aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-anima 3.9
Ἐπεὶ δὲ ἡ ψυχὴ κατὰ δύο ὥρισται δυνάμεις ἡ τῶν ζῴων , τῷ τε κριτικῷ , ὃ διανοίας ἔργον ἐστὶ καὶ αἰσθήσεως , καὶ ἔτι τῷ κινεῖν τὴν κατὰ τόπον κίνησιν , περὶ μὲν αἰσθήσεως καὶ νοῦ διωρίσθω τοσαῦτα , περὶ δὲ τοῦ κινοῦντος , τί ποτέ ἐστι τῆς ψυχῆς , σκεπτέον , πότερον ἕν τι μόριον αὐτῆς χωριστὸν ὂν ἢ μεγέθει ἢ λόγῳ , ἢ πᾶσα ἡ ψυχή , κἂν εἰ μόριόν τι , πότερον ἴδιόν τι παρὰ τὰ εἰωθότα λέγεσθαι καὶ τὰ εἰρημένα , ἢ τούτων ἕν τι . Ἔχει δὲ ἀπορίαν εὐθὺς πῶς τε δεῖ μόρια λέγειν τῆς ψυχῆς καὶ πόσα . Τρόπον γάρ τινα ἄπειρα φαίνεται , καὶ οὐ μόνον ἅ τινες λέγουσι διορίζοντες , λογιστικὸν καὶ θυμικὸν καὶ ἐπιθυμητικόν , οἱ δὲ τὸ λόγον ἔχον καὶ τὸ ἄλογον · κατὰ γὰρ τὰς διαφορὰς δι’ ἃς ταῦτα χωρίζουσι , καὶ ἄλλα φανεῖται μόρια μείζω διάστασιν ἔχοντα τούτων , περὶ ὧν καὶ νῦν εἴρηται , τό τε θρεπτικόν , ὃ καὶ τοῖς φυτοῖς ὑπάρχει καὶ πᾶσι τοῖς ζῴοις , καὶ τὸ αἰσθητικόν , ὃ οὔτε ὡς ἄλογον οὔτε ὡς λόγον ἔχον θείη ἄν τις ῥᾳδίως . Ἔτι δὲ τὸ φανταστικόν , ὃ τῷ μὲν εἶναι πάντων ἕτερον , τινὶ δὲ τούτων ταὐτὸν ἢ ἕτερον , ἔχει πολλὴν ἀπορίαν , εἴ τις θήσει κεχωρισμένα μόρια τῆς ψυχῆς . Πρὸς δὲ τούτοις τὸ ὀρεκτικόν , ὃ καὶ λόγῳ καὶ δυνάμει ἕτερον ἂν δόξειεν εἶναι πάντων . Καὶ ἄτοπον δὴ τοῦτο διασπᾶν · ἔν τε τῷ λογιστικῷ γὰρ ἡ βούλησις γίνεται , καὶ ἐν τῷ ἀλόγῳ ἡ ἐπιθυμία καὶ ὁ θυμός · εἰ δὲ τρία ἡ ψυχή , ἐν ἑκάστῳ ἔσται ὄρεξις . Καὶ δὴ καὶ περὶ οὗ νῦν ὁ λόγος ἐνέστηκε , τί τὸ κινοῦν κατὰ τόπον τὸ ζῷόν ἐστιν ; Τὴν μὲν γὰρ κατ’ αὔξησιν καὶ φθίσιν κίνησιν , ἅπασιν ὑπάρχουσαν , τὸ πᾶσιν ὑπάρχον δόξειεν ἂν κινεῖν τὸ γεννητικὸν καὶ θρεπτικόν · περὶ δὲ ἀναπνοῆς καὶ ἐκπνοῆς καὶ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως ὕστερον ἐπισκεπτέον · ἔχει γὰρ καὶ ταῦτα πολλὴν ἀπορίαν . Ἀλλὰ περὶ τῆς κατὰ τόπον κινήσεως , τί τὸ κινοῦν τὸ ζῷον τὴν πορευτικὴν κίνησιν , σκεπτέον . Ὅτι μὲν οὖν οὐχ ἡ θρεπτικὴ δύναμις , δῆλον · ἀεί τε γὰρ ἕνεκά του ἡ κίνησις αὕτη , καὶ ἢ μετὰ φαντασίας ἢ ὀρέξεώς ἐστιν · οὐθὲν γὰρ μὴ ὀρεγόμενον ἢ φεῦγον κινεῖται ἀλλ’ ἢ βίᾳ . Ἔτι κἂν τὰ φυτὰ κινητικὰ ἦν , κἂν εἶχέ τι μόριον ὀργανικὸν πρὸς τὴν κίνησιν ταύτην . Ὁμοίως δὲ οὐδὲ τὸ αἰσθητικόν · πολλὰ γάρ ἐστι τῶν ζῴων ἃ αἴσθησιν μὲν ἔχει , μόνιμα δ’ ἐστὶ καὶ ἀκίνητα διὰ τέλους . Εἰ οὖν ἡ φύσις μήτε ποιεῖ μάτην μηθὲν μήτε ἀπολείπει τι τῶν ἀναγκαίων , πλὴν ἐν τοῖς πηρώμασι καὶ ἐν τοῖς ἀτελέσιν · τὰ δὲ τοιαῦτα τῶν ζῴων τέλεια καὶ οὐ πηρώματά ἐστιν · σημεῖον δ’ ὅτι ἔστι γεννητικὰ καὶ ἀκμὴν ἔχει καὶ φθίσιν · ὥστ’ εἶχεν ἂν καὶ τὰ ὀργανικὰ μέρη τῆς πορείας . Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ λογιστικὸν καὶ ὁ καλούμενος νοῦς ἐστὶν ὁ κινῶν · ὁ μὲν γὰρ θεωρητικὸς οὐθὲν νοεῖ πρακτόν , οὐδὲ λέγει περὶ φευκτοῦ καὶ διωκτοῦ οὐθέν , ἡ δὲ κίνησις ἢ φεύγοντός τι ἢ διώκοντός τί ἐστιν . Ἀλλ’ οὐδ’ ὅταν θεωρῇ τι τοιοῦτον , ἤδη κελεύει φεύγειν ἢ διώκειν , οἷον πολλάκις διανοεῖται φοβερόν τι ἢ ἡδύ , οὐ κελεύει δὲ φοβεῖσθαι , ἡ δὲ καρδία κινεῖται , ἂν δ’ ἡδύ , ἕτερόν τι μόριον . Ἔτι καὶ ἐπιτάττοντος τοῦ νοῦ καὶ λεγούσης τῆς διανοίας φεύγειν τι ἢ διώκειν οὐ κινεῖται , ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν πράττει , οἷον ὁ ἀκρατής . Καὶ ὅλως δὲ ὁρῶμεν ὅτι ὁ ἔχων τὴν ἰατρικὴν οὐκ ἰᾶται , ὡς ἑτέρου τινὸς κυρίου ὄντος τοῦ ποιεῖν κατὰ τὴν ἐπιστήμην , ἀλλ’ οὐ τῆς ἐπιστήμης . Ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ἡ ὄρεξις ταύτης κυρία τῆς κινήσεως · οἱ γὰρ ἐγκρατεῖς ὀρεγόμενοι καὶ ἐπιθυμοῦντες οὐ πράττουσιν ὧν ἔχουσι τὴν ὄρεξιν , ἀλλ’ ἀκολουθοῦσι τῷ νῷ .
Lemmas: ἐπεί δέ ὁ ψυχή κατά δύο ὁρίζω δύναμις ὁ ὁ ζῷον , ὁ τε κριτικός , ὅς διάνοια ἔργον εἰμί καί αἴσθησις , καί ἔτι ὁ κινέω ὁ κατά τόπος κίνησις , περί μέν αἴσθησις καί νόος διορίζω τοσοῦτος , περί δέ ὁ κινέω , τίς ποτέ εἰμί ὁ ψυχή , σκοπέω , πότερος εἷς τις μόριον αὐτός χωριστός εἰμί ἤ μέγεθος ἤ λόγος , ἤ πᾶς ὁ ψυχή , ἄν εἰ μόριον τις , πότερος ἴδιος τις παρά ὁ εἴωθα λέγω καί ὁ λέγω , ἤ οὗτος εἷς τις . ἔχω δέ ἀπορία εὐθύς πῶς τε δέω μόριον λέγω ὁ ψυχή καί πόσος . τρόπος γάρ τις ἄπειρος φαίνω , καί οὐ μόνος ὅς τις λέγω διορίζω , λογιστικός καί θυμικός καί ἐπιθυμητικός , ὁ δέ ὁ λόγος ἔχω καί ὁ ἄλογος · κατά γάρ ὁ διαφορά διά ὅς οὗτος χωρίζω , καί ἄλλος φαίνω μόριον μέγας διάστασις ἔχω οὗτος , περί ὅς καί νῦν λέγω , ὁ τε θρεπτικός , ὅς καί ὁ φυτόν ὑπάρχω καί πᾶς ὁ ζῷον , καί ὁ αἰσθητικός , ὅς οὔτε ὡς ἄλογος οὔτε ὡς λόγος ἔχω τίθημι ἄν τις