aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-anima 2.2
Ἐπεὶ δ’ ἐκ τῶν ἀσαφῶν μὲν φανερωτέρων δὲ γίγνεται τὸ σαφὲς καὶ κατὰ τὸν λόγον γνωριμώτερον , πειρατέον πάλιν οὕτως ἐπελθεῖν περὶ αὐτῆς · οὐ γὰρ μόνον τὸ ὅτι δεῖ τὸν ὁριστικὸν λόγον δηλοῦν , ὥσπερ οἱ πλεῖστοι τῶν ὅρων λέγουσιν , ἀλλὰ καὶ τὴν αἰτίαν ἐνυπάρχειν καὶ ἐμφαίνεσθαι . Νῦν δ’ ὥσπερ συμπεράσμαθ’ οἱ λόγοι τῶν ὅρων εἰσίν · οἷον τί ἐστι τετραγωνισμός ; Τὸ ἴσον ἑτερομήκει ὀρθογώνιον εἶναι ἰσόπλευρον . Ὁ δὲ τοιοῦτος ὅρος λόγος τοῦ συμπεράσματος . Ὁ δὲ λέγων ὅτι ἐστὶν ὁ τετραγωνισμὸς μέσης εὕρεσις , τοῦ πράγματος λέγει τὸ αἴτιον . Λέγομεν οὖν ἀρχὴν λαβόντες τῆς σκέψεως , διωρίσθαι τὸ ἔμψυχον τοῦ ἀψύχου τῷ ζῆν . Πλεοναχῶς δὲ τοῦ ζῆν λεγομένου , κἂν ἕν τι τούτων ἐνυπάρχῃ μόνον , ζῆν αὐτό φαμεν , οἷον νοῦς , αἴσθησις , κίνησις καὶ στάσις ἡ κατὰ τόπον , ἔτι κίνησις ἡ κατὰ τροφὴν καὶ φθίσις τε καὶ αὔξησις . Διὸ καὶ τὰ φυόμενα πάντα δοκεῖ ζῆν · φαίνεται γὰρ ἐν αὑτοῖς ἔχοντα δύναμιν καὶ ἀρχὴν τοιαύτην , δι’ ἧς αὔξησίν τε καὶ φθίσιν λαμβάνουσι κατὰ τοὺς ἐναντίους τόπους · οὐ γὰρ ἄνω μὲν αὔξεται , κάτω δ’ οὔ , ἀλλ’ ὁμοίως ἐπ’ ἄμφω καὶ πάντοσε καὶ τρέφεται καὶ ζῇ διὰ τέλους , ἕως ἂν δύνηται λαμβάνειν τροφήν . Χωρίζεσθαι δὲ τοῦτο μὲν τῶν ἄλλων δυνατόν , τὰ δ’ ἄλλα τούτου ἀδύνατον ἐν τοῖς θνητοῖς . Φανερὸν δ’ ἐπὶ τῶν φυομένων · οὐδεμία γὰρ αὐτοῖς ὑπάρχει δύναμις ἄλλη ψυχῆς . Τὸ μὲν οὖν ζῆν διὰ τὴν ἀρχὴν ταύτην ὑπάρχει τοῖς ζῶσι , τὸ δὲ ζῷον διὰ τὴν αἴσθησιν πρώτως · καὶ γὰρ τὰ μὴ κινούμενα μηδ’ ἀλλάττοντα τόπον , ἔχοντα δ’ αἴσθησιν ζῷα λέγομεν καὶ οὐ ζῆν μόνον . Αἰσθήσεως δὲ πρῶτον ὑπάρχει πᾶσιν ἁφή . Ὥσπερ δὲ τὸ θρεπτικὸν δύναται χωρίζεσθαι τῆς ἁφῆς καὶ πάσης αἰσθήσεως , οὕτως ἡ ἁφὴ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων . Θρεπτικὸν δὲ λέγομεν τὸ τοιοῦτον μόριον τῆς ψυχῆς οὗ καὶ τὰ φυτὰ μετέχει · τὰ δὲ ζῷα πάντα φαίνεται τὴν ἁπτικὴν αἴσθησιν ἔχοντα · δι’ ἣν δ’ αἰτίαν