aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-anima 2.11
Περὶ δὲ τοῦ ἁπτοῦ καὶ ἁφῆς ὁ αὐτὸς λόγος . Εἰ γὰρ ἡ ἁφὴ μὴ μία ἐστὶν αἴσθησις ἀλλὰ πλείους , ἀναγκαῖον καὶ τὰ ἁπτὰ αἰσθητὰ πλείω εἶναι . Ἔχει δ’ ἀπορίαν πότερον πλείους εἰσὶν ἢ μία , καὶ τί τὸ αἰσθητήριον τὸ τοῦ ἁπτοῦ ἁπτικόν , πότερον ἡ σὰρξ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ ἀνάλογον , ἢ οὔ , ἀλλὰ τοῦτο μέν ἐστι τὸ μεταξύ , τὸ δὲ πρῶτον αἰσθητήριον ἄλλο τί ἐστιν ἐντός . Πᾶσά τε γὰρ αἴσθησις μιᾶς ἐναντιώσεως εἶναι δοκεῖ , οἷον ὄψις λευκοῦ καὶ μέλανος καὶ ἀκοὴ ὀξέος καὶ βαρέος καὶ γεῦσις πικροῦ καὶ γλυκέος · ἐν δὲ τῷ ἁπτῷ πολλαὶ ἔνεισιν ἐναντιώσεις , θερμὸν ψυχρόν , ξηρὸν ὑγρόν , σκληρὸν μαλακόν , καὶ τῶν ἄλλων ὅσα τοιαῦτα . Ἔχει δέ τινα λύσιν πρός γε ταύτην τὴν ἀπορίαν , ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεών εἰσιν ἐναντιώσεις πλείους , οἷον ἐν φωνῇ οὐ μόνον ὀξύτης καὶ βαρύτης , ἀλλὰ καὶ μέγεθος καὶ μικρότης καὶ λειότης καὶ τραχύτης φωνῆς καὶ τοιαῦθ’ ἕτερα . Εἰσὶ δὲ καὶ περὶ χρῶμα διαφοραὶ τοιαῦται ἕτεραι . Ἀλλὰ τί τὸ ἓν τὸ ὑποκείμενον , ὥσπερ ἀκοῇ ψόφος , οὕτω τῇ ἁφῇ , οὐκ ἔστιν ἔνδηλον . Πότερον δ’ ἐστὶ τὸ αἰσθητήριον ἐντός , ἢ οὔ , ἀλλ’ εὐθέως ἡ σάρξ ; Οὐδὲν δοκεῖ σημεῖον εἶναι τὸ γίνεσθαι τὴν αἴσθησιν ἅμα θιγγανομένων . Καὶ γὰρ νῦν εἴ τις περὶ τὴν σάρκα περιτείνειεν οἷον ὑμένα ποιήσας , ὁμοίως τὴν αἴσθησιν εὐθέως ἁψάμενος ἐνσημαίνει · καίτοι δῆλον ὡς οὐκ ἔστιν ἐν τούτῳ τὸ αἰσθητήριον · εἰ δὲ καὶ συμφυὲς γένοιτο , θᾶττον ἔτι διικνοῖτ’ ἂν ἡ αἴσθησις . Διὸ τὸ τοιοῦτο μόριον τοῦ σώματος ἔοικεν οὕτως ἔχειν ὥσπερ ἂν εἰ κύκλῳ ἡμῖν περιεπεφύκει ὁ ἀήρ · ἐδοκοῦμεν γὰρ ἂν ἑνί τινι αἰσθάνεσθαι καὶ ψόφου καὶ χρώματος καὶ ὀσμῆς , καὶ μία τις αἴσθησις εἶναι ὄψις ἀκοὴ ὄσφρησις . Νῦν δὲ διὰ τὸ διωρίσθαι δι’ οὗ γίνονται αἱ κινήσεις , φανερὰ τὰ εἰρημένα αἰσθητήρια ἕτερα ὄντα . Ἐπὶ δὲ τῆς ἁφῆς τοῦτο νῦν ἄδηλον · ἐξ ἀέρος μὲν γὰρ ἢ ὕδατος ἀδύνατον συστῆναι τὸ ἔμψυχον σῶμα · δεῖ γάρ τι στερεὸν εἶναι . Λείπεται δὴ μικτὸν ἐκ γῆς καὶ τούτων εἶναι , οἷον βούλεται ἡ σὰρξ καὶ τὸ ἀνάλογον · ὥστε ἀναγκαῖον καὶ τὸ σῶμα εἶναι μεταξὺ τοῦ ἁπτικοῦ προσπεφυκός , δι’ οὗ γίνονται αἱ αἰσθήσεις πλείους οὖσαι . Δηλοῖ δ’ ὅτι πλείους ἡ ἐπὶ τῆς γλώττης ἁφή · ἁπάντων γὰρ τῶν ἁπτῶν αἰσθάνεται κατὰ τὸ αὐτὸ μόριον καὶ χυμοῦ . Εἰ μὲν οὖν καὶ ἡ ἄλλη σὰρξ ᾐσθάνετο τοῦ χυμοῦ , ἐδόκει ἂν ἡ αὐτὴ καὶ μία εἶναι αἴσθησις ἡ γεῦσις καὶ ἡ ἁφή · νῦν δὲ δύο διὰ τὸ μὴ ἀντιστρέφειν . Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις , εἰ πᾶν σῶμα βάθος ἔχει · τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ τρίτον μέγεθος · ὧν δ’ ἐστὶ δύο σωμάτων μεταξὺ σῶμά τι , οὐκ ἐνδέχεται ταῦτα ἀλλήλων ἅπτεσθαι . Τὸ δ’ ὑγρὸν οὐκ ἔστιν ἄνευ σώματος , οὐδὲ τὸ διερόν , ἀλλ’ ἀναγκαῖον ὕδωρ εἶναι ἢ ἔχειν ὕδωρ . Τὰ δὲ ἁπτόμενα ἀλλήλων ἐν τῷ ὕδατι , μὴ ξηρῶν τῶν ἄκρων ὄντων , ἀναγκαῖον ὕδωρ ἔχειν μεταξύ , οὗ ἀνάπλεα τὰ ἔσχατα . Εἰ δὲ τοῦτ’ ἀληθές , ἀδύνατον ἅψασθαι ἄλλο ἄλλου ἐν ὕδατι . Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῷ ἀέρι · ὁμοίως γὰρ ἔχει ὁ ἀὴρ πρὸς τὰ ἐν αὐτῷ καὶ τὸ ὕδωρ πρὸς τὰ ἐν τῷ ὕδατι . Λανθάνει δὲ μᾶλλον ἡμᾶς , ὥσπερ καὶ τὰ ἐν τῷ ὕδατι ζῷα , εἰ διερὸν διεροῦ ἅπτεται . Πότερον οὖν πάντων ὁμοίως ἐστὶν ἡ αἴσθησις , ἢ ἄλλων ἄλλως , καθάπερ νῦν δοκεῖ ἡ μὲν γεῦσις καὶ ἡ ἁφὴ τῷ ἅπτεσθαι , αἱ δ’ ἄλλαι ἄποθεν . Τὸ δ’ οὐκ ἔστιν , ἀλλὰ καὶ τὸ σκληρὸν καὶ τὸ μαλακὸν δι’ ἑτέρων αἰσθανόμεθα , ὥσπερ καὶ τὸ ψοφητικὸν καὶ τὸ ὁρατὸν καὶ τὸ ὀσφραντόν · ἀλλὰ τὰ μὲν πόρρωθεν , τὰ δ’ ἐγγύθεν . Διὸ λανθάνει , ἐπεὶ αἰσθανόμεθά γε πάντων διὰ τοῦ μέσου · ἀλλ’ ἐπὶ τούτων λανθάνει . Καίτοι καθάπερ εἴπαμεν καὶ πρότερον , κἂν εἰ δι’ ὑμένος αἰσθανοίμεθα τῶν ἁπτῶν ἁπάντων λανθάνοντος ὅτι διείργει , ὁμοίως ἂν ἔχοιμεν ὥσπερ καὶ νῦν ἐν τῷ ὕδατι καὶ ἐν