aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-anima 2.1
Τὰ μὲν δὴ ὑπὸ τῶν πρότερον παραδεδομένα περὶ ψυχῆς εἰρήσθω · πάλιν δ’ ὥσπερ ἐξ ὑπαρχῆς ἐπανίωμεν , πειρώμενοι διορίσαι τί ἐστι ψυχὴ καὶ τίς ἂν εἴη κοινότατος λόγος αὐτῆς . Λέγομεν δὴ γένος ἕν τι τῶν ὄντων τὴν οὐσίαν , ταύτης δὲ τὸ μὲν ὡς ὕλην , ὃ καθ’ αὑτὸ μὲν οὐκ ἔστι τόδε τι , ἕτερον δὲ μορφὴν καὶ εἶδος , καθ’ ἣν ἤδη λέγεται τόδε τι , καὶ τρίτον τὸ ἐκ τούτων . Ἔστι δ’ ἡ μὲν ὕλη δύναμις , τὸ δ’ εἶδος ἐντελέχεια , καὶ τοῦτο διχῶς , τὸ μὲν ὡς ἐπιστήμη , τὸ δ’ ὡς τὸ θεωρεῖν . Οὐσίαι δὲ μάλιστ’ εἶναι δοκοῦσι τὰ σώματα , καὶ τούτων τὰ φυσικά · ταῦτα γὰρ τῶν ἄλλων ἀρχαί . Τῶν δὲ φυσικῶν τὰ μὲν ἔχει ζωήν , τὰ δ’ οὐκ ἔχει · ζωὴν δὲ λέγομεν τὴν δι’ αὐτοῦ τροφήν τε καὶ αὔξησιν καὶ φθίσιν . Ὥστε πᾶν σῶμα φυσικὸν μετέχον ζωῆς οὐσία ἂν εἴη , οὐσία δ’ οὕτως ὡς συνθέτη . Ἐπεὶ δ’ ἐστὶ σῶμα τοιόνδε , ζωὴν γὰρ ἔχον , οὐκ ἂν εἴη τὸ σῶμα ψυχή · οὐ γάρ ἐστι τῶν καθ’ ὑποκειμένου τὸ σῶμα , μᾶλλον δ’ ὡς ὑποκείμενον καὶ ὕλη . Ἀναγκαῖον ἄρα τὴν ψυχὴν οὐσίαν εἶναι ὡς εἶδος σώματος φυσικοῦ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος . Ἡ δ’ οὐσία ἐντελέχεια . Τοιούτου ἄρα σώματος ἐντελέχεια . Αὕτη δὲ λέγεται διχῶς , ἡ μὲν ὡς ἐπιστήμη , ἡ δ’ ὡς τὸ θεωρεῖν . Φανερὸν οὖν ὅτι ὡς ἐπιστήμη · ἐν γὰρ τῷ ὑπάρχειν τὴν ψυχὴν καὶ ὕπνος καὶ ἐγρήγορσίς ἐστιν , ἀνάλογον δ’ ἡ μὲν ἐγρήγορσις τῷ θεωρεῖν , ὁ δ’ ὕπνος τῷ ἔχειν καὶ μὴ ἐνεργεῖν . Προτέρα δὲ τῇ γενέσει ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἡ ἐπιστήμη . Διὸ ψυχή ἐστιν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώματος φυσικοῦ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος . Τοιοῦτο δέ , ὃ ἂν ᾖ ὀργανικόν . Ὄργανα δὲ καὶ τὰ τῶν φυτῶν μέρη , ἀλλὰ παντελῶς ἁπλᾶ , οἷον τὸ φύλλον περικαρπίου σκέπασμα , τὸ δὲ περικάρπιον καρποῦ . Αἱ δὲ ῥίζαι τῷ στόματι