ἑκάτερον τούτων συμβέβηκεν , ὕστερον ἐροῦμεν . Νῦν δ’ ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω μόνον , ὅτι ἐστὶν ἡ ψυχὴ τῶν εἰρημένων τούτων ἀρχὴ καὶ τούτοις ὥρισται , θρεπτικῷ , αἰσθητικῷ , διανοητικῷ , κινήσει . Πότερον δὲ τούτων ἕκαστόν ἐστι ψυχὴ ἢ μόριον ψυχῆς , καὶ εἰ μόριον , πότερον οὕτως ὥστ’ εἶναι χωριστὸν λόγῳ μόνον ἢ καὶ τόπῳ , περὶ μὲν τινῶν τούτων οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν , ἔνια δὲ ἀπορίαν ἔχει . Ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῶν φυτῶν ἔνια διαιρούμενα φαίνεται ζῶντα καὶ χωριζόμενα ἀπ’ ἀλλήλων , ὡς οὔσης τῆς ἐν τούτοις ψυχῆς ἐντελεχείᾳ μὲν μιᾶς ἐν ἑκάστῳ φυτῷ , δυνάμει δὲ πλειόνων , οὕτως ὁρῶμεν καὶ περὶ ἑτέρας διαφορὰς τῆς ψυχῆς συμβαῖνον ἐπὶ τῶν ἐντόμων ἐν τοῖς διατεμνομένοις · καὶ γὰρ αἴσθησιν ἑκάτερον τῶν μερῶν ἔχει καὶ κίνησιν τὴν κατὰ τόπον , εἰ δ’ αἴσθησιν , καὶ φαντασίαν καὶ ὄρεξιν · ὅπου μὲν γὰρ αἴσθησις , καὶ λύπη τε καὶ ἡδονή , ὅπου δὲ ταῦτα , ἐξ ἀνάγκης καὶ ἐπιθυμία . Περὶ δὲ τοῦ νοῦ καὶ τῆς θεωρητικῆς δυνάμεως οὐδέν πω φανερόν , ἀλλ’ ἔοικε ψυχῆς γένος ἕτερον εἶναι , καὶ τοῦτο μόνον ἐνδέχεται χωρίζεσθαι , καθάπερ τὸ ἀΐδιον τοῦ φθαρτοῦ . Τὰ δὲ λοιπὰ μόρια τῆς ψυχῆς φανερὸν ἐκ τούτων ὅτι οὐκ ἔστι χωριστά , καθάπερ τινές φασιν · τῷ δὲ λόγῳ ὅτι ἕτερα , φανερόν · αἰσθητικῷ γὰρ εἶναι καὶ δοξαστικῷ ἕτερον , εἴπερ καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι τοῦ δοξάζειν . Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν εἰρημένων . Ἔτι δ’ ἐνίοις μὲν τῶν ζῴων ἅπανθ’ ὑπάρχει ταῦτα , τισὶ δέ τινα τούτων , ἑτέροις δὲ ἓν μόνον . Τοῦτο δὲ ποιεῖ διαφορὰν τῶν ζῴων · διὰ τίνα δ’ αἰτίαν , ὕστερον ἐπισκεπτέον . Παραπλήσιον δὲ καὶ περὶ τὰς αἰσθήσεις συμβέβηκεν · τὰ μὲν γὰρ ἔχει πάσας , τὰ δὲ τινάς , τὰ δὲ μίαν τὴν ἀναγκαιοτάτην , ἁφήν . Ἐπεὶ δὲ ᾧ ζῶμεν καὶ αἰσθανόμεθα διχῶς λέγεται , καθάπερ ᾧ ἐπιστάμεθα , λέγομεν δὲ τὸ μὲν ἐπιστήμην τὸ δὲ ψυχήν · ἑκατέρῳ γὰρ τούτων φαμὲν ἐπίστασθαι · ὁμοίως δὲ καὶ ᾧ ὑγιαίνομεν , τὸ μὲν ὑγίεια , τὸ δὲ μορίῳ τινὶ τοῦ σώματος ἢ καὶ ὅλῳ . Τούτων δ’ ἡ μὲν ἐπιστήμη τε καὶ ὑγίεια μορφὴ καὶ εἶδός τι καὶ λόγος καὶ οἷον ἐνέργεια τοῦ δεκτικοῦ , ἡ μὲν τοῦ ἐπιστημονικοῦ , ἡ δὲ τοῦ ὑγιαστικοῦ ( δοκεῖ γὰρ ἐν τῷ πάσχοντι καὶ διατιθεμένῳ ἡ τῶν ποιητικῶν ὑπάρχειν ἐνέργεια ) , ἡ ψυχὴ δὲ τοῦτο ᾧ ζῶμεν καὶ αἰσθανόμεθα καὶ διανοούμεθα πρώτως , ὥστε λόγος τις ἂν εἴη καὶ εἶδος , ἀλλ’ οὐχ ὕλη καὶ τὸ ὑποκείμενον . Τριχῶς γὰρ λεγομένης τῆς οὐσίας , καθάπερ εἴπομεν , ὧν τὸ μὲν εἶδος , τὸ δὲ ὕλη , τὸ δὲ ἐξ ἀμφοῖν · τούτων δ’ ἡ μὲν ὕλη δύναμις , τὸ δὲ εἶδος ἐντελέχεια · ἐπεὶ δὲ τὸ ἐξ ἀμφοῖν ἔμψυχον , οὐ τὸ σῶμά ἐστιν ἐντελέχεια ψυχῆς , ἀλλ’ αὕτη σώματός τινος . Καὶ διὰ τοῦτο καλῶς ὑπολαμβάνουσιν οἷς δοκεῖ μήτ’ ἄνευ σώματος εἶναι μήτε σῶμά τι ἡ ψυχή · σῶμα μὲν γὰρ οὐκ ἔστι , σώματος δέ τι , καὶ διὰ τοῦτο ἐν σώματι ὑπάρχει , καὶ ἐν σώματι τοιούτῳ , καὶ οὐχ ὥσπερ οἱ πρότερον εἰς σῶμα ἐνήρμοζον αὐτήν , οὐθὲν προσδιορίζοντες ἐν τίνι καὶ ποίῳ , καίπερ οὐδὲ φαινομένου τοῦ τυχόντος δέχεσθαι τὸ τυχόν . Οὕτω δὲ γίνεται καὶ κατὰ λόγον · ἑκάστου γὰρ ἡ ἐντελέχεια ἐν τῷ δυνάμει ὑπάρχοντι καὶ τῇ οἰκείᾳ ὕλῃ πέφυκεν ἐγγίνεσθαι . Ὅτι μὲν οὖν ἐντελέχειά τίς ἐστι καὶ λόγος τοῦ δύναμιν ἔχοντος εἶναι τοιούτου , φανερὸν ἐκ τούτων .
Lemmas: ἐπεί δέ ἐκ ὁ ἀσαφής μέν φανερός δέ γίγνομαι ὁ σαφής καί κατά ὁ λόγος γνώριμος , πειράω πάλιν οὕτως ἐπέρχομαι περί αὐτός · οὐ γάρ μόνος ὁ ὅτι δέω ὁ ὁριστικός λόγος δηλόω , ὥσπερ ὁ πολύς ὁ ὅρος λέγω , ἀλλά καί ὁ αἰτία ἐνυπάρχω καί ἐμφαίνω . νῦν δέ ὥσπερ συμπέρασμα ὁ λόγος ὁ ὅρος εἰμί · οἷος τίς εἰμί τετραγωνισμός ; ὁ ἴσος ἑτερομήκης ὀρθογώνιον εἰμί ἰσόπλευρος . ὁ δέ τοιοῦτος ὅρος λόγος ὁ συμπέρασμα . ὁ δέ λέγω ὅτι εἰμί ὁ τετραγωνισμός μέσος εὕρεσις , ὁ πρᾶγμα λέγω ὁ αἴτιος . λέγω οὖν ἀρχή λαμβάνω ὁ σκέψις , διορίζω ὁ ἔμψυχος ὁ ἄψυχος ὁ ζάω . πλεοναχός δέ ὁ ζάω