aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-anima 3.7
Τὸ δ’ αὐτό ἐστιν ἡ κατ’ ἐνέργειαν ἐπιστήμη τῷ πράγματι . Ἡ δὲ κατὰ δύναμιν χρόνῳ προτέρα ἐν τῷ ἑνί , ὅλως δὲ οὐδὲ χρόνῳ · ἔστι γὰρ ἐξ ἐντελεχείᾳ ὄντος πάντα τὰ γιγνόμενα . Φαίνεται δὲ τὸ μὲν αἰσθητὸν ἐκ δυνάμει ὄντος τοῦ αἰσθητικοῦ ἐνεργείᾳ ποιοῦν · οὐ γὰρ πάσχει οὐδ’ ἀλλοιοῦται . Διὸ ἄλλο εἶδος τοῦτο κινήσεως · ἡ γὰρ κίνησις τοῦ ἀτελοῦς ἐνέργεια ἦν , ἡ δ’ ἁπλῶς ἐνέργεια ἑτέρα ἡ τοῦ τετελεσμένου . Τὸ μὲν οὖν αἰσθάνεσθαι ὅμοιον τῷ φάναι μόνον καὶ νοεῖν · ὅταν δὲ ἡδὺ ἢ λυπηρόν , οἷον καταφᾶσα ἢ ἀποφᾶσα , διώκει ἢ φεύγει · καὶ ἔστι τὸ ἥδεσθαι καὶ λυπεῖσθαι τὸ ἐνεργεῖν τῇ αἰσθητικῇ μεσότητι πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἢ κακόν , ᾗ τοιαῦτα . Καὶ ἡ φυγὴ δὲ καὶ ἡ ὄρεξις τοῦτο ἡ κατ’ ἐνέργειαν , καὶ οὐχ ἕτερον τὸ ὀρεκτικὸν καὶ φευκτικόν , οὔτ’ ἀλλήλων οὔτε τοῦ αἰσθητικοῦ · ἀλλὰ τὸ εἶναι ἄλλο . Τῇ δὲ διανοητικῇ ψυχῇ τὰ φαντάσματα οἷον αἰσθήματα ὑπάρχει . Ὅταν δὲ ἀγαθὸν ἢ κακὸν φήσῃ ἢ ἀποφήσῃ , φεύγειν ἢ διώκει . Διὸ οὐδέποτε νοεῖ ἄνευ φαντάσματος ἡ ψυχή , ὥσπερ δὲ ὁ ἀὴρ τὴν κόρην τοιανδὶ ἐποίησεν , αὐτὴ δ’ ἕτερον , καὶ ἡ ἀκοὴ ὡσαύτως · τὸ δὲ ἔσχατον ἕν , καὶ μία μεσότης · τὸ δ’ εἶναι αὐτῇ πλείω . Τίνι δ’ ἐπικρίνει τί διαφέρει γλυκὺ καὶ θερμόν , εἴρηται μὲν καὶ πρότερον , λεκτέον δὲ καὶ ὧδε . Ἔστι γὰρ ἕν τι , οὕτω δὲ καὶ ὡς ὅρος . Καὶ ταῦτα ἓν τῷ ἀνάλογον καὶ τῷ ἀριθμῷ ὃν ἔχει πρὸς ἑκάτερον , ὡς ἐκεῖνα πρὸς ἄλληλα · τί γὰρ διαφέρει τὸ ἀπορεῖν πῶς τὰ ὁμογενῆ κρίνει ἢ τἀναντία , οἷον λευκὸν καὶ μέλαν ; Ἔστω δὴ ὡς τὸ Α τὸ λευκὸν πρὸς τὸ Β τὸ μέλαν , τὸ Γ πρὸς τὸ Δ ὡς ἐκεῖνα πρὸς ἄλληλα · ὥστε καὶ ἐναλλάξ . Εἰ δὴ τὰ Γ Δ ἑνὶ εἴη ὑπάρχοντα , οὕτως ἕξει ὥσπερ καὶ τὰ Α Β , τὸ αὐτὸ μὲν καὶ ἕν , τὸ δ’ εἶναι οὐ τὸ αὐτό , κἀκεῖνο ὁμοίως . Ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ εἰ τὸ μὲν Α τὸ γλυκὺ εἴη , τὸ δὲ Β τὸ λευκόν . Τὰ μὲν οὖν εἴδη τὸ νοητικὸν ἐν τοῖς φαντάσμασι νοεῖ , καὶ ὡς ἐν ἐκείνοις ὥρισται αὐτῷ τὸ διωκτὸν καὶ φευκτόν , καὶ ἐκτὸς τῆς αἰσθήσεως , ὅταν ἐπὶ τῶν φαντασμάτων ᾖ , κινεῖται , οἷον αἰσθανόμενος τὸν φρυκτὸν ὅτι πῦρ , τῇ κοινῇ γνωρίζει , ὁρῶν κινούμενον , ὅτι πολέμιος . Ὁτὲ δὲ τοῖς ἐν τῇ ψυχῇ φαντάσμασιν ἢ νοήμασιν ὥσπερ ὁρῶν λογίζεται καὶ βουλεύεται τὰ μέλλοντα πρὸς τὰ παρόντα · καὶ ὅταν εἴπῃ ὡς ἐκεῖ τὸ ἡδὺ ἢ λυπηρόν , ἐνταῦθα φεύγει ἢ διώκει , καὶ ὅλως ἐν πράξει . Καὶ τὸ ἄνευ δὲ πράξεως , τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦδος ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἐστί , τῷ ἀγαθῷ καὶ κακῷ · ἀλλὰ τῷ γε ἁπλῶς διαφέρει καὶ τινί . Τὰ δὲ ἐν ἀφαιρέσει λεγόμενα νοεῖ ὥσπερ ἂν εἰ τὸ σιμόν , ᾗ μὲν σιμόν , οὐ κεχωρισμένως , ᾗ δὲ κοῖλον , εἴ τις ἐνόει ἐνεργείᾳ , ἄνευ τῆς σαρκὸς ἂν ἐνόει ἐν ᾗ τὸ κοῖλον . Οὕτω τὰ μαθηματικὰ οὐ κεχωρισμένα ὡς κεχωρισμένα νοεῖ , ὅταν νοῇ ἐκεῖνα . Ὅλως δὲ ὁ νοῦς ἐστὶν ὁ κατ’ ἐνέργειαν τὰ πράγματα νοῦν . Ἆρα δ’ ἐνδέχεται τῶν κεχωρισμένων τι νοεῖν ὄντα αὐτὸν μὴ κεχωρισμένον μεγέθους , ἢ οὔ , σκεπτέον ὕστερον .
Lemmas: ὁ δέ αὐτός εἰμί ὁ κατά ἐνέργεια ἐπιστήμη ὁ πρᾶγμα . ὁ δέ κατά δύναμις χρόνος πρότερος ἐν ὁ εἷς , ὅλος δέ οὐδέ χρόνος · εἰμί γάρ ἐκ ἐντελέχεια εἰμί πᾶς ὁ γίγνομαι . φαίνω δέ ὁ μέν αἰσθητός ἐκ δύναμις εἰμί ὁ αἰσθητικός ἐνέργεια ποιέω · οὐ γάρ πάσχω οὐδέ ἀλλοιόω . διό ἄλλος εἶδος οὗτος κίνησις · ὁ γάρ κίνησις ὁ ἀτελής ἐνέργεια εἰμί , ὁ δέ ἁπλῶς ἐνέργεια ἕτερος ὁ ὁ τελέω . ὁ μέν οὖν αἰσθάνομαι ὅμοιος ὁ φημί μόνος καί νοέω · ὅταν δέ ἡδύς ἤ λυπηρός , οἷος κατάφημι ἤ ἀπόφημι , διώκω ἤ φεύγω · καί εἰμί ὁ ἥδομαι καί λυπέω ὁ ἐνεργέω ὁ αἰσθητικός μεσότης πρός ὁ ἀγαθός ἤ κακός , ᾗ τοιοῦτος . καί ὁ φυγή δέ καί ὁ ὄρεξις οὗτος ὁ κατά ἐνέργεια , καί οὐ ἕτερος ὁ ὀρεκτικός καί φευκτικός , οὔτε ἀλλήλων οὔτε ὁ αἰσθητικός · ἀλλά ὁ εἰμί ἄλλος . ὁ δέ διανοητικός ψυχή ὁ φάντασμα οἷος αἴσθημα ὑπάρχω . ὅταν δέ ἀγαθός ἤ κακός φημί ἤ ἀπόφημι , φεύγω ἤ διώκω . διό οὐδέποτε νοέω ἄνευ φάντασμα ὁ ψυχή , ὥσπερ δέ ὁ ἀήρ ὁ κόρη τοιανδί ποιέω , αὐτός δέ ἕτερος , καί ὁ ἀκοή ὡσαύτως · ὁ δέ ἔσχατος εἷς , καί εἷς μεσότης · ὁ δέ εἰμί αὐτός πολύς . τίς δέ ἐπικρίνω τίς διαφέρω γλυκύς καί θερμός , λέγω μέν καί πρότερος , λεκτέος δέ καί ὧδε . εἰμί γάρ εἷς τις , οὕτως δέ καί ὡς ὅρος . καί οὗτος εἷς ὁ ἀνάλογος καί ὁ ἀριθμός ὅς ἔχω πρός ἑκάτερος , ὡς ἐκεῖνος πρός ἀλλήλων · τίς γάρ διαφέρω ὁ ἀπορέω πῶς ὁ ὁμογενής κρίνω ἤ ἐναντίος , οἷος λευκός καί μέλας ; εἰμί δή ὡς ὁ Α ὁ λευκός πρός ὁ Β ὁ μέλας , ὁ Γ πρός ὁ Δ ὡς ἐκεῖνος πρός ἀλλήλων · ὥστε καί ἐναλλάξ . εἰ δή ὁ Γ Δ εἷς εἰμί ὑπάρχω , οὕτως ἔχω ὥσπερ καί ὁ Α Β , ὁ αὐτός μέν καί εἷς , ὁ δέ εἰμί οὐ ὁ αὐτός , ἐκεῖνος ὅμοιος . ὁ δέ αὐτός λόγος καί εἰ ὁ μέν Α ὁ γλυκύς εἰμί , ὁ δέ Β ὁ λευκός . ὁ μέν οὖν εἶδος ὁ νοητικός ἐν ὁ φάντασμα νοέω , καί ὡς ἐν ἐκεῖνος ὁρίζω αὐτός ὁ διωκτός καί φευκτός , καί ἐκτός ὁ αἴσθησις , ὅταν ἐπί ὁ φάντασμα εἰμί , κινέω , οἷος αἰσθάνομαι ὁ φρυκτός ὅτι πῦρ , ὁ κοινῇ γνωρίζω , ὁράω κινέω , ὅτι πολέμιος . ὅτε δέ ὁ ἐν ὁ ψυχή φάντασμα ἤ νόημα ὥσπερ ὁράω λογίζομαι καί βουλεύω ὁ μέλλω πρός ὁ πάρειμι · καί ὅταν λέγω ὡς ἐκεῖ ὁ ἡδύς ἤ λυπηρός , ἐνταῦθα φεύγω ἤ διώκω , καί ὅλος ἐν πρᾶξις . καί ὁ ἄνευ δέ πρᾶξις , ὁ ἀληθής καί ὁ ψεῦδος ἐν ὁ αὐτός γένος εἰμί , ὁ ἀγαθός καί κακός · ἀλλά ὁ γε ἁπλῶς διαφέρω καί τις . ὁ δέ ἐν ἀφαίρεσις λέγω νοέω ὥσπερ ἄν εἰ ὁ σιμός , ᾗ μέν σιμός , οὐ κεχωρισμένως , ᾗ δέ κοῖλος , εἰ τις νοέω ἐνέργεια , ἄνευ ὁ σάρξ ἄν νοέω ἐν ὅς ὁ κοῖλος . οὕτως ὁ μαθηματικός οὐ χωρίζω ὡς χωρίζω νοέω , ὅταν νοέω ἐκεῖνος . ὅλος δέ ὁ νόος εἰμί ὁ κατά ἐνέργεια ὁ πρᾶγμα νόος . ἆρα δέ ἐνδέχομαι ὁ χωρίζω τις νοέω εἰμί αὐτός μή χωρίζω μέγεθος , ἤ οὐ , σκοπέω ὕστερον .