ἀνάλογον · ἄμφω γὰρ ἕλκει τὴν τροφήν . Εἰ δή τι κοινὸν ἐπὶ πάσης ψυχῆς δεῖ λέγειν , εἴη ἂν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώματος φυσικοῦ ὀργανικοῦ . Διὸ καὶ οὐ δεῖ ζητεῖν εἰ ἓν ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα , ὥσπερ οὐδὲ τὸν κηρὸν καὶ τὸ σχῆμα , οὐδ’ ὅλως τὴν ἑκάστου ὕλην καὶ τὸ οὗ ὕλη · τὸ γὰρ ἓν καὶ τὸ εἶναι ἐπεὶ πλεοναχῶς λέγεται , τὸ κυρίως ἡ ἐντελέχειά ἐστιν . Καθόλου μὲν οὖν εἴρηται τί ἐστιν ἡ ψυχή · οὐσία γὰρ ἡ κατὰ τὸν λόγον . Τοῦτο δὲ τὸ τί ἦν εἶναι τῷ τοιῳδὶ σώματι , καθάπερ εἴ τι τῶν ὀργάνων φυσικὸν ἦν σῶμα , οἷον πέλεκυς · ἦν γὰρ ἂν τὸ πελέκει εἶναι ἡ οὐσία αὐτοῦ , καὶ ἡ ψυχὴ τοῦτο · χωρισθείσης γὰρ ταύτης οὐκ ἂν ἔτι πέλεκυς ἦν , ἀλλ’ ἢ ὁμωνύμως . Νῦν δ’ ἐστὶ πέλεκυς · οὐ γὰρ τοιούτου σώματος τὸ τί ἦν εἶναι καὶ ὁ λόγος ἡ ψυχή , ἀλλὰ φυσικοῦ τοιουδὶ ἔχοντος ἀρχὴν κινήσεως καὶ στάσεως ἐν ἑαυτῷ . Θεωρεῖν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν μερῶν δεῖ τὸ λεχθέν . Εἰ γὰρ ἦν ὁ ὀφθαλμὸς ζῷον , ψυχὴ ἂν ἦν αὐτοῦ ἡ ὄψις · αὕτη γὰρ οὐσία ὀφθαλμοῦ ἡ κατὰ τὸν λόγον . Ὁ δ’ ὀφθαλμὸς ὕλη ὄψεως , ἧς ἀπολειπούσης οὐκ ἔστιν ὀφθαλμός , πλὴν ὁμωνύμως , καθάπερ ὁ λίθινος καὶ ὁ γεγραμμένος . Δεῖ δὴ λαβεῖν τὸ ἐπὶ μέρους ἐφ’ ὅλου τοῦ ζῶντος σώματος · ἀνάλογον γὰρ ἔχει ὡς τὸ μέρος πρὸς τὸ μέρος , οὕτως ἡ ὅλη αἴσθησις πρὸς τὸ ὅλον σῶμα τὸ αἰσθητικόν , ᾗ τοιοῦτο . Ἔστι δὲ οὐ τὸ ἀποβεβληκὸς τὴν ψυχὴν τὸ δυνάμει ὂν ὥστε ζῆν , ἀλλὰ τὸ ἔχον . Τὸ δὲ σπέρμα καὶ ὁ καρπὸς τὸ δυνάμει τοιονδὶ σῶμα . Ὡς μὲν οὖν ἡ τμῆσις καὶ ἡ ὅρασις , οὕτω καὶ ἡ ἐγρήγορσις ἐντελέχεια , ὡς δ’ ἡ ὄψις καὶ ἡ δύναμις τοῦ ὀργάνου , ἡ ψυχή · τὸ δὲ σῶμα τὸ δυνάμει ὄν · ἀλλ’ ὥσπερ ὁ ὀφθαλμὸς ἡ κόρη καὶ ἡ ὄψις , κἀκεῖ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα τὸ ζῷον . Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ἡ ψυχὴ χωριστὴ τοῦ σώματος , ἢ μέρη τινὰ αὐτῆς , εἰ μεριστὴ πέφυκεν , οὐκ ἄδηλον · ἐνίων γὰρ ἡ ἐντελέχεια τῶν μερῶν ἐστὶν αὐτῶν . Οὐ μὴν ἀλλ’ ἔνιά γε οὐθὲν κωλύει , διὰ τὸ μηθενὸς εἶναι σώματος ἐντελεχείας . Ἔτι δὲ ἄδηλον εἰ οὕτως ἐντελέχεια τοῦ σώματος ἡ ψυχὴ ὥσπερ πλωτὴρ πλοίου . Τύπῳ μὲν οὖν ταύτῃ διωρίσθω καὶ ὑπογεγράφθω περὶ ψυχῆς .
Lemmas: ὁ μέν δή ὑπό ὁ πρότερος παραδίδωμι περί ψυχή λέγω · πάλιν δέ ὥσπερ ἐκ ὑπαρχή ἐπανίημι , πειράω διορίζω τίς εἰμί ψυχή καί τίς ἄν εἰμί κοινός λόγος αὐτός . λέγω δή γένος εἷς τις ὁ εἰμί ὁ οὐσία , οὗτος δέ ὁ μέν ὡς ὕλη , ὅς κατά ἑαυτοῦ μέν οὐ εἰμί ὅδε τις , ἕτερος δέ μορφή καί εἶδος , κατά ὅς ἤδη λέγω ὅδε τις , καί τρίτος ὁ ἐκ οὗτος . εἰμί δέ ὁ μέν ὕλη δύναμις , ὁ δέ εἶδος ἐντελέχεια , καί οὗτος διχῶς , ὁ μέν ὡς ἐπιστήμη , ὁ δέ ὡς ὁ θεωρέω . οὐσία δέ μάλα εἰμί δοκέω ὁ σῶμα , καί οὗτος ὁ φυσικός · οὗτος γάρ ὁ ἄλλος ἀρχή . ὁ δέ φυσικός ὁ μέν ἔχω ζωή , ὁ δέ οὐ ἔχω · ζωή δέ λέγω ὁ διά αὐτός τροφή τε καί αὔξησις καί φθίσις . ὥστε πᾶς σῶμα φυσικός μετέχω ζωή οὐσία ἄν εἰμί , οὐσία δέ οὕτως ὡς σύνθετος . ἐπεί δέ εἰμί σῶμα τοιόσδε , ζωή γάρ ἔχω , οὐ ἄν εἰμί ὁ σῶμα ψυχή · οὐ γάρ εἰμί ὁ κατά ὑπόκειμαι ὁ σῶμα , μάλα δέ ὡς ὑπόκειμαι καί ὕλη . ἀναγκαῖος ἄρα ὁ ψυχή οὐσία εἰμί ὡς εἶδος σῶμα φυσικός δύναμις ζωή ἔχω . ὁ δέ οὐσία ἐντελέχεια . τοιοῦτος ἄρα σῶμα ἐντελέχεια . οὗτος δέ λέγω διχῶς , ὁ μέν ὡς ἐπιστήμη , ὁ δέ ὡς ὁ θεωρέω . φανερός οὖν ὅτι ὡς ἐπιστήμη · ἐν γάρ ὁ ὑπάρχω ὁ ψυχή καί ὕπνος καί ἐγρήγορσις εἰμί , ἀνάλογος δέ ὁ μέν ἐγρήγορσις ὁ θεωρέω , ὁ δέ ὕπνος ὁ ἔχω καί μή ἐνεργέω . πρότερος δέ ὁ γένεσις ἐπί ὁ αὐτός ὁ ἐπιστήμη . διό ψυχή εἰμί ἐντελέχεια ὁ πρῶτος σῶμα φυσικός δύναμις ζωή ἔχω . τοιοῦτος δέ , ὅς ἄν εἰμί ὀργανικός . ὄργανον δέ καί ὁ ὁ φυτόν μέρος , ἀλλά παντελής ἁπλόος , οἷος ὁ φύλλον περικάρπιον σκέπασμα , ὁ δέ περικάρπιον καρπός . ὁ δέ ῥίζα ὁ στόμα ἀνάλογος · ἄμφω