικός ἐν ὁ αὐτός δεκτικός φαίνω γίγνομαι καί ὁ αὐτός εἰμί πάθος , λέγω δέ οἷος ὑγίεια καί νόσος , καί κάλλος καί αἶσχος , καί ἰσχύς καί ἀσθένεια , καί ὄψις καί τυφλότης , καί ἀκοή καί κωφότης . ἔτι δέ καί ἐκ ὅδε δῆλος . ὅς γάρ ὁ ἐγείρω γνωρίζω , οὗτος καί ὁ ὑπνόω · ὁ γάρ αἰσθάνομαι ἐγείρω νομίζω καί ὁ ἐγείρω πᾶς ἤ ὁ ἔξωθεν τις αἰσθάνομαι ἤ ὁ ἐν ἑαυτοῦ κίνησις . εἰ τοίνυν ὁ ἐγείρω ἐν μηδείς ἄλλος εἰμί ἤ ὁ αἰσθάνομαι , δῆλος ὅτι ὅς αἰσθάνομαι , οὗτος καί ἐγείρω ὁ ἐγείρω καί καθεύδω ὁ καθεύδω . ἐπεί δέ οὔτε ὁ ψυχή ἴδιος ὁ αἰσθάνομαι οὔτε ὁ σῶμα ( ὅς γάρ ὁ δύναμις , οὗτος καί ὁ ἐνέργεια · ὁ δέ λέγω αἴσθησις , ὡς ἐνέργεια , κίνησις τις διά ὁ σῶμα ὁ ψυχή εἰμί ) , φανερός ὡς οὔτε ὁ ψυχή ὁ πάθος ἴδιος , οὔτε ἄψυχος σῶμα δυνατός αἰσθάνομαι . διορίζω δέ πρότερος ἐν ἕτερος περί ὁ λέγω ὡς μόριον ὁ ψυχή , καί ὁ μέν θρεπτικός χωρίζω ὁ ἄλλος ἐν ὁ ἔχω σῶμα ζωή , ὁ δέ ἄλλος οὐδείς ἄνευ οὗτος , δῆλος ὡς ὅσος μέν αὔξησις καί φθίσις μετέχω μόνος ὁ ζάω , ὅτι οὗτος οὐ ὑπάρχω ὕπνος οὐδέ ἐγρήγορσις , οἷος ὁ φυτόν · οὐ γάρ ἔχω ὁ αἰσθητικός μόριον , οὔτε εἰ χωριστός εἰμί οὔτε εἰ μή χωριστός · ὁ γάρ δύναμις καί ὁ εἰμί χωριστός εἰμί . ὅμοιος δέ καί ὅτι οὐδείς εἰμί ὅς ἀεί ἐγείρω ἤ ἀεί καθεύδω , ἀλλά ὁ αὐτός ὑπάρχω ὁ ζῷον ἀμφότερος ὁ πάθος οὗτος · οὔτε γάρ εἰ τις εἰμί ζῷον ἔχω αἴσθησις , οὗτος ἐνδέχομαι οὔτε καθεύδω οὔτε ἐγείρω · ἄμφω γάρ εἰμί ὁ πάθος οὗτος περί αἴσθησις ὁ πρῶτος αἰσθητικός . οὐ ἐνδέχομαι δέ οὐδέ ἕτερος οὗτος ἀεί ὑπάρχω ὁ αὐτός , οἷος ἀεί τις γένος ζῷον καθεύδω ἤ ἀεί τις ἐγείρω . ἔτι ὅσος εἰμί τις ἔργον κατά φύσις , ὅταν ὑπερβάλλω ὁ χρόνος ὅς δύναμαι χρόνος τις ποιέω , ἀνάγκη ἀδυνατέω , οἷος ὁ ὄμμα ὁράω καί παύω οὗτος ποιέω , ὅμοιος δέ καί χείρ καί ἄλλος πᾶς ὅς εἰμί τις ἔργον . εἰ δή τις εἰμί ἔργον ὁ αἰσθάνομαι , καί οὗτος ἄν ὑπερβάλλω ὅσος εἰμί χρόνος δύναμαι αἰσθάνομαι συνεχής , ἀδυνατέω καί οὐκέτι οὗτος ποιέω . εἰ τοίνυν ὁ ἐγείρω ὁρίζω ὁ λύω ὁ αἴσθησις , ὁ δέ ἐναντίος ὁ μέν ἀνάγκη πάρειμι ὁ δέ οὐ , ὁ δέ ἐγείρω ὁ καθεύδω ἐναντίος , καί ἀναγκαῖος πᾶς ἕτερος ὑπάρχω , ἀναγκαῖος ἄν εἰμί καθεύδω . εἰ οὖν ὁ τοιοῦτος πάθος ὕπνος , οὗτος δέ εἰμί ἀδυναμία διά ὑπερβολή ὁ ἐγείρω , ὁ δέ ὁ ἐγείρω ὑπερβολή ὅτε μέν νοσώδης ὅτε δέ ἄνευ νόσος γίγνομαι , ὥστε καί ὁ ἀδυναμία καί ὁ διάλυσις ὡσαύτως εἰμί , ἀνάγκη πᾶς ὁ ἐγείρω ἐνδέχομαι καθεύδω · ἀδύνατος γάρ ἀεί ἐνεργέω . ὅμοιος δέ οὐδέ καθεύδω οὐδείς ἀεί ἐνδέχομαι . ὁ γάρ ὕπνος τις ὁ αἰσθητικός μόριον εἰμί , οἷος δεσμός καί ἀκινησία τις , ὥστε ἀνάγκη πᾶς ὁ καθεύδω ἔχω ὁ αἰσθητικός μόριον . αἰσθητικός δέ ὁ δυνατός αἰσθάνομαι κατά ἐνέργεια · ἐνεργέω δέ ὁ αἴσθησις κύριος καί ἁπλῶς ἀδύνατος καθεύδω ἅμα · διό ἀναγκαῖος ὕπνος πᾶς ἐγερτός εἰμί . ὁ μέν οὖν ἄλλος σχεδόν πᾶς δῆλος κοινωνέω ὕπνος , καί πλωτός καί πτηνός καί πεζός · καί γάρ ὁ ὁ ἰχθῦς γένος πᾶς καί ὁ ὁ μαλάκια ὁράω καθεύδω , καί ἄλλος πᾶς ὅσος περ ἔχω ὀφθαλμός · καί γάρ ὁ σκληρόφθαλμος φανερός καί ὁ ἔντομος κοιμάω · βραχύυπνος δέ ὁ τοιοῦτος πᾶς , διό καί λανθάνω ἄν τις πολλάκις πότερος μετέχω ὁ καθεύδω ἤ οὐ . ὁ δέ ὀστρακόδερμος κατά μέν ὁ αἴσθησις οὐδέ πω γίγνομαι φανερός εἰ καθεύδω · εἰ δέ τις πιθανός ὁ λέγω λόγος , οὗτος πείθω . ὅτι μέν οὖν ὕπνος κοινωνέω ὁ ζῷον πᾶς , φανερός ἐκ οὗτος · ὁ γάρ αἴσθησις ἔχω ὁρίζω ὁ ζῷον , ὁ δέ αἴσθησις τρόπος τις ὁ μέν ἀκινησία καί οἷος δεσμός ὁ ὕπνος εἰμί φημί , ὁ δέ λύσις καί ὁ ἄνεσις ἐγρήγορσις . ὁ δέ φυτόν οὐδείς οἷος τε κοινωνέω οὐδέτερος οὗτος ὁ πάθημα . ἄνευ μέν γάρ αἴσθησις οὐ ὑπάρχω οὔτε ὕπνος οὔτε ἐγρήγορσις · ὅς δέ αἴσθησις ὑπάρχω , καί ὁ λυπέω καί ὁ χαίρω · ὅς δέ οὗτος , καί ἐπιθυμία . ὁ δέ φυτόν οὐδείς ὑπάρχω οὗτος . σημεῖον δέ ὅτι καί ὁ ἔργον ὁ ἑαυτοῦ ποιέω ὁ θρεπτικός μόριον ἐν ὁ καθεύδω μάλα ἤ ἐν ὁ ἐγείρω · τρέφω γάρ καί αὐξάνω τότε μάλα , ὡς οὐδείς προσδέω πρός οὗτος ὁ αἴσθησις .