τῷ ἀέρι · δοκοῦμεν γὰρ αὐτῶν ἅπτεσθαι καὶ οὐδὲν εἶναι διὰ μέσου . Ἀλλὰ διαφέρει τὸ ἁπτὸν τῶν ὁρατῶν καὶ τῶν ψοφητικῶν , ὅτι ἐκείνων μὲν αἰσθανόμεθα τῷ τὸ μεταξὺ ποιεῖν τι ἡμᾶς , τῶν δὲ ἁπτῶν οὐχ ὑπὸ τοῦ μεταξὺ ἀλλ’ ἅμα τῷ μεταξύ , ὥσπερ ὁ δι’ ἀσπίδος πληγείς · οὐ γὰρ ἡ ἀσπὶς πληγεῖσα ἐπάταξεν , ἀλλ’ ἄμφω συνέβη πληγῆναι . Ὅλως δ’ ἔοικεν ἡ σὰρξ καὶ ἡ γλῶττα , ὡς ὁ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ πρὸς τὴν ὄψιν καὶ τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν ὄσφρησιν ἔχουσιν , οὕτως ἔχειν πρὸς τὸ αἰσθητήριον ὥσπερ ἐκείνων ἕκαστον . Αὐτοῦ δὲ τοῦ αἰσθητηρίου ἁπτομένου οὔτ’ ἐκεῖ οὔτ’ ἐνταῦθα γένοιτ’ ἂν αἴσθησις , οἷον εἴ τις σῶμα τὸ λευκὸν ἐπὶ τοῦ ὄμματος θείη τὸ ἔσχατον . Ἧι καὶ δῆλον ὅτι ἐντὸς τὸ τοῦ ἁπτοῦ αἰσθητικόν . Οὕτω γὰρ ἂν συμβαίνοι ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων · ἐπιτιθεμένων γὰρ ἐπὶ τὸ αἰσθητήριον οὐκ αἰσθάνεται , ἐπὶ δὲ τὴν σάρκα ἐπιτιθεμένων αἰσθάνεται · ὥστε τὸ μεταξὺ τοῦ ἁπτικοῦ ἡ σάρξ . Ἁπταὶ μὲν οὖν εἰσὶν αἱ διαφοραὶ τοῦ σώματος ᾗ σῶμα · λέγω δὲ διαφορὰς αἳ τὰ στοιχεῖα διορίζουσι , θερμὸν ψυχρόν , ξηρὸν ὑγρόν , περὶ ὧν εἰρήκαμεν πρότερον ἐν τοῖς περὶ στοιχείων . Τὸ δὲ αἰσθητήριον αὐτῶν τὸ ἁπτικόν , καὶ ἐν ᾧ ἡ καλουμένη ἁφὴ ὑπάρχει πρώτῳ , τὸ δυνάμει τοιοῦτόν ἐστι μόριον · τὸ γὰρ αἰσθάνεσθαι πάσχειν τι ἐστίν . Ὥστε τὸ ποιοῦν οἷον αὐτὸ ἐνεργείᾳ , τοιοῦτον ἐκεῖνο ποιεῖ δυνάμει ὄν . Διὸ τοῦ ὁμοίως θερμοῦ καὶ ψυχροῦ ἢ σκληροῦ καὶ μαλακοῦ οὐκ αἰσθανόμεθα , ἀλλὰ τῶν ὑπερβολῶν , ὡς τῆς αἰσθήσεως οἷον μεστότητός τινος οὔσης τῆς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐναντιώσεως . Καὶ διὰ τοῦτο κρίνει τὰ αἰσθητά . Τὸ γὰρ μέσον κριτικόν · γίνεται γὰρ πρὸς ἑκάτερον αὐτῶν θάτερον τῶν ἄκρων · καὶ δεῖ ὥσπερ τὸ μέλλον αἰσθήσεσθαι λευκοῦ καὶ μέλανος μηδέτερον αὐτῶν εἶναι ἐνεργείᾳ , δυνάμει δ’ ἄμφω , οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων καὶ ἐπὶ τῆς ἁφῆς μήτε θερμὸν μήτε ψυχρόν . Ἔτι δ’ ὥσπερ ὁρατοῦ καὶ ἀοράτου ἦν πως ἡ ὄψις , ὁμοίως δὲ καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν ἀντικειμένων , οὕτω καὶ ἡ ἁφὴ τοῦ ἁπτοῦ καὶ ἀνάπτου · ἄναπτον δ’ ἐστὶ τό τε μικρὰν ἔχον πάμπαν διαφορὰν τῶν ἁπτῶν , οἷον πέπονθεν ὁ ἀήρ , καὶ τῶν ἁπτῶν αἱ ὑπερβολαί , ὥσπερ τὰ φθαρτικά . Καθ’ ἑκάστην μὲν οὖν τῶν αἰσθήσεων εἴρηται τύπῳ .
Lemmas: περί δέ ὁ ἁπτός καί ἁφή ὁ αὐτός λόγος . εἰ γάρ ὁ ἁφή μή εἷς εἰμί αἴσθησις ἀλλά πολύς , ἀναγκαῖος καί ὁ ἁπτός αἰσθητός πολύς εἰμί . ἔχω δέ ἀπορία πότερος πολύς εἰμί ἤ εἷς , καί τίς ὁ αἰσθητήριον ὁ ὁ ἁπτός ἁπτικός , πότερος ὁ σάρξ καί ἐν ὁ ἄλλος ὁ ἀνάλογος , ἤ οὐ , ἀλλά οὗτος μέν εἰμί ὁ μεταξύ , ὁ δέ πρῶτος αἰσθητήριον ἄλλος τις εἰμί ἐντός . πᾶς τε γάρ αἴσθησις εἷς ἐναντίωσις εἰμί δοκέω , οἷος ὄψις λευκός καί μέλας καί ἀκοή ὀξύς καί βαρύς καί γεῦσις πικρός καί γλυκύς · ἐν δέ ὁ ἁπτός πολύς ἔνειμι ἐναντίωσις , θερμός ψυχρός , ξηρός ὑγρός , σκληρός μαλακός , καί ὁ ἄλλος ὅσος τοιοῦτος . ἔχω δέ τις λύσις πρός γε οὗτος ὁ ἀπορία , ὅτι καί ἐπί ὁ ἄλλος αἴσθησις εἰμί ἐναντίωσις πολύς , οἷος ἐν φωνή οὐ μόνος ὀξύτης καί βαρύτης , ἀλλά καί μέγεθος καί μικρότης καί λειότης καί τραχύτης φωνή καί τοιοῦτος ἕτερος . εἰμί δέ καί περί χρῶμα διαφορά τοιοῦτος ἕτερος . ἀλλά τίς ὁ εἷς ὁ ὑπόκειμαι , ὥσπερ ἀκοή ψόφος , οὕτως ὁ ἁφή , οὐ εἰμί ἔνδηλος . πότερος δέ εἰμί ὁ αἰσθητήριον ἐντός , ἤ οὐ , ἀλλά εὐθύς ὁ σάρξ ; οὐδείς δοκέω σημεῖον εἰμί ὁ γίγνομαι ὁ αἴσθησις ἅμα θιγγάνω . καί γάρ νῦν εἰ τις περί ὁ σάρξ περιτείνω οἷος ὑμήν ποιέω , ὅμοιος ὁ αἴσθησις εὐθύς ἅπτω ἐνσημαίνομαι · καίτοι δῆλος ὡς οὐ εἰμί ἐν οὗτος ὁ αἰσθητήριον · εἰ δέ καί συμφυής γίγνομαι , ταχύς ἔτι διικνέομαι ἄν ὁ αἴσθησις . διό ὁ τοιοῦτος μόριον ὁ σῶμα ἔοικα οὕτως ἔχω ὥσπερ ἄν εἰ κύκλος ἐγώ περιφύομαι ὁ ἀήρ · δοκέω γάρ ἄν εἷς τις