aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-anima 3.4
Περὶ δὲ τοῦ μορίου τοῦ τῆς ψυχῆς ᾧ γινώσκει τε ἡ ψυχὴ καὶ φρονεῖ , ε τε χωριστοῦ ὄντος εἴτε καὶ μὴ χωριστοῦ κατὰ μέγεθος ἀλλὰ κατὰ λόγον , σκεπτέον τίν’ ἔχει διαφοράν , καὶ πῶς ποτὲ γίνεται τὸ νοεῖν . Εἰ δή ἐστι τὸ νοεῖν ὥσπερ τὸ αἰσθάνεσθαι , ἢ πάσχειν τι ἂν εἴη ὑπὸ τοῦ νοητοῦ ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον . Ἀπαθὲς ἄρα δεῖ εἶναι , δεκτικὸν δὲ τοῦ εἴδους καὶ δυνάμει τοιοῦτον ἀλλὰ μὴ τοῦτο , καὶ ὁμοίως ἔχειν , ὥσπερ τὸ αἰσθητικὸν πρὸς τὰ αἰσθητά , οὕτω τὸν νοῦν πρὸς τὰ νοητά . Ἀνάγκη ἄρα , ἐπεὶ πάντα νοεῖ , ἀμιγῆ εἶναι , ὥσπερ φησὶν Ἀναξαγόρας , ἵνα κρατῇ , τοῦτο δ’ ἐστὶν ἵνα γνωρίζῃ · παρεμφαινόμενον γὰρ κωλύει τὸ ἀλλότριον καὶ ἀντιφράττει , ὥστε μηδ’ αὐτοῦ εἶναι φύσιν μηδεμίαν ἀλλ’ ἢ ταύτην , ὅτι δυνατόν . Ὁ ἄρα καλούμενος τῆς ψυχῆς νοῦς ( λέγω δὲ νοῦν ᾧ διανοεῖται καὶ ὑπολαμβάνει ἡ ψυχή ) οὐθέν ἐστιν ἐνεργείᾳ τῶν ὄντων πρὶν νοεῖν . Διὸ οὐδὲ μεμῖχθαι εὔλογον αὐτὸν τῷ σώματι · ποιός τις γὰρ ἂν γίγνοιτο , ψυχρὸς ἢ θερμός , ἢ κἂν ὄργανόν τι εἴη , ὥσπερ τῷ αἰσθητικῷ · νῦν δ’ οὐθέν ἐστιν . Καὶ εὖ δὴ οἱ λέγοντες τὴν ψυχὴν εἶναι τόπον εἰδῶν , πλὴν ὅτι οὔτε ὅλη ἀλλ’ ἡ νοητική , οὔτε ἐντελεχείᾳ ἀλλὰ δυνάμει τὰ εἴδη . Ὅτι δ’ οὐχ ὁμοία ἡ ἀπάθεια τοῦ αἰσθητικοῦ καὶ τοῦ νοητικοῦ , φανερὸν ἐπὶ τῶν αἰσθητηρίων καὶ τῆς αἰσθήσεως . Ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις οὐ δύναται αἰσθάνεσθαι ἐκ τοῦ σφόδρα αἰσθητοῦ , οἷον ψόφου ἐκ τῶν μεγάλων ψόφων , οὐδ’ ἐκ τῶν ἰσχυρῶν χρωμάτων καὶ ὀσμῶν οὔτε ὁρᾶν οὔτε ὀσμᾶσθαι · ἀλλ’ ὁ νοῦς ὅταν τι νοήσῃ σφόδρα νοητόν , οὐχ ἦττον νοεῖ τὰ ὑποδεέστερα , ἀλλὰ καὶ μᾶλλον · τὸ μὲν γὰρ αἰσθητικὸν οὐκ ἄνευ σώματος , ὁ δὲ χωριστός . Ὅταν δ’ οὕτως ἕκαστα γένηται ὡς ἐπιστήμων λέγεται ὁ κατ’ ἐνέργειαν ( τοῦτο δὲ συμβαίνει , ὅταν δύνηται ἐνεργεῖν