γάρ ἕλκω ὁ τροφή . εἰ δή τις κοινός ἐπί πᾶς ψυχή δέω λέγω , εἰμί ἄν ἐντελέχεια ὁ πρῶτος σῶμα φυσικός ὀργανικός . διό καί οὐ δέω ζητέω εἰ εἷς ὁ ψυχή καί ὁ σῶμα , ὥσπερ οὐδέ ὁ κηρός καί ὁ σχῆμα , οὐδέ ὅλος ὁ ἕκαστος ὕλη καί ὁ ὅς ὕλη · ὁ γάρ εἷς καί ὁ εἰμί ἐπεί πλεοναχός λέγω , ὁ κύριος ὁ ἐντελέχεια εἰμί . καθόλου μέν οὖν λέγω τίς εἰμί ὁ ψυχή · οὐσία γάρ ὁ κατά ὁ λόγος . οὗτος δέ ὁ τίς εἰμί εἰμί ὁ τοῳδ́ς σῶμα , καθά εἰ τις ὁ ὄργανον φυσικός εἰμί σῶμα , οἷος πέλεκυς · εἰμί γάρ ἄν ὁ πέλεκυς εἰμί ὁ οὐσία αὐτός , καί ὁ ψυχή οὗτος · χωρίζω γάρ οὗτος οὐ ἄν ἔτι πέλεκυς εἰμί , ἀλλά ἤ ὁμώνυμος . νῦν δέ εἰμί πέλεκυς · οὐ γάρ τοιοῦτος σῶμα ὁ τίς εἰμί εἰμί καί ὁ λόγος ὁ ψυχή , ἀλλά φυσικός τοιοσδί ἔχω ἀρχή κίνησις καί στάσις ἐν ἑαυτοῦ . θεωρέω δέ καί ἐπί ὁ μέρος δέω ὁ λέγω . εἰ γάρ εἰμί ὁ ὀφθαλμός ζῷον , ψυχή ἄν εἰμί αὐτός ὁ ὄψις · οὗτος γάρ οὐσία ὀφθαλμός ὁ κατά ὁ λόγος . ὁ δέ ὀφθαλμός ὕλη ὄψις , ὅς ἀπολείπω οὐ εἰμί ὀφθαλμός , πλήν ὁμώνυμος , καθά ὁ λίθινος καί ὁ γράφω . δέω δή λαμβάνω ὁ ἐπί μέρος ἐπί ὅλος ὁ ζάω σῶμα · ἀνάλογος γάρ ἔχω ὡς ὁ μέρος πρός ὁ μέρος , οὕτως ὁ ὅλος αἴσθησις πρός ὁ ὅλος σῶμα ὁ αἰσθητικός , ᾗ τοιοῦτος . εἰμί δέ οὐ ὁ ἀποβάλλω ὁ ψυχή ὁ δύναμις εἰμί ὥστε ζάω , ἀλλά ὁ ἔχω . ὁ δέ σπέρμα καί ὁ καρπός ὁ δύναμις τοονδ́ς σῶμα . ὡς μέν οὖν ὁ τμῆσις καί ὁ ὅρασις , οὕτως καί ὁ ἐγρήγορσις ἐντελέχεια , ὡς δέ ὁ ὄψις καί ὁ δύναμις ὁ ὄργανον , ὁ ψυχή · ὁ δέ σῶμα ὁ δύναμις εἰμί · ἀλλά ὥσπερ ὁ ὀφθαλμός ὁ κόρη καί ὁ ὄψις , ἐκεῖ ὁ ψυχή καί ὁ σῶμα ὁ ζῷον . ὅτι μέν οὖν οὐ εἰμί ὁ ψυχή χωριστός ὁ σῶμα , ἤ μέρος τις αὐτός , εἰ μεριστός φύω , οὐ ἄδηλος · ἔνιοι γάρ ὁ ἐντελέχεια ὁ μέρος εἰμί αὐτός . οὐ μήν ἀλλά ἔνιοι γε οὐδείς κωλύω , διά ὁ μηθενός εἰμί σῶμα ἐντελέχεια . ἔτι δέ ἄδηλος εἰ οὕτως ἐντελέχεια ὁ σῶμα ὁ ψυχή ὥσπερ πλωτήρ πλοῖον . τύπος μέν οὖν ταύτῃ διορίζω καί ὑπογράφω περί ψυχή .