λέγω , ἐάν εἷς τις οὗτος ἐνυπάρχω μόνος , ζάω αὐτός φημί , οἷος νόος , αἴσθησις , κίνησις καί στάσις ὁ κατά τόπος , ἔτι κίνησις ὁ κατά τροφή καί φθίσις τε καί αὔξησις . διό καί ὁ φύω πᾶς δοκέω ζάω · φαίνω γάρ ἐν ἑαυτοῦ ἔχω δύναμις καί ἀρχή τοιοῦτος , διά ὅς αὔξησις τε καί φθίσις λαμβάνω κατά ὁ ἐναντίος τόπος · οὐ γάρ ἄνω μέν αὐξάνω , κάτω δέ οὐ , ἀλλά ὅμοιος ἐπί ἄμφω καί πάντοσε καί τρέφω καί ζάω διά τέλος , ἕως ἄν δύναμαι λαμβάνω τροφή . χωρίζω δέ οὗτος μέν ὁ ἄλλος δυνατός , ὁ δέ ἄλλος οὗτος ἀδύνατος ἐν ὁ θνητός . φανερός δέ ἐπί ὁ φύω · οὐδείς γάρ αὐτός ὑπάρχω δύναμις ἄλλος ψυχή . ὁ μέν οὖν ζάω διά ὁ ἀρχή οὗτος ὑπάρχω ὁ ζάω , ὁ δέ ζῷον διά ὁ αἴσθησις πρῶτος · καί γάρ ὁ μή κινέω μηδέ ἀλλάσσω τόπος , ἔχω δέ αἴσθησις ζῷον λέγω καί οὐ ζάω μόνος . αἴσθησις δέ πρῶτος ὑπάρχω πᾶς ἁφή . ὥσπερ δέ ὁ θρεπτικός δύναμαι χωρίζω ὁ ἁφή καί πᾶς αἴσθησις , οὕτως ὁ ἁφή ὁ ἄλλος αἴσθησις . θρεπτικός δέ λέγω ὁ τοιοῦτος μόριον ὁ ψυχή ὅς καί ὁ φυτόν μετέχω · ὁ δέ ζῷον πᾶς φαίνω ὁ ἁπτικός αἴσθησις ἔχω · διά ὅς δέ αἰτία ἑκάτερος οὗτος συμβαίνω , ὕστερον λέγω . νῦν δέ ἐπί τοσοῦτος λέγω μόνος , ὅτι εἰμί ὁ ψυχή ὁ λέγω οὗτος ἀρχή καί οὗτος ὁρίζω , θρεπτικός , αἰσθητικός , διανοητικός , κίνησις . πότερος δέ οὗτος ἕκαστος εἰμί ψυχή ἤ μόριον ψυχή , καί εἰ μόριον , πότερος οὕτως ὥστε εἰμί χωριστός λόγος μόνος ἤ καί τόπος , περί μέν τις οὗτος οὐ χαλεπός ὁράω , ἔνιοι δέ ἀπορία ἔχω . ὥσπερ γάρ ἐπί ὁ φυτόν ἔνιοι διαιρέω φαίνω ζάω καί χωρίζω ἀπό ἀλλήλων , ὡς εἰμί ὁ ἐν οὗτος ψυχή ἐντελέχεια μέν εἷς ἐν ἕκαστος φυτόν , δύναμις δέ πολύς , οὕτως ὁράω καί περί ἕτερος διαφορά ὁ ψυχή συμβαίνω ἐπί ὁ ἔντομος ἐν ὁ διατέμνω · καί γάρ αἴσθησις ἑκάτερος ὁ μέρος ἔχω καί κίνησις ὁ κατά τόπος , εἰ δέ αἴσθησις , καί φαντασία καί ὄρεξις · ὅπου μέν γάρ αἴσθησις , καί λύπη τε καί ἡδονή , ὅπου δέ οὗτος , ἐκ ἀνάγκη καί ἐπιθυμία . περί δέ ὁ νόος καί ὁ θεωρητικός δύναμις οὐδείς πω φανερός , ἀλλά