aristoteles-et-corpus-aristotelicum.de-anima-codicis-e-fragmenta-recensionis-vulgata-diversae 4
lib . II , 423b8—424b18 εἴρηται πρότερον ὅτι καὶ διʼ ὑμένος ἂν πάντων αἰσθανοίμεθα τῶν ἁπτῶν , κἂν εἰ λανθάνοι διείργων , ὁμοίως ἂν ἔχοιμεν ὥσπερ νῦν ἐν τῷ ὕδατι καὶ ἐν τῷ ἀέρι · δοκοῦμεν γὰρ αὐτῶν θιγγάνειν καὶ οὐθὲν εἶναι διὰ μέσου . ἀλλὰ διαφέρει τούτῳ τὰ ἁπτὰ τῶν ὁρατῶν καὶ ψοφητικῶν , ὅτι ἐκείνων αἰσθανόμεθα τῷ τὸ μεταξὺ ποιεῖν τι ἡμᾶς , τῶν δʼ ἁπτῶν οὐχ ὑπὸ τοῦ μεταξὺ ἀλλʼ ἅμα τῷ μεταξύ , ὥσπερ οἱ διὰ τῆς ἀσπίδος πληvγέντες · οὐδὲ γὰρ ἡ ἀσπὶς πληγεῖσα ἐπάταξεν , ἀλλʼ ἅμα ἀμφοῖν συνέβη πληγῆναι . ὅλως δʼ ἔοικε καὶ ἡ σὰρξ καὶ ἡ γλῶττα , ὡς ὁ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ πρὸς τὴν ὄψιν καὶ τὴν ἀκοὴν καὶ ὄσφρησιν ἔχουσιν , οὕτως ἔχειν πρὸς τὸ αἰσθητήριον ὥσπερ ἐκείνων ἕκαστον . αὐτοῦ δὲ τοῦ αἰσθητηρίου ἁπτομένου οὔτʼ ἐκεῖ οὔτʼ ἐνταῦθα γένοιτʼ ἂν αἴσθησις , οἷον εἴ τις τὸ σῶμα τὸ λευκὸν ἐπὶ τοῦ ὄμματος θείη τὸ ἔσχατον . ᾗ καὶ δῆλον ὅτι ἐντὸς τὸ τοῦ ἁπτοῦ αἰσθητικόν . οὕτω γὰρ ἂν συμβαίνοι ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων · ἐπιτιθεμένου γὰρ ἐπὶ τὸ αἰσθητήριον οὐκ αἰσθάνεται , ἐπὶ δὲ τὴν σάρκα ἐπιτιθεμένου αἰσθάνεται · ὥστε μεταξὺ ἄρα τοῦ ἁπτικοῦ ἡ σάρξ . ἁπταὶ μὲν οὖν εἰσὶν αἱ διαφοραὶ τοῦ σώματος ᾗ σῶμα · λέγω δὲ διαφοράς , αἷς τὰ στοιχεία διορίζουσι , θερμὸν καὶ ψυχρὸν καὶ ξηρὸν καὶ ὑγρόν , περὶ ὧν εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ τῶν στοιχείων . τὸ δὲ αἰσθητήριον αὐτῶν τὸ ἁπτικόν , καὶ ἐν ᾧ ἡ καλουμένη ἁρὴ ὑπάρχει πρώτῳ , τό δυνάμει τοιοῦτόν ἐστι μόριον · τὸ γὰρ αἰσθάνεσθαι πάσχειν τί ἐστιν · ὥστε τὸ ποιοῦν οἷον αὐτὸ ἐνεργείᾳ τοιοῦτον ποιεῖ ἐκεῖνο τὸ δυνάμει ὄν . διὸ τοῦ ὁμοίως θερμοῦ ἢ ψυχροῦ , ἢ σκληροῦ ἢ μαλακοῦ , οὐκ αἰσθανόμεθα , ἀλλὰ τῶν ὑπερβολῶν , ὡς ἂν τῆς αἰσθήσεως οἷον μεσότητός τινος οὔσης τῆς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐναντιώσεως . καὶ διὰ τοῦτο κρίνει τὰ αἰσθητά . τὸ γὰρ μέσον κριτικόν · γίνεται γὰρ πρὰς ὁποτερονοῦν αὐτῶν θάτερον τῶν ἄκρων · καὶ δεῖ ὥσπερ τὸ μέλλον λευκοῦ αἰσθάνεσθαι ἢ μέλανος μηδέτερον εἶναι ἐνεργείᾳ , ἀλλὰ δυνάμει , οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων , καὶ ἐπὶ τῆς ἁφῆς μήτε θερμὸν μήτε ψυχρόν . ἔτι δʼ ὥσπερ τοῦ τε ὁρατοῦ καὶ τοῦ ἀοράτου ἧν πως ἡ ὄψις , ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἄλλαι τῶν ἀντικειμένων , οὕτω καὶ ἡ ἁρὴ τοῦ ἁπτοῦ καὶ ἀνάπτου · ἄναπτον δὲ τό τε μικρὰν πάμπαν ἔχον διαφορὰν τῶν ἁπτῶν , οἶον πέπονθεν ὁ ἀήρ , καὶ αἱ ὑπερβολαὶ τῶν ἁπτῶν , ὥσπερ τὰ φθαρτικά . καθʼ ἑκάστην μὲν οὖν αἴσθησιν εἴρηται ὡς ἐν τύπῳ εἰπεῖν . Καθόλου δὲ περὶ πάσης αἰσθήσεως δεῖ λαβεῖν ὅτι ἡ μὲν αἴσθησίς ἐστι τὸ δεκτικὸν τῶν αἰσθητῶν ἄνευ τῆς ὕλης , οἷον ὁ κηρὸς τοῦ δακτυλίου ἄνευ τοῦ σιδήρου καὶ τοῦ χρυσοῦ δέχεται τὸ σημεῖον , λαμβάνει δὲ τὸ χαλκοῦν ἢ χρυσοῦν σημεῖον , ἀλλʼ οὐχ ᾗ χαλκὸς ἢ χρυσός . ὁμοίως δὲ καὶ ἡ αἴσθησις ἑκάστη ὑπὸ τοῦ ἔχοντος χρῶμα ἢ ψόφον ἢ χυμὸν πάσχει , ἀλλʼ οὐχ ᾗ ἕκαστον ἐκείνων λέγεται , ἀλλʼ ᾗ τοιόνδε καὶ κατὰ τὸν λόγον . αἰσθητήριον δὲ πρῶτον , ἐν ᾧ ἡ τοιαύτη δύναμις . ἔστι μὲν οὖν τὸ αὐτό , τὸ δʼ εἶναι ἕτερον · μέγεθος μὲν γάρ ἄν τι εἴη τὸ αἰσθανόμενον , οὐ μέντοι τό γε αἰσθητικῷ εἶναι ἢ αἰσθήσει μεγέθει ἐστὶν εἶναι , ἀλλὰ λόγος τις καὶ δύναμις ἐκείνου . φανερὸν δʼ ἐκ τούτων καὶ διὰ τί ποτε τῶν αἰσθητῶν αἱ ὑπερβολαὶ φθείρουσι τὰς αἰσθή - σεις ( ἂν γὰρ ἡ κίνησις ἰσχυροτέρα τοῦ αἰσθητηρίου , λύεται ὁ λόγος , τοῦτο δʼ ἧν αἴσθησις , ὡσπερανεὶ ἡ συμ - φωνία καὶ ὁ τόνος σφόδρα κρουομένων τῶν χορδῶν ) , καὶ διὰ τί ποτε τὰ φυτὰ οὐκ αἰσθάνεται , ἔχοντά τι μόριον ψυχι - κὸν καὶ πάσχοντα ὑπὸ τῶν ἁπτῶν · καὶ γὰρ ψύχεται καὶ θερμαίνεται · αἴτιον δὲ τὸ μὴ ἔχειν μεσότητα , μηδὲ τοιαύτην ἀρχὴν οἵαν τὰ εἴδη τῶν αἰσθητῶν δέχεσθαι , ἀλλὰ μετὰ τῆς ὕλης πάσχειν . ἀπορήσειε δʼ ἄν τις , ἆρα πάθοι ἂν ὑπʼ ὀσμῆς τὸ μὴ δυνάμενον ἀσφρανθῆναι , ἢ ὑπὸ χρώματος τὸ μὴ δυνάμενον ἰδεῖν · ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων . εἰ δʼ ἡ ὀσμὴ τὸ ὀσφραντόν , εἴ τι ποιεῖ , τὴν ὄσφρησιν ποιεῖ ὀσμή , ὥστε οὐθὲν πάσχειν τῶν ἀδυνάτων ὀσφρανθῆναι ( ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ) , οὐδὲ τῶν δυνατῶν , ἀλλʼ ἢ ᾗ αἰσθητικόν ἕκαστον . ἅμα δὲ δῆλον καὶ οὕτως . οὔτε γὰρ ψόφος οὔτε τὸ φῶς καὶ σκότος οὔτε ἡ ὀσμὴ οὐθὲν ποιεῖ τὰ σώματα , ἀλλʼ ἐν οἷς ἐστίν , οἷον ἀὴρ ὁ μετὰ τῆς βροντῆς διέστησε τὸ ξύλον . ἀλλὰ δὴ τὰ ἁπτὰ καὶ οἱ χυμοὶ ποιοῦσιν · εἰ γὰρ μή , ὑπὸ τίνος ἂν πάσχοι τὰ ἄψυχα ἢ ἀλλοιοῖτο ; ἆρ᾿ οὖν κἀκεῖνα ποιεῖ ; ἢ οὐ πᾶν σῶμα παθητικὸν ὑπ᾿ ὀσμῆς καὶ ψόφου , καὶ τὰ πάσχοντα ἀόριστα , καὶ οὐ μένει , οἷον ἀήρ · ὄζει γὰρ ὡς παθών τι . τί οὖν ἐστὶ τὸ ὀσμᾶσθαι παρὰ τὸ πάσχειν τι ; ἢ τό μὲν ὀσμᾶσθαι καὶ αἰσθάνεσθαι , ὁ δ᾿ ἀὴρ παθὼν τοῦτο ταχὺ αἰσθητός γίγνεται .
Lemmas: lib . II , 423b8—424b18 λέγω πρότερος ὅτι καί διά ὑμήν ἄν πᾶς αἰσθάνομαι ὁ ἁπτός , ἄν εἰ λανθάνω διείργω , ὅμοιος ἄν ἔχω ὥσπερ νῦν ἐν ὁ ὕδωρ καί ἐν ὁ ἀήρ · δοκέω γάρ αὐτός θιγγάνω καί οὐδείς εἰμί διά μέσος . ἀλλά διαφέρω οὗτος ὁ ἁπτός ὁ ὁρατός καί ψοφητικός , ὅτι ἐκεῖνος αἰσθάνομαι ὁ ὁ μεταξύ ποιέω τις ἐγώ , ὁ δέ ἁπτός οὐ ὑπό ὁ μεταξύ ἀλλά ἅμα ὁ μεταξύ , ὥσπερ ὁ διά ὁ ἀσπίς πλήσσω · οὐδέ γάρ ὁ ἀσπίς πλήσσω πατάσσω , ἀλλά ἅμα ἄμφω συμβαίνω πλήσσω . ὅλος δέ ἔοικα καί ὁ σάρξ καί ὁ γλῶσσα , ὡς ὁ ἀήρ καί ὁ ὕδωρ πρός