aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-memoria-et-reminiscentia 1
Περὶ μὲν οῦν τῶν αἰσθητηρίων καὶ τῶν αἰσθητῶν τίνα τρόπον ἔχει καὶ κοινῇ καὶ καθ’ ἕκαστον αἱσθητήριον εἴρηται · τῶν δὲ λοιπῶν πρῶτον σκεπτέον περὶ μνήμης καὶ τοῦ μνημονεύειν , τί ἐστι , καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν γίγνεται , καὶ τίνι τῶν τῆς ψυχῆς μορίων συμβαίνει τοῦτο τὸ πάθος καὶ τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι · οὐ γὰρ οἱ αὐτοί εἰσι μνημονικοὶ καὶ ἀναμνηστικοί , ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μνημονικώτεροι μὲν οἱ βραδεῖς , ἀναμνηστικώτεροι δὲ οἱ ταχεῖς καὶ εὐμαθεῖς . Πρῶτον μὲν οὖν ληπτέον ποῖά ἐστι τὰ μνημονευτά · πολλάκις γὰρ ἐξαπατᾷ τοῦτο . Οὔτε γὰρ τὸ μέλλον ἐνδέχεται μνημονεύειν , ἀλλ’ ἔστι δοξαστὸν καὶ ἐλπιστόν ( εἴη δ’ ἂν καὶ ἐπιστήμη τις ἐλπιστική , καθάπερ τινές φασι τὴν μαντικήν ) , οὔτε τοῦ παρόντος , ἀλλ’ αἴσθησις · ταύτῃ γὰρ οὔτε τὸ μέλλον οὔτε τὸ γενόμενον γνωρίζομεν , ἀλλὰ τὸ παρὸν μόνον . Ἡ δὲ μνήμη τοῦ γενομένου · τὸ δὲ παρὸν ὅτε πάρεστιν , οἷον τοδὶ τὸ λευκὸν ὅτε . ὁρᾷ , οὐδεὶς ἂν φαίη μνημονεύειν , οὐδὲ τὸ θεωρούμενον , ὅτε θεωρῶν τυγχάνει καὶ ἐννοῶν · ἀλλὰ τὸ μὲν αἰσθάνεσθαί φησι , τὸ δ’ ἐπίστασθαι μόνον · ὅταν δ’ ἄνευ τῶν ἐνεργειῶν ἔχῃ τὴν ἐπιστήμην καὶ τὴν αἴσθησιν , οὕτω μέμνηται τὰς τοῦ τριγώνου ὅτι δύο ὀρθαῖς ἴσαι , τὸ μὲν ὅτι ἔμαθεν ἢ ἐθεώρησεν , τὸ δὲ ὅτι ἤκουσεν ἢ εἶδεν ἢ ὅ τι τοιοῦτον · ἀεὶ γὰρ ὅταν ἐνεργῇ κατὰ τὸ μνημονεύειν , οὕτως ἐν τῇ ψυχῇ λέγει , ὅτι πρότερον τοῦτο ἤκουσεν ἢ ᾔσθετο ἢ ἐνόησεν . Ἔστι μὲν οὖν ἡ μνήμη οὔτε αἴσθησις οὔτε ὑπόληψις , ἀλλὰ τούτων τινὸς ἕξις ἢ πάθος , ὅταν γένηται χρόνος . Τοῦ δὲ νῦν ἐν τῷ νῦν οὐκ ἔστι μνήμη , καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον , ἀλλὰ τοῦ μὲν παρόντος αἴσθησις , τοῦ δὲ μέλλοντος ἐλπίς , τοῦ δὲ γενομένου μνήμη . Διὸ μετὰ χρόνου πᾶσα μνήμη . Ὥσθ’ ὅσα χρόνου αἰσθάνεται , ταῦτα μόνα τῶν ζῴων μνημονεύει , καὶ τούτῳ ᾧ αἰσθάνεται . Ἐπεὶ δὲ περὶ φαντασίας εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς , καὶ νοεῖν οὐκ ἔστιν ἄνευ φαντάσματος · συμβαίνει γὰρ τὸ αὐτὸ πάθος ἐν τῷ νοεῖν ὅπερ καὶ ἐν τῷ διαγράφειν · ἐκεῖ τε γὰρ οὐθὲν προσχρώμενοι τῷ τὸ ποσὸν ὡρισμένον εἶναι τὸ τριγώνου , ὅμως γράφομεν ὡρισμένον κατὰ τὸ ποσόν · καὶ ὁ νοῶν ὡσαύτως , κἂν μὴ ποσὸν νοῇ , τίθεται πρὸ ὀμμάτων ποσόν , νοεῖ δ’ οὐχ ᾗ ποσόν . Ἂν δ’ ἡ φύσις ᾖ τῶν ποσῶν , ἀόριστον δέ , τίθεται μὲν ποσὸν ὡρισμένον , νοεῖ δ’ ᾖ ποσὸν μόνον . Διὰ τίνα μὲν οὖν αἰτίαν οὐκ ἐνδέχεται νοεῖν οὐδὲν ἄνευ τοῦ συνεχοῦς , οὐδ’ ἄνευ χρόνου τὰ μὴ ἐν χρόνῳ ὄντα , ἄλλος λόγος . Μέγεθος δ’ ἀναγκαῖον γνωρίζειν καὶ κίνησιν ᾧ καὶ χρόνον , καὶ τὸ φάντασμα τῆς κοινῆς αἰσθήσεως πάθος ἐστίν . Ὥστε φανερὸν ὅτι τῷ πρώτῳ αἰσθητικῷ τούτων ἡ γνῶσίς ἐστιν . Ἡ δὲ μνήμη καὶ ἡ τῶν νοητῶν οὐκ ἄνευ φαντάσματός ἐστιν . Ὥστε τοῦ νοουμένου κατὰ συμβεβηκὸς ἂν εἴη , καθ’ αὑτὸ δὲ τοῦ πρώτου αἰσθητικοῦ . Διὸ καὶ ἑτέροις τισὶν ὑπάρχει τῶν ζῴων , καὶ οὐ μόνον ἀνθρώποις καὶ τοῖς ἔχουσι δόξαν ἢ φρόνησιν . Εἰ δὲ τῶν νοητικῶν τι μορίων ἦν , οὐκ ἂν ὑπῆρχε πολλοῖς τῶν ἄλλων ζῴων , ἴσως δ’ οὐδενὶ τῶν θνητῶν , ἐπεὶ οὐδὲ νῦν πᾶσι διὰ τὸ μὴ πάντα χρόνου αἴσθησιν ἔχειν · ἀεὶ γὰρ ὅταν ἐνεργῇ τῇ μνήμῃ , καθάπερ καὶ πρότερον εἴπομεν , ὅτι εἶδε τοῦτο ἢ ἤκουσεν ἢ ἔμαθε , προσαισθάνεται ὅτι πρότερον · τὸ δὲ πρότερον καὶ ὕστερον ἐν χρόνῳ ἐστίν . Τίνος μὲν οὖν τῶν τῆς ψυχῆς ἐστὶν ἡ μνήμη , φανερόν , ὅτι οὗπερ καὶ ἡ φαντασία · καὶ ἔστι μνημονευτὰ καθ’ αὑτὰ μὲν ὅσα ἐστὶ φανταστά , κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ὅσα μὴ ἄνευ φαντασίας . Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις πῶς ποτὲ τοῦ μὲν πάθους παρόντος τοῦ δὲ πράγματος ἀπόντος μνημονεύεται τὸ μὴ παρόν . Δῆλον γὰρ ὅτι δεῖ νοῆσαι τοιοῦτον τὸ γινόμενον διὰ τῆς αἰσθήσεως ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τῷ μορίῳ τοῦ σώματος τῷ ἔχοντι αὐτήν , οἷον ζωγράφημά τι τὸ πάθος , οὖ φαμὲν τὴν ἕξιν μνήμην εἶναι · ἡ γὰρ γινομένη κίνησις ἐνσημαίνεται οἷον τύπον τινὰ τοῦ αἰσθήματος , καθάπερ οἱ σφραγιζόμενοι τοῖς δακτυλίοις . Διὸ καὶ τοῖς μὲν ἐν κινήσει πολλῇ διὰ πάθος ἢ δι’ ἡλικίαν οὖσιν οὐ γίνεται μνήμη , καθάπερ ἂν εἰς ὕδωρ ῥέον ἐμπιπτούσης τῆς κινήσεως καὶ τῆς σφραγῖδος · τοῖς δὲ διὰ τὸ ψήχεσθαι , καθάπερ τὰ παλαιὰ τῶν οἰκοδομημάτων , καὶ διὰ σκληρότητα τοῦ δεχομένου τὸ πάθος οὐκ ἐγγίνεται ὁ τύπος . Διόπερ οἵ τε σφόδρα νέοι καὶ οἱ γέροντες ἀμνήμονές εἰσιν · ῥέουσι γὰρ οἱ μὲν διὰ τὴν αὔξησιν , οἱ δὲ διὰ τὴν φθίσιν . Ὁμοίως δὲ καὶ οἱ λίαν ταχεῖς καὶ οἱ λίαν βραδεῖς οὐδέτεροι φαίνονται μνήμονες · οἱ μὲν γάρ εἰσιν ὑγρότεροι τοῦ δέοντος , οἱ δὲ σκληρότεροι · τοῖς μὲν οὖν οὐ μένει τὸ φάντασμα ἐν τῇ ψυχῇ , τῶν δ’ οὐχ ἅπτεται . Ἀλλ’ εἰ δὴ τοιοῦτόν ἐστι τὸ συμβαῖνον περὶ τὴν μνήμην , πότερον τοῦτο μνημονεύει τὸ πάθος , ἢ ἐκεῖνο ἀφ’ οὖ ἐγένετο ; Εἰ μὲν γὰρ τοῦτο , τῶν ἀπόντων οὐδὲν ἂν μνημονεύοιμεν · εἰ δ’ ἐκεῖνο , πῶς αἰσθανόμενοι τούτου μνημονεύομεν , οὗ μὴ αἰσθανόμεθα , τὸ ἀπόν ; Εἴτ’ ἐστὶν ὅμοιον ὥσπερ τύπος ἢ γραφὴ ἐν ἡμῖν , τούτου αὐτοῦ ἡ αἴσθησις διὰ τί ἂν εἴη μνήμη ἑτέρου , ἀλλ’ οὐκ αὐτοῦ τούτου ; Ὁ γὰρ ἐνεργῶν τῇ μνήμῃ θεωρεῖ τὸ πάθος τοῦτο καὶ αἰσθάνεται τούτου . Πῶς οὖν τὸ μὴ παρὸν μνημονεύει ; Εἴη γὰρ ἂν καὶ ὁρᾶν τὸ μὴ παρὸν καὶ ἀκούειν . Ἢ ἔστιν ὡς ἐνδέχεται καὶ συμβαίνει τοῦτο ; Οἷον γὰρ τὸ ἐν τῷ πίνακι γεγραμμένον καὶ ζῷόν ἐστι καὶ εἰκών , καὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἓν τοῦτ’ ἐστὶν ἄμφω , τὸ μέντοι εἶναι οὐ ταὐτὸν ἀμφοῖν , καὶ ἔστι θεωρεῖν καὶ ὡς ζῷον καὶ ὡς εἰκόνα , οὕτω καὶ τὸ ἐν ἡμῖν φάντασμα δεῖ ὑπολαβεῖν καὶ αὐτό τι καθ’ αὑτὸ εἶναι θεώρημα καὶ ἄλλου φάντασμα . Ἦι μὲν οὖν καθ’ αὑτό , θεώρημα