aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-anima 2.5
Διωρισμένων δὲ τούτων λέγωμεν κοινῇ περὶ πάσης αἰσθήσεως . Ἡ δ’ αἴσθησις ἐν τῷ κινεῖσθαί τε καὶ πάσχειν συμβαίνει , καθάπερ εἴρηται · δοκεῖ γὰρ ἀλλοίωσίς τις εἶναι . Φασὶ δέ τινες καὶ τὸ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν . Τοῦτο δὲ πῶς δυνατὸν ἢ ἀδύνατον , εἰρήκαμεν ἐν τοῖς καθόλου λόγοις περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν . Ἔχει δ’ ἀπορίαν διὰ τί καὶ τῶν αἰσθήσεων αὐτῶν οὐ γίνεται αἴσθησις , καὶ διὰ τί ἄνευ τῶν ἔξω οὐ ποιοῦσιν αἴσθησιν , ἐνόντος πυρὸς καὶ γῆς καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων , ὧν ἐστὶν ἡ αἴσθησις καθ’ αὑτὰ ἢ τὰ συμβεβηκότα τούτοις . Δῆλον οὖν ὅτι τὸ αἰσθητικὸν οὐκ ἔστιν ἐνεργείᾳ , ἀλλὰ δυνάμει μόνον . Διὸ καθάπερ τὸ καυστὸν οὐ καίεται αὐτὸ καθ’ αὑτὸ ἄνευ τοῦ καυστικοῦ · ἔκαιε γὰρ ἂν ἑαυτό , καὶ οὐθὲν ἐδεῖτο τοῦ ἐντελεχείᾳ πυρὸς ὄντος . Ἐπειδὴ δὲ τὸ αἰσθάνεσθαι λέγομεν διχῶς ( τό τε γὰρ δυνάμει ἀκοῦον καὶ ὁρῶν ἀκούειν καὶ ὁρᾶν λέγομεν , κἂν τύχῃ καθεῦδον , καὶ τὸ ἤδη ἐνεργοῦν ) , διχῶς ἂν λέγοιτο καὶ ἡ αἴσθησις , ἡ μὲν ὡς δυνάμει , ἡ δὲ ὡς ἐνεργείᾳ . Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι , τό τε δυνάμει ὂν καὶ τὸ ἐνεργείᾳ . Πρῶτον μὲν οὖν ὡς τοῦ αὐτοῦ ὄντος τοῦ πάσχειν καὶ τοῦ κινεῖσθαι καὶ τοῦ ἐνεργεῖν λέγωμεν · καὶ γὰρ ἔστιν ἡ κίνησις ἐνέργειά τις , ἀτελὴς μέντοι , καθάπερ ἐν ἑτέροις εἴρηται . Πάντα δὲ πάσχει καὶ κινεῖται ὑπὸ τοῦ ποιητικοῦ καὶ ἐνεργείᾳ ὄντος . Διὸ ἔστι μὲν ὡς ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχει , ἔστι δὲ ὡς ὑπὸ τοῦ ἀνομοίου , καθάπερ εἴπομεν · πάσχει μὲν γὰρ τὸ ἀνόμοιον , πεπονθὸς δ’ ὅμοιόν ἐστιν . Διαιρετέον δὲ καὶ περὶ δυνάμεως καὶ ἐντελεχείας · νῦν γὰρ ἁπλῶς λέγομεν περὶ αὐτῶν . Ἔστι μὲν γὰρ οὕτως ἐπιστῆμόν τι ὡς ἂν εἴποιμεν ἄνθρωπον ἐπιστήμονα , ὅτι ὁ ἄνθρωπος τῶν ἐπιστημόνων καὶ ἐχόντων ἐπιστήμην · ἔστι δ’ ὡς ἤδη λέγομεν ἐπιστήμονα τὸν ἔχοντα τὴν γραμματικήν . Ἑκάτερος δὲ τούτων οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον δυνατός ἐστιν , ἀλλ’ ὁ μὲν ὅτι τὸ γένος τοιοῦτον καὶ ἡ ὕλη , ὁ δ’ ὅτι βουληθεὶς δυνατὸς θεωρεῖν , ἂν μή τι κωλύσῃ τῶν ἔξωθεν · ὁ δ’ ἤδη θεωρῶν ἐντελεχείᾳ ὢν καὶ κυρίως ἐπιστάμενος τόδε τὸ Α . Ἀμφότεροι μὲν οὖν οἱ πρῶτοι κατὰ δύναμιν ἐπιστήμονες , ἀλλ’ ὁ μὲν διὰ μαθήσεως ἀλλοιωθεὶς καὶ πολλάκις ἐξ ἐναντίας μεταβαλὼν ἕξεως , ὁ δ’ ἐκ τοῦ ἔχειν τὴν αἴσθησιν ἢ τὴν γραμματικήν , μὴ ἐνεργεῖν δ’ εἰς τὸ ἐνεργεῖν ἄλλον τρόπον . Οὐκ ἔστι δ’ ἁπλοῦν οὐδὲ τὸ πάσχειν , ἀλλὰ τὸ μὲν φθορά τις ὑπὸ τοῦ ἐναντίου , τὸ δὲ σωτηρία μᾶλλον τοῦ δυνάμει ὄντος ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος καὶ ὁμοίου , οὕτως ὡς δύναμις ἔχει πρὸς ἐντελέχειαν · θεωροῦν γὰρ γίγνεται τὸ ἔχον τὴν ἐπιστήμην , ὅπερ ἢ οὐκ ἔστιν ἀλλοιοῦσθαι ( εἰς αὐτὸ γὰρ ἡ ἐπίδοσις καὶ εἰς ἐντελέχειαν ) ἢ ἕτερον γένος ἀλλοιώσεως . Διὸ οὐ καλῶς ἔχει λέγειν τὸ φρονοῦν , ὅταν φρονῇ , ἀλλοιοῦσθαι , ὥσπερ οὐδὲ τὸν οἰκοδόμον ὅταν οἰκοδομῇ . Τὸ μὲν οὖν εἰς ἐντελέχειαν ἄγον ἐκ δυνάμει ὄντος κατὰ τὸ νοοῦν καὶ φρονοῦν οὐ διδασκαλίαν ἀλλ’ ἑτέραν ἐπωνυμίαν ἔχειν δίκαιον · τὸ δ’ ἐκ δυνάμει ὄντος μανθάνον καὶ λαμβάνον ἐπιστήμην ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος καὶ διδασκαλικοῦ ἤτοι οὐδὲ πάσχειν φατέον , ὥσπερ εἴρηται , ἢ δύο τρόπους εἶναι ἀλλοιώσεως , τήν τε ἐπὶ τὰς στερητικὰς διαθέσεις μεταβολὴν καὶ τὴν ἐπὶ τὰς ἕξεις καὶ τὴν φύσιν . Τοῦ δ’ αἰσθητικοῦ ἡ μὲν πρώτη μεταβολὴ γίνεται ὑπὸ τοῦ γεννῶντος , ὅταν δὲ γεννηθῇ , ἔχει ἤδη ὥσπερ ἐπιστήμην καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι . Καὶ τὸ κατ’ ἐνέργειαν δὲ ὁμοίως λέγεται τῷ θεωρεῖν · διαφέρει δέ , ὅτι τοῦ μὲν τὰ ποιητικὰ τῆς ἐνεργείας ἔξωθεν , τὸ ὁρατὸν καὶ τὸ ἀκουστόν , ὁμοίως δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν αἰσθητῶν . Αἴτιον δ’ ὅτι τῶν καθ’ ἕκαστον ἡ κατ’ ἐνέργειαν αἴσθησις , ἡ δ’ ἐπιστήμη τῶν καθόλου · ταῦτα δ’ ἐν αὐτῇ πώς ἐστι τῇ ψυχῇ . Διὸ νοῆσαι μὲν ἐπ’ αὐτῷ , ὁπόταν βούληται , αἰσθάνεσθαι δ’ οὐκ ἐπ’ αὐτῷ · ἀναγκαῖον γὰρ ὑπάρχειν τὸ αἰσθητόν . Ὁμοίως δὲ τοῦτ’ ἔχει κἀν ταῖς ἐπιστήμαις ταῖς τῶν αἰσθητῶν , καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν , ὅτι τὰ αἰσθητὰ τῶν καθ’ ἕκαστα καὶ τῶν ἔξωθεν . Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων διασαφῆσαι καιρὸς γένοιτ’ ἂν καὶ εἰσαῦθις . Νῦν δὲ διωρίσθω τοσοῦτον , ὅτι οὐχ ἁπλοῦ ὄντος τοῦ δυνάμει λεγομένου , ἀλλὰ τοῦ μὲν ὥσπερ ἂν εἴποιμεν τὸν παῖδα δύνασθαι στρατηγεῖν , τοῦ δὲ ὡς τὸν ἐν ἡλικίᾳ ὄντα , οὕτως ἔχει τὸ αἰσθητικόν . Ἐπεὶ δ’ ἀνώνυμος αὐτῶν ἡ διαφορά , διώρισται δὲ περὶ αὐτῶν ὅτι ἕτερα καὶ πῶς ἕτερα , χρῆσθαι ἀναγκαῖον τῷ πάσχειν καὶ ἀλλοιοῦσθαι ὡς κυρίοις ὀνόμασιν · τὸ δ’ αἰσθητικὸν δυνάμει ἐστὶν οἷον τὸ αἰσθητὸν ἤδη ἐντελεχείᾳ , καθάπερ εἴρηται . Πάσχει μὲν οὖν οὐχ ὅμοιον ὄν , πεπονθὸς δ’ ὡμοίωται καὶ ἔστιν οἷον ἐκεῖνο .
Lemmas: διορίζω δέ οὗτος λέγω κοινῇ περί πᾶς αἴσθησις . ὁ δέ αἴσθησις ἐν ὁ κινέω τε καί πάσχω συμβαίνω , καθά λέγω · δοκέω γάρ ἀλλοίωσις τις εἰμί . φημί δέ τις καί ὁ ὅμοιος ὑπό ὁ ὅμοιος πάσχω . οὗτος δέ πῶς δυνατός ἤ ἀδύνατος , λέγω ἐν ὁ καθόλου λόγος περί ὁ ποιέω καί πάσχω . ἔχω δέ ἀπορία διά τίς καί ὁ αἴσθησις αὐτός οὐ γίγνομαι αἴσθησις , καί διά τίς ἄνευ ὁ ἔξω οὐ ποιέω αἴσθησις , ἔνειμι πῦρ καί γῆ καί ὁ ἄλλος στοιχεῖον , ὅς εἰμί ὁ αἴσθησις κατά ἑαυτοῦ ἤ ὁ συμβαίνω οὗτος . δῆλος οὖν ὅτι ὁ αἰσθητικός οὐ εἰμί ἐνέργεια , ἀλλά δύναμις μόνος . διό καθά ὁ καυστός οὐ καίω αὐτός κατά ἑαυτοῦ ἄνευ ὁ καυστικός · καίω γάρ ἄν ἑαυτοῦ , καί οὐδείς δέω ὁ ἐντελέχεια πῦρ εἰμί . ἐπειδή δέ ὁ αἰσθάνομαι λέγω διχῶς ( ὁ τε γάρ δύναμις ἀκούω καί ὁράω ἀκούω καί ὁράω λέγω , ἐάν τυγχάνω καθεύδω , καί ὁ ἤδη ἐνεργέω ) , διχῶς ἄν λέγω καί ὁ αἴσθησις , ὁ μέν ὡς δύναμις , ὁ δέ ὡς ἐνέργεια . ὅμοιος δέ καί ὁ αἰσθάνομαι , ὁ τε δύναμις εἰμί καί ὁ ἐνέργεια . πρῶτος μέν οὖν ὡς ὁ αὐτός εἰμί ὁ πάσχω καί ὁ κινέω καί ὁ ἐνεργέω λέγω · καί γάρ εἰμί ὁ κίνησις ἐνέργεια τις , ἀτελής μέντοι , καθά ἐν ἕτερος λέγω . πᾶς δέ πάσχω καί κινέω ὑπό ὁ ποιητικός καί ἐνέργεια εἰμί . διό εἰμί μέν ὡς ὑπό ὁ ὅμοιος πάσχω , εἰμί δέ ὡς ὑπό ὁ ἀνόμοιος , καθά λέγω · πάσχω μέν γάρ ὁ ἀνόμοιος , πάσχω δέ ὅμοιος εἰμί . διαιρετέον δέ καί περί δύναμις καί ἐντελέχεια · νῦν γάρ ἁπλῶς λέγω περί αὐτός . εἰμί μέν γάρ οὕτως ἐπιστήμων τις ὡς ἄν λέγω ἄνθρωπος ἐπιστήμων , ὅτι ὁ ἄνθρωπος ὁ ἐπιστήμων καί ἔχω ἐπιστήμη · εἰμί δέ ὡς ἤδη λέγω ἐπιστήμων ὁ ἔχω ὁ γραμματικός . ἑκάτερος δέ οὗτος οὐ ὁ αὐτός τρόπος δυνατός εἰμί , ἀλλά ὁ μέν ὅτι ὁ γένος τοιοῦτος καί ὁ ὕλη , ὁ δέ ὅτι βούλομαι δυνατός θεωρέω , ἐάν μή τις κωλύω ὁ ἔξωθεν · ὁ δέ ἤδη θεωρέω ἐντελέχεια εἰμί