αἰσθάνομαι καί ψόφος καί χρῶμα καί ὀσμή , καί εἷς τις αἴσθησις εἰμί ὄψις ἀκοή ὄσφρησις . νῦν δέ διά ὁ διορίζω διά ὅς γίγνομαι ὁ κίνησις , φανερός ὁ λέγω αἰσθητήριον ἕτερος εἰμί . ἐπί δέ ὁ ἁφή οὗτος νῦν ἄδηλος · ἐκ ἀήρ μέν γάρ ἤ ὕδωρ ἀδύνατος συνίστημι ὁ ἔμψυχος σῶμα · δέω γάρ τις στερεός εἰμί . λείπω δή μικτός ἐκ γῆ καί οὗτος εἰμί , οἷος βούλομαι ὁ σάρξ καί ὁ ἀνάλογος · ὥστε ἀναγκαῖος καί ὁ σῶμα εἰμί μεταξύ ὁ ἁπτικός προσφύω , διά ὅς γίγνομαι ὁ αἴσθησις πολύς εἰμί . δηλόω δέ ὅτι πολύς ὁ ἐπί ὁ γλῶσσα ἁφή · ἅπας γάρ ὁ ἁπτός αἰσθάνομαι κατά ὁ αὐτός μόριον καί χυμός . εἰ μέν οὖν καί ὁ ἄλλος σάρξ αἰσθάνομαι ὁ χυμός , δοκέω ἄν ὁ αὐτός καί εἷς εἰμί αἴσθησις ὁ γεῦσις καί ὁ ἁφή · νῦν δέ δύο διά ὁ μή ἀντιστρέφω . ἀπορέω δέ ἄν τις , εἰ πᾶς σῶμα βάθος ἔχω · οὗτος δέ εἰμί ὁ τρίτος μέγεθος · ὅς δέ εἰμί δύο σῶμα μεταξύ σῶμα τις , οὐ ἐνδέχομαι οὗτος ἀλλήλων ἅπτω . ὁ δέ ὑγρός οὐ εἰμί ἄνευ σῶμα , οὐδέ ὁ διερός , ἀλλά ἀναγκαῖος ὕδωρ εἰμί ἤ ἔχω ὕδωρ . ὁ δέ ἅπτω ἀλλήλων ἐν ὁ ὕδωρ , μή ξηρός ὁ ἄκρον εἰμί , ἀναγκαῖος ὕδωρ ἔχω μεταξύ , ὅς ἀνάπλεος ὁ ἔσχατος . εἰ δέ οὗτος ἀληθής , ἀδύνατος ἅπτω ἄλλος ἄλλος ἐν ὕδωρ . ὁ αὐτός δέ τρόπος καί ἐν ὁ ἀήρ · ὅμοιος γάρ ἔχω ὁ ἀήρ πρός ὁ ἐν αὐτός καί ὁ ὕδωρ πρός ὁ ἐν ὁ ὕδωρ . λανθάνω δέ μάλα ἐγώ , ὥσπερ καί ὁ ἐν ὁ ὕδωρ ζῷον , εἰ διερός διερός ἅπτω . πότερος οὖν πᾶς ὅμοιος εἰμί ὁ αἴσθησις , ἤ ἄλλος ἄλλος , καθά νῦν δοκέω ὁ μέν γεῦσις καί ὁ ἁφή ὁ ἅπτω , ὁ δέ ἄλλος ἄποθεν . ὁ δέ οὐ εἰμί , ἀλλά καί ὁ σκληρός καί ὁ μαλακός διά ἕτερος αἰσθάνομαι , ὥσπερ καί ὁ ψοφητικός καί ὁ ὁρατός καί ὁ ὀσφραντός · ἀλλά ὁ μέν πρόσωθεν , ὁ δέ ἐγγύθεν . διό λανθάνω , ἐπεί αἰσθάνομαι γε πᾶς διά ὁ μέσος · ἀλλά ἐπί οὗτος λανθάνω . καίτοι καθά λέγω καί πρότερος , ἄν εἰ διά ὑμήν αἰσθάνομαι ὁ ἁπτός ἅπας λανθάνω ὅτι διείργω , ὅμοιος ἄν ἔχω ὥσπερ καί νῦν ἐν ὁ ὕδωρ καί ἐν ὁ ἀήρ · δοκέω γάρ αὐτός ἅπτω καί οὐδείς εἰμί