aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-insomniis 1
Μετὰ δὲ ταῦτα περὶ ἐνυπνίου ζητητέον , καὶ πρῶτον τίνι τῶν τῆς ψυχῆς φαίνεται , καὶ πότερον τοῦ νοητικοῦ τὸ πάθος ἐστὶ τοῦτο ἢ τοῦ αἰσθητικοῦ · τούτοις γὰρ μόνοις τῶν ἐν ἡμῖν γνωρίζομέν τι . Εἰ δὲ χρῆσις ὄψεως ὅρασις καὶ ἀκοῆς τὸ ἀκούειν καὶ ὅλως αἰσθήσεως τὸ αἰσθάνεσθαι , κοινὰ δ’ ἐστὶ τῶν αἰσθήσεων οἷον σχῆμα καὶ μέγεθος καὶ κίνησις καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα , ἴδια δ’ οἷον χρῶμα ψόφος χυμός , ἀδυνατεῖ δὲ πάντα μύοντα καὶ καθεύδοντα ὁρᾶν , ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν , δῆλον ὅτι οὐκ αἰσθανόμεθα οὐδὲν ἐν τοῖς ὕπνοις . Οὐκ ἄρα γε τῇ αἰσθήσει τὸ ἐνύπνιον αἰσθανόμεθα . Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῇ δόξῃ . Οὐ γὰρ μόνον τὸ προσιόν φαμεν ἄνθρωπον ἢ ἵππον εἶναι , ἀλλὰ καὶ λευκὸν ἢ καλόν · ὧν ἡ δόξα ἄνευ αἰσθήσεως οὐδὲν ἂν φήσειεν , οὔτ’ ἀληθῶς οὔτε ψευδῶς . Ἐν δὲ τοῖς ὕπνοις συμβαίνει τὴν ψυχὴν τοῦτο ποιεῖν · ὁμοίως γὰρ ὅτι ἄνθρωπος καὶ ὅτι λευκὸς ὁ προσιὼν δοκοῦμεν ὁρᾶν . Ἔτι παρὰ τὸ ἐνύπνιον ἐννοοῦμεν ἄλλο τι , καθάπερ ἐν τῷ ἐγρηγορέναι αἰσθανόμενοί τι · περὶ οὗ γὰρ αἰσθανόμεθα , πολλάκις καὶ διανοούμεθά τι . Οὕτω καὶ ἐν τοῖς ὕπνοις παρὰ τὰ φαντάσματα ἐνίοτε ἄλλα ἐννοοῦμεν . Φανείη δ’ ἄν τῳ τοῦτο , εἴ τις προσέχοι τὸν νοῦν καὶ πειρῷτο μνημονεύειν ἀναστάς . Ἤδη δέ τινες καὶ ἑωράκασιν ἐνύπνια τοιαῦτα οἷον οἱ δοκοῦντες κατὰ τὸ μνημονικὸν παράγγελμα τίθεσθαι τὰ προβαλλόμενα · συμβαίνει γὰρ αὐτοῖς πολλάκις ἄλλο τι παρὰ τὸ ἐνύπνιον τίθεσθαι πρὸ ὀμμάτων εἰς τὸν τόπον φάντασμα . Ὥστε δῆλον ὅτι οὔτε ἐνύπνιον πᾶν τὸ ἐν ὕπνῳ φάντασμα , καὶ ὅτι ὃ ἐννοοῦμεν τῇ δόξῃ δοξάζομεν . Δῆλον δὲ περὶ τούτων ἁπάντων τό γε τοσοῦτον , ὅτι τῷ αὐτῷ ᾧ καὶ ἐγρηγορότες ἐν ταῖς νόσοις ἀπατώμεθα , ὅτι τοῦτ’ αὐτὸ καὶ ἐν τῷ ὕπνῳ ποιεῖ τὸ πάθος . Καὶ ὑγιαίνουσι δὲ καὶ εἰδόσιν ὅμως ὁ ἥλιος ποδιαῖος εἶναι δοκεῖ . Ἀλλ’ εἴτε δὴ ταὐτὸν εἴθ’ ἕτερον τὸ φανταστικὸν τῆς ψυχῆς καὶ τὸ αἰσθητικόν , οὐδὲν ἧττον οὐ γίνεται ἄνευ τοῦ ὁρᾶν καὶ αἰσθάνεσθαί τι · τὸ γὰρ παρορᾶν καὶ παρακούειν ὁρῶντος ἀληθές τι καὶ ἀκούοντος , οὐ μέντοι τοῦτο ὃ οἴεται . Ἐν δὲ τῷ ὕπνῳ ὑπόκειται μηδὲν