δι’ αὑτοῦ ) , ἔστι μὲν ὁμοίως καὶ τότε δυνάμει πως , οὐ μὴν ὁμοίως καὶ πρὶν μαθεῖν ἢ εὑρεῖν · καὶ αὐτὸς δὲ αὑτὸν τότε δύναται νοεῖν . Ἐπεὶ δ’ ἄλλο ἐστὶ τὸ μέγεθος καὶ τὸ μεγέθει εἶναι καὶ ὕδωρ καὶ ὕδατι εἶναι · οὕτω δὲ καὶ ἐφ’ ἑτέρων πολλῶν , ἀλλ’ οὐκ ἐπὶ πάντων · ἐπ’ ἐνίων γὰρ ταὐτόν ἐστι τὸ σαρκὶ εἶναι καὶ σάρκα · ἢ ἄλλῳ ἢ ἄλλως ἔχοντι κρίνει · ἡ γὰρ σὰρξ οὐκ ἄνευ τῆς ὕλης , ἀλλ’ ὥσπερ τὸ σιμὸν τόδε ἐν τῷδε . Τῷ μὲν οὖν αἰσθητικῷ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν κρίνει , καὶ ὧν λόγος τις ἡ σάρξ · ἄλλῳ δὲ ἤτοι χωριστῷ , ἢ ὡς ἡ κεκλασμένη ἔχει πρὸς αὑτὴν ὅταν ἐκταθῇ , τὸ σαρκὶ εἶναι κρίνει . Πάλιν δ’ ἐπὶ τῶν ἐν ἀφαιρέσει ὄντων τὸ εὐθὺ ὡς τὸ σιμόν · μετὰ συνεχοῦς γάρ · τὸ δὲ τί ἦν εἶναι , εἰ ἔστιν ἕτερον τὸ εὐθεῖ εἶναι καὶ τὸ εὐθὺ ἄλλῳ · ἔστω γὰρ δυάς . Ἑτέρῳ ἄρα ἢ ἑτέρως ἔχοντι κρίνει . Καὶ ὅλως ἄρα ὡς χωριστὰ τὰ πράγματα τῆς ὕλης , οὕτω καὶ τὰ περὶ τὸν νοῦν . Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις , εἰ ὁ νοῦς ἁπλοῦν ἐστὶ καὶ ἀπαθὲς καὶ μηθενὶ μηθὲν ἔχει κοινόν , ὥσπερ φησὶν Ἀναξαγόρας , πῶς νοήσει , εἰ τὸ νοεῖν πάσχειν τί ἐστιν . Ἧι γάρ τι κοινὸν ἀμφοῖν ὑπάρχει , τὸ μὲν ποιεῖν δοκεῖ τὸ δὲ πάσχειν . Ἔτι δ’ εἰ νοητὸς καὶ αὐτός . Ἢ γὰρ τοῖς ἄλλοις ὁ νοῦς ὑπάρξει , εἰ μὴ κατ’ ἄλλο αὐτὸς νοητός , ἓν δέ τι τὸ νοητὸν εἴδει , ἢ μεμιγμένον τι ἕξει , ὃ ποιεῖ νοητὸν αὐτὸν ὥσπερ τἆλλα . Ἢ τὸ μὲν πάσχειν κατὰ κοινόν τι διῄρηται πρότερον , ὅτι δυνάμει πώς ἐστι τὰ νοητὰ ὁ νοῦς , ἀλλ’ ἐντελεχείᾳ οὐδέν , πρὶν ἂν νοῇ . Δεῖ δ’ οὕτως ὥσπερ ἐν γραμματείῳ ᾧ μηθὲν ὑπάρχει ἐντελεχείᾳ γεγραμμένον . Ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ τοῦ νοῦ . Καὶ αὐτὸς δὲ νοητός ἐστιν ὥσπερ τὰ νοητά . Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἄνευ ὕλης τὸ αὐτό ἐστι τὸ νοοῦν καὶ τὸ νοούμενον · ἡ γὰρ ἐπιστήμη ἡ θεωρητικὴ καὶ τὸ οὕτως ἐπιστητὸν τὸ αὐτό ἐστιν · τοῦ δὲ μὴ ἀεὶ νοεῖν τὸ αἴτιον ἐπισκεπτέον . Ἐν δὲ τοῖς ἔχουσιν ὕλην δυνάμει ἕκαστόν ἐστι τῶν νοητῶν . Ὥστ’ ἐκείνοις μὲν οὐχ ὑπάρξει νοῦς ( ἄνευ γὰρ ὕλης δύναμις ὁ νοῦς τῶν τοιούτων ) , ἐκείνῳ δὲ τὸ νοητὸν ὑπάρξει .