διά μέσος . ἀλλά διαφέρω ὁ ἁπτός ὁ ὁρατός καί ὁ ψοφητικός , ὅτι ἐκεῖνος μέν αἰσθάνομαι ὁ ὁ μεταξύ ποιέω τις ἐγώ , ὁ δέ ἁπτός οὐ ὑπό ὁ μεταξύ ἀλλά ἅμα ὁ μεταξύ , ὥσπερ ὁ διά ἀσπίς πλήσσω · οὐ γάρ ὁ ἀσπίς πλήσσω πατάσσω , ἀλλά ἄμφω συμβαίνω πλήσσω . ὅλος δέ ἔοικα ὁ σάρξ καί ὁ γλῶσσα , ὡς ὁ ἀήρ καί ὁ ὕδωρ πρός ὁ ὄψις καί ὁ ἀκοή καί ὁ ὄσφρησις ἔχω , οὕτως ἔχω πρός ὁ αἰσθητήριον ὥσπερ ἐκεῖνος ἕκαστος . αὐτός δέ ὁ αἰσθητήριον ἅπτω οὔτε ἐκεῖ οὔτε ἐνταῦθα γίγνομαι ἄν αἴσθησις , οἷος εἰ τις σῶμα ὁ λευκός ἐπί ὁ ὄμμα τίθημι ὁ ἔσχατος . ᾗ καί δῆλος ὅτι ἐντός ὁ ὁ ἁπτός αἰσθητικός . οὕτως γάρ ἄν συμβαίνω ὅς καί ἐπί ὁ ἄλλος · ἐπιτίθημι γάρ ἐπί ὁ αἰσθητήριον οὐ αἰσθάνομαι , ἐπί δέ ὁ σάρξ ἐπιτίθημι αἰσθάνομαι · ὥστε ὁ μεταξύ ὁ ἁπτικός ὁ σάρξ . ἁπτός μέν οὖν εἰμί ὁ διαφορά ὁ σῶμα ᾗ σῶμα · λέγω δέ διαφορά ὅς ὁ στοιχεῖον διορίζω , θερμός ψυχρός , ξηρός ὑγρός , περί ὅς λέγω πρότερος ἐν ὁ περί στοιχεῖον . ὁ δέ αἰσθητήριον αὐτός ὁ ἁπτικός , καί ἐν ὅς ὁ καλέω ἁφή ὑπάρχω πρῶτος , ὁ δύναμις τοιοῦτος εἰμί μόριον · ὁ γάρ αἰσθάνομαι πάσχω τις εἰμί . ὥστε ὁ ποιέω οἷος αὐτός ἐνέργεια , τοιοῦτος ἐκεῖνος ποιέω δύναμις εἰμί . διό ὁ ὅμοιος θερμός καί ψυχρός ἤ σκληρός καί μαλακός οὐ αἰσθάνομαι , ἀλλά ὁ ὑπερβολή , ὡς ὁ αἴσθησις οἷος μεστότης τις εἰμί ὁ ἐν ὁ αἰσθητός ἐναντίωσις . καί διά οὗτος κρίνω ὁ αἰσθητός . ὁ γάρ μέσος κριτικός · γίγνομαι γάρ πρός ἑκάτερος αὐτός ἕτερος ὁ ἄκρον · καί δέω ὥσπερ ὁ μέλλω αἰσθάνομαι λευκός καί μέλας μηδέτερος αὐτός εἰμί ἐνέργεια , δύναμις δέ ἄμφω , οὕτως δή καί ἐπί ὁ ἄλλος καί ἐπί ὁ ἁφή μήτε θερμός μήτε ψυχρός . ἔτι δέ ὥσπερ ὁρατός καί ἀόρατος εἰμί πως ὁ ὄψις , ὅμοιος δέ καί ὁ λοιπός ὁ ἀντίκειμαι , οὕτως καί ὁ ἁφή ὁ ἁπτός καί ἄναπτος · ἄναπτος δέ εἰμί ὁ τε μικρός ἔχω πάμπαν διαφορά ὁ ἁπτός , οἷος πάσχω ὁ ἀήρ , καί ὁ ἁπτός ὁ ὑπερβολή , ὥσπερ ὁ φθαρτικός . κατά ἕκαστος μέν οὖν ὁ αἴσθησις λέγω τύπος .