ἔοικα ψυχή γένος ἕτερος εἰμί , καί οὗτος μόνος ἐνδέχομαι χωρίζω , καθά ὁ ἀίδιος ὁ φθαρτός . ὁ δέ λοιπός μόριον ὁ ψυχή φανερός ἐκ οὗτος ὅτι οὐ εἰμί χωριστός , καθά τις φημί · ὁ δέ λόγος ὅτι ἕτερος , φανερός · αἰσθητικός γάρ εἰμί καί δοξαστικός ἕτερος , εἴπερ καί ὁ αἰσθάνομαι ὁ δοξάζω . ὅμοιος δέ καί ὁ ἄλλος ἕκαστος ὁ λέγω . ἔτι δέ ἔνιοι μέν ὁ ζῷον ἅπας ὑπάρχω οὗτος , τις δέ τις οὗτος , ἕτερος δέ εἷς μόνος . οὗτος δέ ποιέω διαφορά ὁ ζῷον · διά τίς δέ αἰτία , ὕστερον ἐπισκοπέω . παραπλήσιος δέ καί περί ὁ αἴσθησις συμβαίνω · ὁ μέν γάρ ἔχω πᾶς , ὁ δέ τις , ὁ δέ εἷς ὁ ἀναγκαῖος , ἁφή . ἐπεί δέ ὅς ζάω καί αἰσθάνομαι διχῶς λέγω , καθά ὅς ἐπίσταμαι , λέγω δέ ὁ μέν ἐπιστήμη ὁ δέ ψυχή · ἑκάτερος γάρ οὗτος φημί ἐπίσταμαι · ὅμοιος δέ καί ὅς ὑγιαίνω , ὁ μέν ὑγίεια , ὁ δέ μόριον τις ὁ σῶμα ἤ καί ὅλος . οὗτος δέ ὁ μέν ἐπιστήμη τε καί ὑγίεια μορφή καί εἶδος τις καί λόγος καί οἷος ἐνέργεια ὁ δεκτικός , ὁ μέν ὁ ἐπιστημονικός , ὁ δέ ὁ ὑγιαστικός ( δοκέω γάρ ἐν ὁ πάσχω καί διατίθημι ὁ ὁ ποιητικός ὑπάρχω ἐνέργεια ) , ὁ ψυχή δέ οὗτος ὅς ζάω καί αἰσθάνομαι καί διανοέω πρῶτος , ὥστε λόγος τις ἄν εἰμί καί εἶδος , ἀλλά οὐ ὕλη καί ὁ ὑπόκειμαι . τριχῶς γάρ λέγω ὁ οὐσία , καθά λέγω , ὅς ὁ μέν εἶδος , ὁ δέ ὕλη , ὁ δέ ἐκ ἄμφω · οὗτος δέ ὁ μέν ὕλη δύναμις , ὁ δέ εἶδος ἐντελέχεια · ἐπεί δέ ὁ ἐκ ἄμφω ἔμψυχος , οὐ ὁ σῶμα εἰμί ἐντελέχεια ψυχή , ἀλλά οὗτος σῶμα τις . καί διά οὗτος καλός ὑπολαμβάνω ὅς δοκέω μήτε ἄνευ σῶμα εἰμί μήτε σῶμα τις ὁ ψυχή · σῶμα μέν γάρ οὐ εἰμί , σῶμα δέ τις , καί διά οὗτος ἐν σῶμα ὑπάρχω , καί ἐν σῶμα τοιοῦτος , καί οὐ ὥσπερ ὁ πρότερος εἰς σῶμα ἐναρμόζω αὐτός , οὐδείς προσδιορίζω ἐν τίς καί ποῖος , καίπερ οὐδέ φαίνω ὁ τυγχάνω δέχομαι ὁ τυγχάνω . οὕτως δέ γίγνομαι καί κατά λόγος · ἕκαστος γάρ ὁ ἐντελέχεια ἐν ὁ δύναμις ὑπάρχω καί ὁ οἰκεῖος ὕλη φύω ἐγγίγνομαι . ὅτι μέν οὖν ἐντελέχεια τις εἰμί καί λόγος ὁ δύναμις ἔχω εἰμί τοιοῦτος , φανερός ἐκ οὗτος .