καί κύριος ἐπίσταμαι ὅδε ὁ Α . ἀμφότερος μέν οὖν ὁ πρῶτος κατά δύναμις ἐπιστήμων , ἀλλά ὁ μέν διά μάθησις ἀλλοιόω καί πολλάκις ἐκ ἐναντίος μεταβάλλω ἕξις , ὁ δέ ἐκ ὁ ἔχω ὁ αἴσθησις ἤ ὁ γραμματικός , μή ἐνεργέω δέ εἰς ὁ ἐνεργέω ἄλλος τρόπος . οὐ εἰμί δέ ἁπλόος οὐδέ ὁ πάσχω , ἀλλά ὁ μέν φθορά τις ὑπό ὁ ἐναντίος , ὁ δέ σωτηρία μάλα ὁ δύναμις εἰμί ὑπό ὁ ἐντελέχεια εἰμί καί ὅμοιος , οὕτως ὡς δύναμις ἔχω πρός ἐντελέχεια · θεωρέω γάρ γίγνομαι ὁ ἔχω ὁ ἐπιστήμη , ὅς ἤ οὐ εἰμί ἀλλοιόω ( εἰς αὐτός γάρ ὁ ἐπίδοσις καί εἰς ἐντελέχεια ) ἤ ἕτερος γένος ἀλλοίωσις . διό οὐ καλός ἔχω λέγω ὁ φρονέω , ὅταν φρονέω , ἀλλοιόω , ὥσπερ οὐδέ ὁ οἰκοδόμος ὅταν οἰκοδομέω . ὁ μέν οὖν εἰς ἐντελέχεια ἄγω ἐκ δύναμις εἰμί κατά ὁ νοέω καί φρονέω οὐ διδασκαλία ἀλλά ἕτερος ἐπωνυμία ἔχω δίκαιος · ὁ δέ ἐκ δύναμις εἰμί μανθάνω καί λαμβάνω ἐπιστήμη ὑπό ὁ ἐντελέχεια εἰμί καί διδασκαλικός ἤτοι οὐδέ πάσχω φημί , ὥσπερ λέγω , ἤ δύο τρόπος εἰμί ἀλλοίωσις , ὁ τε ἐπί ὁ στερητικός διάθεσις μεταβολή καί ὁ ἐπί ὁ ἕξις καί ὁ φύσις . ὁ δέ αἰσθητικός ὁ μέν πρῶτος μεταβολή γίγνομαι ὑπό ὁ γεννάω , ὅταν δέ γεννάω , ἔχω ἤδη ὥσπερ ἐπιστήμη καί ὁ αἰσθάνομαι . καί ὁ κατά ἐνέργεια δέ ὅμοιος λέγω ὁ θεωρέω · διαφέρω δέ , ὅτι ὁ μέν ὁ ποιητικός ὁ ἐνέργεια ἔξωθεν , ὁ ὁρατός καί ὁ ἀκουστός , ὅμοιος δέ καί ὁ λοιπός ὁ αἰσθητός . αἴτιος δέ ὅτι ὁ κατά ἕκαστος ὁ κατά ἐνέργεια αἴσθησις , ὁ δέ ἐπιστήμη ὁ καθόλου · οὗτος δέ ἐν αὐτός πως εἰμί ὁ ψυχή . διό νοέω μέν ἐπί αὐτός , ὁπόταν βούλομαι , αἰσθάνομαι δέ οὐ ἐπί αὐτός · ἀναγκαῖος γάρ ὑπάρχω ὁ αἰσθητός . ὅμοιος δέ οὗτος ἔχω ἐν ὁ ἐπιστήμη ὁ ὁ αἰσθητός , καί διά ὁ αὐτός αἰτία , ὅτι ὁ αἰσθητός ὁ κατά ἕκαστος καί ὁ ἔξωθεν . ἀλλά περί μέν οὗτος διασαφέω καιρός γίγνομαι ἄν καί εἰσαῦθις . νῦν δέ διορίζω τοσοῦτος , ὅτι οὐ ἁπλόος εἰμί ὁ δύναμις λέγω , ἀλλά ὁ μέν ὥσπερ ἄν λέγω ὁ παῖς δύναμαι στρατηγέω , ὁ δέ ὡς ὁ ἐν ἡλικία εἰμί , οὕτως ἔχω ὁ αἰσθητικός . ἐπεί δέ ἀνώνυμος αὐτός ὁ διαφορά , διορίζω δέ περί αὐτός ὅτι ἕτερος καί πῶς ἕτερος , χράω ἀναγκαῖος ὁ πάσχω καί ἀλλοιόω ὡς κύριος ὄνομα · ὁ δέ αἰσθητικός δύναμις εἰμί οἷος ὁ αἰσθητός ἤδη ἐντελέχεια , καθά λέγω . πάσχω μέν οὖν οὐ ὅμοιος εἰμί , πάσχω δέ ὁμοιόω καί εἰμί οἷος ἐκεῖνος .