ὁ ὄψις καί ὁ ἀκοή καί ὄσφρησις ἔχω , οὕτως ἔχω πρός ὁ αἰσθητήριον ὥσπερ ἐκεῖνος ἕκαστος . αὐτός δέ ὁ αἰσθητήριον ἅπτω οὔτε ἐκεῖ οὔτε ἐνταῦθα γίγνομαι ἄν αἴσθησις , οἷος εἰ τις ὁ σῶμα ὁ λευκός ἐπί ὁ ὄμμα τίθημι ὁ ἔσχατος . ᾗ καί δῆλος ὅτι ἐντός ὁ ὁ ἁπτός αἰσθητικός . οὕτως γάρ ἄν συμβαίνω ὅς ἐπί ὁ ἄλλος · ἐπιτίθημι γάρ ἐπί ὁ αἰσθητήριον οὐ αἰσθάνομαι , ἐπί δέ ὁ σάρξ ἐπιτίθημι αἰσθάνομαι · ὥστε μεταξύ ἄρα ὁ ἁπτικός ὁ σάρξ . ἁπτός μέν οὖν εἰμί ὁ διαφορά ὁ σῶμα ᾗ σῶμα · λέγω δέ διαφορά , ὅς ὁ στοιχεῖον διορίζω , θερμός καί ψυχρός καί ξηρός καί ὑγρός , περί ὅς λέγω πρότερος ἐν ὁ περί ὁ στοιχεῖον . ὁ δέ αἰσθητήριον αὐτός ὁ ἁπτικός , καί ἐν ὅς ὁ καλέω ἀρή ὑπάρχω πρῶτος , ὁ δύναμις τοιοῦτος εἰμί μόριον · ὁ γάρ αἰσθάνομαι πάσχω τίς εἰμί · ὥστε ὁ ποιέω οἷος αὐτός ἐνέργεια τοιοῦτος ποιέω ἐκεῖνος ὁ δύναμις εἰμί . διό ὁ ὅμοιος θερμός ἤ ψυχρός , ἤ σκληρός ἤ μαλακός , οὐ αἰσθάνομαι , ἀλλά ὁ ὑπερβολή , ὡς ἄν ὁ αἴσθησις οἷος μεσότης τις εἰμί ὁ ἐν ὁ αἰσθητός ἐναντίωσις . καί διά οὗτος κρίνω ὁ αἰσθητός . ὁ γάρ μέσος κριτικός · γίγνομαι γάρ Πρᾶς ὁπότερος αὐτός ἕτερος ὁ ἄκρον · καί δέω ὥσπερ ὁ μέλλω λευκός αἰσθάνομαι ἤ μέλας μηδέτερος εἰμί ἐνέργεια , ἀλλά δύναμις , οὕτως δή καί ἐπί ὁ ἄλλος , καί ἐπί ὁ ἁφή μήτε θερμός μήτε ψυχρός . ἔτι δέ ὥσπερ ὁ τε ὁρατός καί ὁ ἀόρατος εἰμί πως ὁ ὄψις , ὅμοιος δέ καί ὁ ἄλλος ὁ ἀντίκειμαι , οὕτως καί ὁ ἀρή ὁ ἁπτός καί ἄναπτος · ἄναπτος δέ ὁ τε μικρός πάμπαν ἔχω διαφορά ὁ ἁπτός , οἷος πάσχω ὁ ἀήρ , καί ὁ ὑπερβολή ὁ ἁπτός , ὥσπερ ὁ φθαρτικός . κατά ἕκαστος μέν οὖν αἴσθησις λέγω ὡς ἐν τύπος λέγω . καθόλου δέ περί πᾶς αἴσθησις δέω λαμβάνω ὅτι ὁ μέν αἴσθησις εἰμί ὁ δεκτικός ὁ αἰσθητός ἄνευ ὁ ὕλη , οἷος ὁ κηρός ὁ δακτύλιος ἄνευ ὁ σίδηρος καί ὁ χρυσός δέχομαι ὁ σημεῖον , λαμβάνω