ἢ φάντασμά ἐστιν , ᾖ δ’ ἄλλου , οἷον εἰκὼν καὶ μνημόνευμα . Ὥστε καὶ ὅταν ἐνεργῇ ἡ κίνησις αὐτοῦ , ἂν μὲν ᾗ καθ’ αὑτό ἐστι , ταύτῃ αἴσθηται ἡ ψυχὴ αὐτοῦ , οἷον νόημά τι ἢ φάντασμα φαίνεται ἐπελθεῖν · ἂν δ’ ᾗ ἄλλου , ὥσπερ ἐν τῇ γραφῇ ὡς εἰκόνα θεωρεῖ , καὶ μὴ ἑωρακὼς τὸν Κορίσκον ὡς Κορίσκου · ἐνταῦθά τε ἄλλο τὸ πάθος τῆς θεωρίας ταύτης καὶ ὅταν ὡς ζῷον γεγραμμένον θεωρῇ , ἔν τε τῇ ψυχῇ τὸ μὲν γίνεται ὥσπερ νόημα μόνον , τὸ δ’ ὡς ἐκεῖ ὅτι εἰκών , μνημόνευμα . Καὶ διὰ τοῦτο ἐνίοτ’ οὐκ ἴσμεν , ἐγγινομένων ἡμῖν ἐν τῇ ψυχῇ τοιούτων κινήσεων ἀπὸ τοῦ αἰσθέσθαι πρότερον , εἰ κατὰ τὸ ᾐσθῆσθαι συμβαίνει , καὶ εἰ ἔστι μνήμη ἢ οὒ διστάζομεν · ὁτὲ δὲ συμβαίνει ἐννοῆσαι καὶ ἀναμνησθῆναι ὅτι ἠκούσαμέν τι πρότερον ἢ εἴδομεν . Τοῦτο δὲ συμβαίνει , ὅταν θεωρῶν ὡς αὐτὸ μεταβάλλῃ καὶ θεωρῇ ὡς ἄλλου . Γίνεται δὲ καὶ τοὐναντίον , οἷον συνέβη Ἀντιφέροντι τῷ Ὠρείτῃ καὶ ἄλλοις ἐξισταμένοις · τὰ γὰρ φαντάσματα ἔλεγον ὡς γενόμενα καὶ ὡς μνημονεύοντες . Τοῦτο δὲ γίνεται , ὅταν τις τὴν μὴ εἰκόνα ὡς εἰκόνα θεωρῇ . Αἱ δὲ μελέται τὴν μνήμην σώζουσι τῷ ἐπαναμιμνήσκειν · τοῦτο δ’ ἐστὶν οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸ θεωρεῖν πολλάκις ὡς εἰκόνα καὶ μὴ ὡς καθ’ αὑτό . Τί μὲν οὖν ἐστὶ μνήμη καὶ τὸ μνημονεύειν , εἴρηται , ὅτι φαντάσματος , ὡς εἰκόνος οὗ φάντασμα , ἕξις , καὶ τίνος μορίου τῶν ἐν ἡμῖν , ὅτι τοῦ πρώτου αἰσθητικοῦ , καὶ ᾧ χρόνου αἰσθανόμεθα .
Lemmas: περί μέν ο͂ν́ ὁ αἰσθητήριον καί ὁ αἰσθητός τίς τρόπος ἔχω καί κοινῇ καί κατά ἕκαστος αἱσθητήριον λέγω · ὁ δέ λοιπός πρῶτος σκοπέω περί μνήμη καί ὁ μνημονεύω , τίς εἰμί , καί διά τίς αἰτία γίγνομαι , καί τίς ὁ ὁ ψυχή μόριον συμβαίνω οὗτος ὁ πάθος καί ὁ ἀναμιμνῄσκω · οὐ γάρ ὁ αὐτός εἰμί μνημονικός καί ἀναμνηστικός , ἀλλά ὡς ἐπί ὁ πολύς μνημονικός μέν ὁ βραδύς , ἀναμνηστικός δέ ὁ ταχύς καί εὐμαθής . πρῶτος μέν οὖν λαμβάνω ποῖος εἰμί ὁ μνημονευτός · πολλάκις γάρ ἐξαπατάω οὗτος . οὔτε γάρ ὁ μέλλω ἐνδέχομαι μνημονεύω , ἀλλά εἰμί δοξαστός καί ἐλπιστός ( εἰμί δέ ἄν καί ἐπιστήμη τις ἐλπιστικός , καθά τις φημί ὁ μαντικός ) , οὔτε ὁ πάρειμι , ἀλλά αἴσθησις · ταύτῃ γάρ οὔτε ὁ μέλλω οὔτε ὁ γίγνομαι γνωρίζω , ἀλλά ὁ πάρειμι μόνος . ὁ δέ μνήμη ὁ γίγνομαι · ὁ δέ πάρειμι ὅτε πάρειμι , οἷος ὅδε ὁ λευκός ὅτε . ὁράω , οὐδείς ἄν φημί μνημονεύω , οὐδέ ὁ θεωρέω , ὅτε θεωρέω τυγχάνω καί ἐννοέω · ἀλλά ὁ μέν αἰσθάνομαι φημί , ὁ δέ ἐπίσταμαι μόνος · ὅταν δέ ἄνευ ὁ ἐνέργεια ἔχω ὁ ἐπιστήμη καί ὁ αἴσθησις , οὕτως μιμνῄσκω ὁ ὁ τρίγωνον ὅτι δύο ὀρθός ἴσος , ὁ μέν ὅτι μανθάνω ἤ θεωρέω , ὁ δέ ὅτι ἀκούω ἤ ὁράω ἤ ὅς τις τοιοῦτος · ἀεί γάρ ὅταν ἐνεργέω κατά ὁ μνημονεύω , οὕτως ἐν ὁ ψυχή λέγω , ὅτι πρότερος οὗτος ἀκούω ἤ αἰσθάνομαι ἤ νοέω . εἰμί μέν οὖν ὁ μνήμη οὔτε αἴσθησις οὔτε ὑπόληψις , ἀλλά οὗτος τις ἕξις ἤ πάθος , ὅταν γίγνομαι χρόνος . ὁ δέ νῦν ἐν ὁ νῦν οὐ εἰμί μνήμη , καθά λέγω καί πρότερος , ἀλλά ὁ μέν πάρειμι αἴσθησις , ὁ δέ μέλλω ἐλπίς , ὁ δέ γίγνομαι μνήμη . διό μετά χρόνος πᾶς μνήμη . ὥστε ὅσος χρόνος αἰσθάνομαι , οὗτος μόνος ὁ ζῷον μνημονεύω , καί οὗτος ὅς αἰσθάνομαι . ἐπεί δέ περί φαντασία λέγω πρότερος ἐν ὁ περί ψυχή , καί νοέω οὐ εἰμί ἄνευ φάντασμα · συμβαίνω γάρ ὁ αὐτός πάθος ἐν ὁ νοέω ὅς καί ἐν ὁ διαγράφω · ἐκεῖ τε γάρ οὐδείς προσχράομαι ὁ ὁ ποσός ὁρίζω εἰμί ὁ τρίγωνον , ὅμως γράφω ὁρίζω κατά ὁ ποσός · καί ὁ νοέω ὡσαύτως , ἐάν μή ποσός νοέω , τίθημι πρό ὄμμα ποσός , νοέω δέ οὐ ᾗ ποσός . ἐάν δέ ὁ φύσις εἰμί ὁ πόσος , ἀόριστος δέ , τίθημι μέν ποσός ὁρίζω , νοέω δέ εἰμί ποσός μόνος . διά τίς μέν οὖν αἰτία οὐ ἐνδέχομαι νοέω οὐδείς ἄνευ ὁ συνεχής , οὐδέ ἄνευ χρόνος ὁ μή ἐν χρόνος εἰμί , ἄλλος λόγος . μέγεθος δέ ἀναγκαῖος γνωρίζω καί κίνησις ὅς καί χρόνος , καί ὁ φάντασμα ὁ κοινός αἴσθησις πάθος εἰμί . ὥστε φανερός ὅτι ὁ πρῶτος αἰσθητικός οὗτος ὁ γνῶσις εἰμί . ὁ δέ μνήμη καί ὁ ὁ νοητός οὐ ἄνευ φάντασμα εἰμί . ὥστε ὁ νοέω κατά συμβαίνω ἄν εἰμί , κατά ἑαυτοῦ δέ ὁ πρῶτος αἰσθητικός . διό καί ἕτερος τις ὑπάρχω ὁ ζῷον , καί οὐ μόνος ἄνθρωπος καί ὁ ἔχω δόξα ἤ φρόνησις . εἰ δέ ὁ νοητικός τις μόριον εἰμί , οὐ ἄν ὑπάρχω πολύς ὁ ἄλλος ζῷον , ἴσως δέ οὐδείς ὁ θνητός , ἐπεί οὐδέ νῦν πᾶς διά ὁ μή πᾶς χρόνος αἴσθησις ἔχω · ἀεί γάρ ὅταν ἐνεργέω ὁ μνήμη , καθά καί πρότερος λέγω , ὅτι ὁράω οὗτος ἤ ἀκούω ἤ μανθάνω , προσαισθάνομαι ὅτι πρότερος · ὁ δέ πρότερος καί ὕστερον ἐν χρόνος εἰμί . τίς μέν οὖν ὁ ὁ ψυχή εἰμί ὁ μνήμη , φανερός , ὅτι ὅς καί ὁ φαντασία · καί εἰμί μνημονευτός κατά ἑαυτοῦ μέν ὅσος εἰμί φανταστός , κατά συμβαίνω δέ ὅσος μή ἄνευ φαντασία . ἀπορέω δέ ἄν τις πῶς ποτέ ὁ μέν πάθος πάρειμι ὁ δέ πρᾶγμα ἄπειμι μνημονεύω ὁ μή πάρειμι . δῆλος γάρ ὅτι δέω νοέω τοιοῦτος ὁ γίγνομαι διά ὁ αἴσθησις ἐν ὁ ψυχή καί ὁ μόριον ὁ σῶμα ὁ ἔχω αὐτός , οἷος ζωγράφημα τις ὁ πάθος , ὅς φημί ὁ ἕξις μνήμη εἰμί · ὁ γάρ γίγνομαι κίνησις ἐνσημαίνομαι οἷος τύπος τις ὁ αἴσθημα , καθά ὁ σφραγίζω ὁ δακτύλιον . διό καί ὁ μέν ἐν κίνησις πολύς διά πάθος ἤ διά ἡλικία εἰμί οὐ γίγνομαι μνήμη , καθά ἄν εἰς ὕδωρ ῥέω ἐμπίπτω ὁ κίνησις καί ὁ σφραγίς · ὁ δέ διά ὁ ψήχω , καθά ὁ παλαιός ὁ οἰκοδόμημα , καί διά σκληρότης ὁ δέχομαι ὁ πάθος οὐ ἐγγίγνομαι ὁ τύπος . διόπερ ὁ τε σφόδρα νέος καί ὁ γέρων ἀμνήμων εἰμί · ῥέω γάρ ὁ μέν διά ὁ αὔξησις , ὁ δέ διά ὁ φθίσις . ὅμοιος δέ καί ὁ λίαν ταχύς καί ὁ λίαν βραδύς οὐδέτερος φαίνω μνήμων · ὁ μέν γάρ εἰμί ὑγρός ὁ δέω , ὁ δέ σκληρός · ὁ μέν οὖν οὐ μένω ὁ φάντασμα ἐν ὁ ψυχή , ὁ δέ οὐ ἅπτω . ἀλλά εἰ δή τοιοῦτος εἰμί ὁ συμβαίνω περί ὁ μνήμη , πότερος οὗτος μνημονεύω ὁ πάθος , ἤ ἐκεῖνος ἀπό ὅς γίγνομαι ; εἰ μέν γάρ οὗτος , ὁ ἄπειμι οὐδείς ἄν μνημονεύω · εἰ δέ ἐκεῖνος , πῶς αἰσθάνομαι οὗτος μνημονεύω , ὅς μή αἰσθάνομαι , ὁ ἄπειμι ; εἴτε εἰμί ὅμοιος ὥσπερ τύπος ἤ γραφή