ὁρᾶν μηδ’ ἀκούειν μηδ’ ὅλως αἰσθάνεσθαι . Ἆρ’ οὖν τὸ μὲν μηδὲν ὁρᾶν ἀληθές , τὸ δὲ μηδὲν πάσχειν τὴν αἴσθησιν οὐκ ἀληθές , ἀλλ’ ἐνδέχεται καὶ τὴν ὄψιν πάσχειν τι καὶ τὰς ἄλλας αἰσθήσεις , ἕκαστον δὲ τούτων ὥσπερ ἐγρηγορότος προσβάλλει μέν πως τῇ αἰσθήσει , οὐχ οὕτω δὲ ὥσπερ ἐγρηγορότος · καὶ ὁτὲ μὲν ἡ δόξα λέγει ὅτι ψεῦδος τὸ ὁρώμενον , ὥσπερ ἐγρηγορόσιν , ὁτὲ δὲ κατέχεται καὶ ἀκολουθεῖ τῷ φαντάσματι . Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστι τοῦ δοξάζοντος οὐδὲ τοῦ διανοουμένου τὸ πάθος τοῦτο ὃ καλοῦμεν ἐνυπνιάζειν φανερόν . Ἀλλ’ οὐδὲ τοῦ αἰσθανομένου ἁπλῶς · ὁρᾶν γὰρ ἂν ἦν καὶ ἀκούειν ἁπλῶς . Ἀλλὰ πῶς δὴ καὶ τίνα τρόπον , ἐπισκεπτέον . Ὑποκείσθω δ’ , ὅπερ ἐστὶ καὶ φανερόν , ὅτι τοῦ αἰσθητικοῦ τὸ πάθος , εἴπερ καὶ ὁ ὕπνος · οὐ γὰρ ἄλλῳ μέν τινι τῶν ζῴων ὑπάρχει ὁ ὕπνος , ἄλλῳ δὲ τὸ ἐνυπνιάζειν , ἀλλὰ τῷ αὐτῷ . Ἐπεὶ δὲ περὶ φαντασίας ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς εἴρηται , καὶ ἔστι μὲν τὸ αὐτὸ τῷ αἰσθητικῷ τὸ φανταστικόν , τὸ δ’ εἶναι φανταστικῷ καὶ αἰσθητικῷ ἕτερον , ἔστι δὲ φαντασία ἡ ὑπὸ τῆς κατ’ ἐνέργειαν αἰσθήσεως γινομένη κίνησις , τὸ δ’ ἐνύπνιον φάντασμά τι φαίνεται εἶναι ( τὸ γὰρ ἐν ὕπνῳ φάντασμα ἐνύπνιον λέγομεν , εἴθ’ ἁπλῶς εἴτε τρόπον τινὰ γινόμενον ) , φανερὸν ὅτι τοῦ αἰσθητικοῦ μέν ἐστι τὸ ἐνυπνιάζειν , τούτου δ’ ᾗ τὸ φανταστικόν .
Lemmas: μετά δέ οὗτος περί ἐνύπνιον ζητέω , καί πρῶτος τίς ὁ ὁ ψυχή φαίνω , καί πότερος ὁ νοητικός ὁ πάθος εἰμί οὗτος ἤ ὁ αἰσθητικός · οὗτος γάρ μόνος ὁ ἐν ἐγώ γνωρίζω τις . εἰ δέ χρῆσις ὄψις ὅρασις καί ἀκοή ὁ ἀκούω καί ὅλος αἴσθησις ὁ αἰσθάνομαι , κοινός δέ εἰμί ὁ αἴσθησις οἷος σχῆμα καί μέγεθος καί κίνησις καί ἄλλος ὁ τοιοῦτος , ἴδιος δέ οἷος χρῶμα ψόφος χυμός , ἀδυνατέω δέ πᾶς μύω καί καθεύδω ὁράω , ὅμοιος δέ καί ἐπί ὁ λοιπός , δῆλος ὅτι οὐ αἰσθάνομαι οὐδείς ἐν ὁ ὕπνος . οὐ ἄρα γε ὁ αἴσθησις ὁ ἐνύπνιον αἰσθάνομαι . ἀλλά μήν οὐδέ ὁ δόξα . οὐ γάρ μόνος ὁ προσέρχομαι φημί ἄνθρωπος ἤ ἵππος εἰμί , ἀλλά καί λευκός ἤ καλός · ὅς ὁ δόξα ἄνευ αἴσθησις οὐδείς ἄν φημί , οὔτε ἀληθής οὔτε ψευδής . ἐν δέ ὁ ὕπνος συμβαίνω ὁ ψυχή οὗτος ποιέω · ὅμοιος γάρ ὅτι ἄνθρωπος καί ὅτι λευκός ὁ προσέρχομαι δοκέω ὁράω . ἔτι παρά ὁ ἐνύπνιον ἐννοέω ἄλλος τις , καθά ἐν ὁ ἐγείρω αἰσθάνομαι τις · περί ὅς γάρ αἰσθάνομαι , πολλάκις καί διανοέω τις . οὕτως καί ἐν ὁ ὕπνος παρά ὁ φάντασμα ἐνίοτε ἄλλος ἐννοέω . φαίνω δέ ἄν τις οὗτος , εἰ τις προσέχω ὁ νόος καί πειράω μνημονεύω ἀνίστημι . ἤδη δέ τις καί ὁράω ἐνύπνιον τοιοῦτος οἷος ὁ δοκέω κατά ὁ μνημονικός παράγγελμα τίθημι ὁ προβάλλω · συμβαίνω γάρ αὐτός πολλάκις ἄλλος τις παρά ὁ ἐνύπνιον τίθημι πρό ὄμμα εἰς ὁ τόπος φάντασμα . ὥστε δῆλος ὅτι οὔτε ἐνύπνιον πᾶς ὁ ἐν ὕπνος φάντασμα , καί ὅτι ὅς ἐννοέω ὁ δόξα δοξάζω . δῆλος δέ περί οὗτος ἅπας ὁ γε τοσοῦτος , ὅτι ὁ αὐτός ὅς καί ἐγείρω ἐν ὁ νόσος ἀπατάω , ὅτι οὗτος αὐτός καί ἐν ὁ ὕπνος ποιέω ὁ πάθος . καί ὑγιαίνω δέ καί οἶδα ὅμως ὁ ἥλιος ποδιαῖος εἰμί δοκέω . ἀλλά εἴτε δή αὐτός εἴτε ἕτερος ὁ φανταστικός ὁ ψυχή καί ὁ αἰσθητικός , οὐδείς ἥσσων οὐ γίγνομαι ἄνευ ὁ ὁράω καί αἰσθάνομαι τις · ὁ γάρ παροράω καί παρακούω ὁράω ἀληθής τις καί ἀκούω , οὐ μέντοι οὗτος ὅς οἴομαι . ἐν δέ ὁ ὕπνος ὑπόκειμαι μηδείς ὁράω μηδέ ἀκούω μηδέ ὅλος αἰσθάνομαι . ἆρα οὖν ὁ μέν μηδείς ὁράω ἀληθής , ὁ δέ μηδείς πάσχω ὁ αἴσθησις οὐ ἀληθής , ἀλλά ἐνδέχομαι καί ὁ ὄψις πάσχω τις καί ὁ ἄλλος αἴσθησις , ἕκαστος δέ οὗτος ὥσπερ ἐγείρω προσβάλλω μέν πως ὁ αἴσθησις , οὐ οὕτως δέ ὥσπερ ἐγείρω · καί ὅτε μέν ὁ δόξα λέγω ὅτι ψεῦδος ὁ ὁράω , ὥσπερ ἐγείρω , ὅτε δέ κατέχω καί ἀκολουθέω ὁ φάντασμα . ὅτι μέν οὖν οὐ εἰμί ὁ δοξάζω οὐδέ ὁ διανοέω ὁ πάθος οὗτος ὅς καλέω ἐνυπνιάζω φανερός . ἀλλά οὐδέ ὁ αἰσθάνομαι ἁπλῶς · ὁράω γάρ ἄν εἰμί καί ἀκούω ἁπλῶς . ἀλλά πῶς δή καί τίς τρόπος , ἐπισκοπέω . ὑπόκειμαι δέ , ὅς εἰμί καί φανερός , ὅτι ὁ αἰσθητικός ὁ πάθος , εἴπερ καί ὁ ὕπνος · οὐ γάρ ἄλλος μέν τις ὁ ζῷον ὑπάρχω ὁ ὕπνος , ἄλλος δέ ὁ ἐνυπνιάζω , ἀλλά ὁ αὐτός . ἐπεί δέ περί φαντασία ἐν ὁ περί ψυχή λέγω , καί εἰμί μέν ὁ αὐτός ὁ αἰσθητικός ὁ φανταστικός , ὁ δέ εἰμί φανταστικός καί αἰσθητικός ἕτερος , εἰμί δέ φαντασία ὁ ὑπό ὁ κατά ἐνέργεια αἴσθησις γίγνομαι κίνησις , ὁ δέ ἐνύπνιον φάντασμα τις φαίνω εἰμί ( ὁ γάρ ἐν ὕπνος φάντασμα ἐνύπνιον λέγω , εἴτε ἁπλῶς εἴτε τρόπος τις γίγνομαι ) , φανερός ὅτι ὁ αἰσθητικός μέν εἰμί ὁ ἐνυπνιάζω , οὗτος δέ ᾗ ὁ φανταστικός .