δέ ὁ χάλκεος ἤ χρύσεος σημεῖον , ἀλλά οὐ ᾗ χαλκός ἤ χρυσός . ὅμοιος δέ καί ὁ αἴσθησις ἕκαστος ὑπό ὁ ἔχω χρῶμα ἤ ψόφος ἤ χυμός πάσχω , ἀλλά οὐ ᾗ ἕκαστος ἐκεῖνος λέγω , ἀλλά ᾗ τοιόσδε καί κατά ὁ λόγος . αἰσθητήριον δέ πρῶτος , ἐν ὅς ὁ τοιοῦτος δύναμις . εἰμί μέν οὖν ὁ αὐτός , ὁ δέ εἰμί ἕτερος · μέγεθος μέν γάρ ἄν τις εἰμί ὁ αἰσθάνομαι , οὐ μέντοι ὁ γε αἰσθητικός εἰμί ἤ αἴσθησις μέγεθος εἰμί εἰμί , ἀλλά λόγος τις καί δύναμις ἐκεῖνος . φανερός δέ ἐκ οὗτος καί διά τίς ποτέ ὁ αἰσθητός ὁ ὑπερβολή φθείρω ὁ αἰσθός - Σέις ( ἐάν γάρ ὁ κίνησις ἰσχυρός ὁ αἰσθητήριον , λύω ὁ λόγος , οὗτος δέ εἰμί αἴσθησις , ὥσπερ ὁ σναυ - φωνίον καί ὁ τόνος σφόδρα κρούω ὁ χορδή ) , καί διά τίς ποτέ ὁ φυτόν οὐ αἰσθάνομαι , ἔχω τις μόριον ψυχι - κόος καί πάσχω ὑπό ὁ ἁπτός · καί γάρ ψύχω καί θερμαίνω · αἴτιος δέ ὁ μή ἔχω μεσότης , μηδέ τοιοῦτος ἀρχή οἷος ὁ εἶδος ὁ αἰσθητός δέχομαι , ἀλλά μετά ὁ ὕλη πάσχω . ἀπορέω δέ ἄν τις , ἆρα πάσχω ἄν ὑπό ὀσμή ὁ μή δύναμαι ἀσφρανθῆναι , ἤ ὑπό χρῶμα ὁ μή δύναμαι ὁράω · ὅμοιος δέ καί ἐπί ὁ ἄλλος . εἰ δέ ὁ ὀσμή ὁ ὀσφραντός , εἰ τις ποιέω , ὁ ὄσφρησις ποιέω ὀσμή , ὥστε οὐδείς πάσχω ὁ ἀδύνατος ὀσφραίνω ( ὁ δέ αὐτός λόγος καί ἐπί ὁ ἄλλος ) , οὐδέ ὁ δυνατός , ἀλλά ἤ ᾗ αἰσθητικός ἕκαστος . ἅμα δέ δῆλος καί οὕτως . οὔτε γάρ ψόφος οὔτε ὁ φάος καί σκότος οὔτε ὁ ὀσμή οὐδείς ποιέω ὁ σῶμα , ἀλλά ἐν ὅς εἰμί , οἷος ἀήρ ὁ μετά ὁ βροντή διΐστημι ὁ ξύλον . ἀλλά δή ὁ ἁπτός καί ὁ χυμός ποιέω · εἰ γάρ μή , ὑπό τίς ἄν πάσχω ὁ ἄψυχος ἤ ἀλλοιόω ; ἆρα οὖν ἐκεῖνος ποιέω ; ἤ οὐ πᾶς σῶμα παθητικός ὑπό ὀσμή καί ψόφος , καί ὁ πάσχω ἀόριστος , καί οὐ μένω , οἷος ἀήρ · ὄζω γάρ ὡς πάσχω τις . τίς οὖν εἰμί ὁ ὀσμάομαι παρά ὁ πάσχω τις ; ἤ ὁ μέν ὀσμάομαι καί αἰσθάνομαι , ὁ δέ ἀήρ πάσχω οὗτος ταχύς αἰσθητός γίγνομαι .