ἐν ἐγώ , οὗτος αὐτός ὁ αἴσθησις διά τίς ἄν εἰμί μνήμη ἕτερος , ἀλλά οὐ αὐτός οὗτος ; ὁ γάρ ἐνεργέω ὁ μνήμη θεωρέω ὁ πάθος οὗτος καί αἰσθάνομαι οὗτος . πῶς οὖν ὁ μή πάρειμι μνημονεύω ; εἰμί γάρ ἄν καί ὁράω ὁ μή πάρειμι καί ἀκούω . ἤ εἰμί ὡς ἐνδέχομαι καί συμβαίνω οὗτος ; οἷος γάρ ὁ ἐν ὁ πίναξ γράφω καί ζῷον εἰμί καί εἰκών , καί ὁ αὐτός καί εἷς οὗτος εἰμί ἄμφω , ὁ μέντοι εἰμί οὐ αὐτός ἄμφω , καί εἰμί θεωρέω καί ὡς ζῷον καί ὡς εἰκών , οὕτως καί ὁ ἐν ἐγώ φάντασμα δέω ὑπολαμβάνω καί αὐτός τις κατά ἑαυτοῦ εἰμί θεώρημα καί ἄλλος φάντασμα . εἰμί μέν οὖν κατά ἑαυτοῦ , θεώρημα ἤ φάντασμα εἰμί , εἰμί δέ ἄλλος , οἷος εἰκών καί μνημόνευμα . ὥστε καί ὅταν ἐνεργέω ὁ κίνησις αὐτός , ἐάν μέν ᾗ κατά ἑαυτοῦ εἰμί , ταύτῃ αἰσθάνομαι ὁ ψυχή αὐτός , οἷος νόημα τις ἤ φάντασμα φαίνω ἐπέρχομαι · ἐάν δέ ἵημι ἄλλος , ὥσπερ ἐν ὁ γραφή ὡς εἰκών θεωρέω , καί μή ὁράω ὁ Κορίσκος ὡς Κορίσκος · ἐνταῦθα τε ἄλλος ὁ πάθος ὁ θεωρία οὗτος καί ὅταν ὡς ζῷον γράφω θεωρέω , ἐν τε ὁ ψυχή ὁ μέν γίγνομαι ὥσπερ νόημα μόνος , ὁ δέ ὡς ἐκεῖ ὅτι εἰκών , μνημόνευμα . καί διά οὗτος ἐνίοτε οὐ οἶδα , ἐγγίγνομαι ἐγώ ἐν ὁ ψυχή τοιοῦτος κίνησις ἀπό ὁ αἰσθάνομαι πρότερος , εἰ κατά ὁ αἰσθάνομαι συμβαίνω , καί εἰ εἰμί μνήμη ἤ οὐ διστάζω · ὅτε δέ συμβαίνω ἐννοέω καί ἀναμιμνῄσκω ὅτι ἀκούω τις πρότερος ἤ ὁράω . οὗτος δέ συμβαίνω , ὅταν θεωρέω ὡς αὐτός μεταβάλλω καί θεωρέω ὡς ἄλλος . γίγνομαι δέ καί ἐναντίος , οἷος συμβαίνω Ἀντιφέρων ὁ Ὠρείτης καί ἄλλος ἐξίστημι · ὁ γάρ φάντασμα λέγω ὡς γίγνομαι καί ὡς μνημονεύω . οὗτος δέ γίγνομαι , ὅταν τις ὁ μή εἰκών ὡς εἰκών θεωρέω . ὁ δέ μελέτη ὁ μνήμη σῴζω ὁ ἐπαναμιμνῄσκω · οὗτος δέ εἰμί οὐδείς ἕτερος ἤ ὁ θεωρέω πολλάκις ὡς εἰκών καί μή ὡς κατά ἑαυτοῦ . τίς μέν οὖν εἰμί μνήμη καί ὁ μνημονεύω , λέγω , ὅτι φάντασμα , ὡς εἰκών ὅς φάντασμα , ἕξις , καί τίς μόριον ὁ ἐν ἐγώ , ὅτι ὁ πρῶτος αἰσθητικός , καί ὅς χρόνος αἰσθάνομαι .