Lemmas: περί δέ ὁ μόριον ὁ ὁ ψυχή ὅς γιγνώσκω τε ὁ ψυχή καί φρονέω , ε τε χωριστός εἰμί εἴτε καί μή χωριστός κατά μέγεθος ἀλλά κατά λόγος , σκοπέω τίς ἔχω διαφορά , καί πῶς ποτέ γίγνομαι ὁ νοέω . εἰ δή εἰμί ὁ νοέω ὥσπερ ὁ αἰσθάνομαι , ἤ πάσχω τις ἄν εἰμί ὑπό ὁ νοητός ἤ τις τοιοῦτος ἕτερος . ἀπαθής ἄρα δέω εἰμί , δεκτικός δέ ὁ εἶδος καί δύναμις τοιοῦτος ἀλλά μή οὗτος , καί ὅμοιος ἔχω , ὥσπερ ὁ αἰσθητικός πρός ὁ αἰσθητός , οὕτως ὁ νόος πρός ὁ νοητός . ἀνάγκη ἄρα , ἐπεί πᾶς νοέω , ἀμιγής εἰμί , ὥσπερ φημί Ἀναξαγόρας , ἵνα κρατέω , οὗτος δέ εἰμί ἵνα γνωρίζω · παρεμφαίνω γάρ κωλύω ὁ ἀλλότριος καί ἀντιφράσσω , ὥστε μηδέ αὐτός εἰμί φύσις μηδείς ἀλλά ἤ οὗτος , ὅτι δυνατός . ὁ ἄρα καλέω ὁ ψυχή νόος ( λέγω δέ νόος ὅς διανοέω καί ὑπολαμβάνω ὁ ψυχή ) οὐδείς εἰμί ἐνέργεια ὁ εἰμί πρίν νοέω . διό οὐδέ μείγνυμι εὔλογος αὐτός ὁ σῶμα · ποιός τις γάρ ἄν γίγνομαι , ψυχρός ἤ θερμός , ἤ ἄν ὄργανον τις εἰμί , ὥσπερ ὁ αἰσθητικός · νῦν δέ οὐδείς εἰμί . καί εὖ δή ὁ λέγω ὁ ψυχή εἰμί τόπος εἶδος , πλήν ὅτι οὔτε ὅλος ἀλλά ὁ νοητικός , οὔτε ἐντελέχεια ἀλλά δύναμις ὁ εἶδος . ὅτι δέ οὐ ὅμοιος ὁ ἀπάθεια ὁ αἰσθητικός καί ὁ νοητικός , φανερός ἐπί ὁ αἰσθητήριον καί ὁ αἴσθησις . ὁ μέν γάρ αἴσθησις οὐ δύναμαι αἰσθάνομαι ἐκ ὁ σφόδρα αἰσθητός , οἷος ψόφος ἐκ ὁ μέγας ψόφος , οὐδέ ἐκ ὁ ἰσχυρός χρῶμα καί ὀσμή οὔτε ὁράω οὔτε ὀσμάομαι · ἀλλά ὁ νόος ὅταν τις νοέω σφόδρα νοητός , οὐ ἀίσσω νοέω ὁ ὑποδεής , ἀλλά καί μάλα · ὁ μέν γάρ αἰσθητικός οὐ ἄνευ σῶμα , ὁ δέ χωριστός . ὅταν δέ οὕτως ἕκαστος γίγνομαι ὡς ἐπιστήμων λέγω ὁ κατά ἐνέργεια ( οὗτος δέ συμβαίνω , ὅταν δύναμαι