ῥᾴδιος . ἔτι δέ ὁ φανταστικός , ὅς ὁ μέν εἰμί πᾶς ἕτερος , τις δέ οὗτος αὐτός ἤ ἕτερος , ἔχω πολύς ἀπορία , εἰ τις τίθημι χωρίζω μόριον ὁ ψυχή . πρός δέ οὗτος ὁ ὀρεκτικός , ὅς καί λόγος καί δύναμις ἕτερος ἄν δοκέω εἰμί πᾶς . καί ἄτοπος δή οὗτος διασπάω · ἐν τε ὁ λογιστικός γάρ ὁ βούλησις γίγνομαι , καί ἐν ὁ ἄλογος ὁ ἐπιθυμία καί ὁ θυμός · εἰ δέ τρεῖς ὁ ψυχή , ἐν ἕκαστος εἰμί ὄρεξις . καί δή καί περί ὅς νῦν ὁ λόγος ἐνίστημι , τίς ὁ κινέω κατά τόπος ὁ ζῷον εἰμί ; ὁ μέν γάρ κατά αὔξησις καί φθίσις κίνησις , ἅπας ὑπάρχω , ὁ πᾶς ὑπάρχω δοκέω ἄν κινέω ὁ γεννητικός καί θρεπτικός · περί δέ ἀναπνοή καί ἐκπνοή καί ὕπνος καί ἐγρήγορσις ὕστερον ἐπισκοπέω · ἔχω γάρ καί οὗτος πολύς ἀπορία . ἀλλά περί ὁ κατά τόπος κίνησις , τίς ὁ κινέω ὁ ζῷον ὁ πορευτικός κίνησις , σκοπέω . ὅτι μέν οὖν οὐ ὁ θρεπτικός δύναμις , δῆλος · ἀεί τε γάρ ἕνεκα τις ὁ κίνησις οὗτος , καί ἤ μετά φαντασία ἤ ὄρεξις εἰμί · οὐδείς γάρ μή ὀρέγω ἤ φεύγω κινέω ἀλλά ἤ βία . ἔτι ἐάν ὁ φυτόν κινητικός εἰμί , ἄν ἔχω τις μόριον ὀργανικός πρός ὁ κίνησις οὗτος . ὅμοιος δέ οὐδέ ὁ αἰσθητικός · πολύς γάρ εἰμί ὁ ζῷον ὅς αἴσθησις μέν ἔχω , μόνιμος δέ εἰμί καί ἀκίνητος διά τέλος . εἰ οὖν ὁ φύσις μήτε ποιέω μάτην μηδείς μήτε ἀπολείπω τις ὁ ἀναγκαῖος , πλήν ἐν ὁ πήρωμα καί ἐν ὁ ἀτελής · ὁ δέ τοιοῦτος ὁ ζῷον τέλειος καί οὐ πήρωμα εἰμί · σημεῖον δέ ὅτι εἰμί γεννητικός καί ἀκμή ἔχω καί φθίσις · ὥστε ἔχω ἄν καί ὁ ὀργανικός μέρος ὁ πορεία . ἀλλά μήν οὐδέ ὁ λογιστικός καί ὁ καλέω νόος εἰμί ὁ κινέω · ὁ μέν γάρ θεωρητικός οὐδείς νοέω πρακτός , οὐδέ λέγω περί φευκτός καί διωκτός οὐδείς , ὁ δέ κίνησις ἤ φεύγω τις ἤ διώκω τίς εἰμί . ἀλλά οὐδέ ὅταν θεωρέω τις τοιοῦτος , ἤδη κελεύω φεύγω ἤ διώκω , οἷος πολλάκις διανοέω φοβερός τις ἤ ἡδύς , οὐ κελεύω δέ φοβέω , ὁ δέ καρδία κινέω , ἐάν δέ ἡδύς , ἕτερος τις μόριον . ἔτι καί ἐπιτάσσω ὁ νόος καί λέγω ὁ διάνοια φεύγω τις ἤ διώκω οὐ κινέω , ἀλλά κατά ὁ ἐπιθυμία πράσσω , οἷος ὁ ἀκρατής . καί ὅλος δέ ὁράω ὅτι ὁ ἔχω ὁ ἰατρικός οὐ ἰάομαι , ὡς ἕτερος τις κύριος εἰμί ὁ ποιέω κατά ὁ ἐπιστήμη , ἀλλά οὐ ὁ ἐπιστήμη . ἀλλά μήν οὐδέ ὁ ὄρεξις οὗτος κύριος ὁ κίνησις · ὁ γάρ ἐγκρατής ὀρέγω καί ἐπιθυμέω οὐ πράσσω ὅς ἔχω ὁ ὄρεξις , ἀλλά ἀκολουθέω ὁ νόος .