ἐνεργέω διά ἑαυτοῦ ) , εἰμί μέν ὅμοιος καί τότε δύναμις πως , οὐ μήν ὅμοιος καί πρίν μανθάνω ἤ εὑρίσκω · καί αὐτός δέ ἑαυτοῦ τότε δύναμαι νοέω . ἐπεί δέ ἄλλος εἰμί ὁ μέγεθος καί ὁ μέγεθος εἰμί καί ὕδωρ καί ὕδωρ εἰμί · οὕτως δέ καί ἐπί ἕτερος πολύς , ἀλλά οὐ ἐπί πᾶς · ἐπί ἔνιοι γάρ αὐτός εἰμί ὁ σάρξ εἰμί καί σάρξ · ἤ ἄλλος ἤ ἄλλος ἔχω κρίνω · ὁ γάρ σάρξ οὐ ἄνευ ὁ ὕλη , ἀλλά ὥσπερ ὁ σιμός ὅδε ἐν ὅδε . ὁ μέν οὖν αἰσθητικός ὁ θερμός καί ὁ ψυχρός κρίνω , καί ὅς λόγος τις ὁ σάρξ · ἄλλος δέ ἤτοι χωριστός , ἤ ὡς ὁ κλάω ἔχω πρός ἑαυτοῦ ὅταν ἐκτείνω , ὁ σάρξ εἰμί κρίνω . πάλιν δέ ἐπί ὁ ἐν ἀφαίρεσις εἰμί ὁ εὐθύς ὡς ὁ σιμός · μετά συνεχής γάρ · ὁ δέ τίς εἰμί εἰμί , εἰ εἰμί ἕτερος ὁ εὐθύς εἰμί καί ὁ εὐθύς ἄλλος · εἰμί γάρ δυάς . ἕτερος ἄρα ἤ ἕτερος ἔχω κρίνω . καί ὅλος ἄρα ὡς χωριστός ὁ πρᾶγμα ὁ ὕλη , οὕτως καί ὁ περί ὁ νόος . ἀπορέω δέ ἄν τις , εἰ ὁ νόος ἁπλόος εἰμί καί ἀπαθής καί μηθεν́ς μηδείς ἔχω κοινός , ὥσπερ φημί Ἀναξαγόρας , πῶς νοέω , εἰ ὁ νοέω πάσχω τίς εἰμί . ὅς γάρ τις κοινός ἄμφω ὑπάρχω , ὁ μέν ποιέω δοκέω ὁ δέ πάσχω . ἔτι δέ εἰ νοητός καί αὐτός . ἤ γάρ ὁ ἄλλος ὁ νόος ὑπάρχω , εἰ μή κατά ἄλλος αὐτός νοητός , εἷς δέ τις ὁ νοητός εἶδος , ἤ μείγνυμι τις ἔχω , ὅς ποιέω νοητός αὐτός ὥσπερ ἄλλος . ἤ ὁ μέν πάσχω κατά κοινός τις διαιρέω πρότερος , ὅτι δύναμις πως εἰμί ὁ νοητός ὁ νόος , ἀλλά ἐντελέχεια οὐδείς , πρίν ἄν νοέω . δέω δέ οὕτως ὥσπερ ἐν γραμματεῖον ὅς μηδείς ὑπάρχω ἐντελέχεια γράφω . ὅς συμβαίνω ἐπί ὁ νόος . καί αὐτός δέ νοητός εἰμί ὥσπερ ὁ νοητός . ἐπί μέν γάρ ὁ ἄνευ ὕλη ὁ αὐτός εἰμί ὁ νοέω καί ὁ νοέω · ὁ γάρ ἐπιστήμη ὁ θεωρητικός καί ὁ οὕτως ἐπιστητός ὁ αὐτός εἰμί · ὁ δέ μή ἀεί νοέω ὁ αἴτιος ἐπισκοπέω . ἐν δέ ὁ ἔχω ὕλη δύναμις ἕκαστος εἰμί ὁ νοητός . ὥστε ἐκεῖνος μέν οὐ ὑπάρχω νόος ( ἄνευ γάρ ὕλη δύναμις ὁ νόος ὁ τοιοῦτος ) , ἐκεῖνος δέ ὁ νοητός ὑπάρχω .