aristoteles-et-corpus-aristotelicum.analytica-priora-et-posteriora posteriora.1.13
Τὸ δ᾿ ὅτι διαφέρει καὶ τὸ διότι ἐπίστασθαι , πρῶτον μὲν ἐν τῇ αὐτῇ ἐπιστήμῃ , καὶ ἐν ταύτῃ διχῶς , ἕνα μὲν τρόπον ἐὰν μὴ δι᾿ ἀμέσων γίνηται ὁ συλλογισμός ( οὐ γὰρ λαμβάνεται τὸ πρῶτον αἴτιον , ἡ δὲ τοῦ διότι ἐπιστήμη κατὰ τὸ πρῶτον αἴτιον ) , ἄλλον δὲ εἰ δι᾿ ἀμέσων μέν , ἀλλὰ μὴ διὰ τοῦ αἰτίου ἀλλὰ τῶν ἀντιστρεφόντων διὰ τοῦ γνωριμωτέρου . κωλύει γὰρ οὐδὲν τῶν ἀντικατηγορουμένων γνωριμώτερον εἶναι ἐνίοτε τὸ μὴ αἴτιον , ὥστ᾿ ἔσται διὰ τούτου ἡ ἀπόδειξις , οἷον ὅτι ἐγγὺς οἱ πλάνητες διὰ τοῦ μὴ στίλβειν . Ἔστω ἐφ᾿ ᾧ Γ πλάνητες , ἐφ᾿ ᾧ Β τὸ μὴ στίλβειν , ἐφ᾿ ᾧ Α τὸ ἐγγὺς εἶναι . Ἀληθὲς δὴ τὸ Β κατὰ τοῦ Γ εἰπεῖν · οἱ γὰρ πλάνητες οὐ στίλβουσιν . Ἀλλὰ καὶ τὸ Α κατὰ τοῦ Β · τὸ γὰρ μὴ στίλβον ἐγγύς ἐστι · τοῦτο δ᾿ εἰλήφθω δι᾿ ἐπαγωγῆς ἢ δι᾿ αἰσθήσεως . Ἀνάγκη οὖν τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχειν , ὥστ᾿ ἀποδέδεικται ὅτι οἱ πλάνητες ἐγγύς εἰσιν . Οὗτος οὖν ὁ συλλογισμὸς οὐ τοῦ διότι ἀλλὰ τοῦ ὅτι ἐστίν · οὐ γὰρ διὰ τὸ μὴ στίλβειν ἐγγύς εἰσιν , ἀλλὰ διὰ τὸ ἐγγὺς εἶναι οὐ στίλβουσιν . Ἐγχωρεῖ δὲ καὶ διὰ θατέρου θάτερον δειχθῆναι , καὶ ἔσται τοῦ διότι ἡ ἀπόδειξις , οἷον ἔστω τὸ Γ πλάνητες , ἐφ᾿ ᾧ Β τὸ ἐγγὺς εἶναι , τὸ Α τὸ μὴ στίλβειν · ὑπάρχει δὴ καὶ τὸ Β τῷ Γ , καὶ τὸ Α τῷ Β τὸ μὴ στίλβειν , ὥστε καὶ τῷ Γ τὸ Α . Καὶ ἔστι τοῦ διότι ὁ συλλογισμός · εἴληπται γὰρ τὸ πρῶτον αἴτιον . Πάλιν ὡς τὴν σελήνην δεικνύουσιν , ὅτι σφαιροειδής , διὰ τῶν αὐξήσεων · εἰ γὰρ τὸ αὐξανόμενον οὕτω σφαιροειδές , αὐξάνει δ᾿ ἡ σελήνη , φανερὸν ὅτι σφαιροειδής . Οὕτω μὲν οὖν τοῦ ὅτι γέγονεν ὁ συλλογισμός , ἀνάπαλιν δὲ τεθέντος τοῦ μέσου τοῦ διότι · οὐ γὰρ διὰ τὰς αὐξήσεις σφαιροειδής ἐστιν , ἀλλὰ διὰ τὸ σφαιροειδὴς εἶναι λαμβάνει τὰς αὐξήσεις τοιαύτας . Σελήνη ἐφ᾿ ᾧ Γ , σφαιροειδὴς ἐφ᾿ ᾧ Β , αὔξησις ἐφ᾿ ᾧ Α . Ἐφ᾿ ὧν δὲ τὰ μέσα μὴ ἀντιστρέφει καὶ ἔστι γνωριμώτερον τὸ ἀναίτιον , τὸ ὅτι μὲν δείκνυται , τὸ διότι δ᾿ οὔ . Ἔτι ἐφ᾿ ὧν τὸ μέσον ἔξω τίθεται . Καὶ γὰρ ἐν τούτοις τοῦ ὅτι καὶ οὐ τοῦ διότι ἡ ἀπόδειξις · οὐ γὰρ λέγεται τὸ αἴτιον . Οἷον διὰ τί οὐκ ἀναπνέει ὁ τοῖχος ; ὅτι οὐ ζῷον . Εἰ γὰρ τοῦτο τοῦ μὴ ἀναπνέειν αἴτιον , ἔδει τὸ ζῷον εἶναι αἴτιον τοῦ ἀναπνεῖν , οἷον εἰ ἡ ἀπόφασις αἰτία τοῦ μὴ ὑπάρχειν , ἡ κατάφασις τοῦ ὑπάρχειν , ὥσπερ εἰ τὸ ἀσύμμετρα εἶναι τὰ θερμὰ καὶ ψυχρὰ τοῦ μὴ ὑγιαίνειν , τὸ σύμμετρα εἶναι τοῦ ὑγιαίνειν . Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἡ κατάφασις τοῦ ὑπάρχειν , ἡ ἀπόφασις τοῦ μὴ ὑπάρχειν . Ἐπὶ δὲ τῶν οὕτως ἀποδεδομένων οὐ συμβαίνει τὸ λεχθέν · οὐ γὰρ ἅπαν ἀναπνεῖ ζῷον . Ὁ δὲ συλλογισμὸς γίνεται τῆς τοιαύτης αἰτίας ἐν τῷ μέσῳ σχήματι . Οἷον ἔστω τὸ Α ζῷον , ἐφ᾿ οὗ τὸ Β τὸ ἀναπνεῖν , ἐφ᾿ ᾧ Γ τοῖχος . Τῷ μὲν οὖν Β παντὶ ὑπάρχει τὸ Α ( πᾶν γὰρ τὸ ἀναπνέον ζῷον ) , τῷ δὲ Γ οὐθενί , ὥστε οὐδὲ τὸ Β τῷ Γ οὐθενί · οὐκ ἄρα ἀναπνεῖ ὁ τοῖχος . Ἐοίκασι δ᾿ αἱ τοιαῦται τῶν αἰτιῶν τοῖς καθ᾿ ὑπερβολὴν εἰρημένοις · τοῦτο δ᾿ ἔστι τὸ πλέον ἀποστήσαντα τὸ μέσον εἰπεῖν , οἷον τὸ τοῦ Ἀναχάρσιος , ὅτι ἐν Σκύθαις οὐκ εἰσὶν αὐληταί , οὐδὲ γὰρ ἄμπελοι . Κατὰ μὲν δὴ τὴν αὐτὴν ἐπιστήμην καὶ κατὰ τὴν τῶν μέσων θέσιν αὗται διαφοραί εἰσι τοῦ ὅτι πρὸς τὸν τοῦ διότι συλλογισμόν · ἄλλον δὲ τρόπον διαφέρει τὸ διότι τοῦ ὅτι τὸ δι᾿ ἄλλης ἐπιστήμης ἑκάτερον θεωρεῖν . τοιαῦτα δ᾿ ἐστὶν ὅσα οὕτως ἔχει πρὸς ἄλληλα ὥστ᾿ εἶναι θάτερον ὑπὸ θάτερον , οἷον τὰ ὀπτικὰ πρὸς γεωμετρίαν καὶ τὰ μηχανικὰ πρὸς στερεομετρίαν καὶ τὰ ἁρμονικὰ πρὸς ἀριθμητικὴν καὶ τὰ φαινόμενα πρὸς ἀστρολογικήν . Σχεδὸν δὲ συνώνυμοί εἰσιν ἔνιαι τούτων τῶν ἐπιστημῶν , οἷον ἀστρολογία ἥ τε μαθηματικὴ καὶ ἡ ναυτική , καὶ ἁρμονικὴ ἥ τε μαθηματικὴ καὶ ἡ κατὰ τὴν ἀκοήν . Ἐνταῦθα γὰρ τὸ μὲν ὅτι τῶν αἰσθητικῶν εἰδέναι , τὸ δὲ διότι τῶν μαθηματικῶν · οὗτοι γὰρ ἔχουσι τῶν αἰτίων τὰς ἀποδείξεις , καὶ πολλάκις οὐκ ἴσασι τὸ ὅτι , καθάπερ οἱ τὸ καθόλου θεωροῦντες πολλάκις ἔνια τῶν καθ᾿ ἕκαστον οὐκ ἴσασι δι᾿ ἀνεπισκεψίαν . Ἔστι δὲ ταῦτα ὅσα ἕτερόν τι ὄντα τὴν οὐσίαν κέχρηται τοῖς εἴδεσιν . Τὰ γὰρ μαθήματα περὶ εἴδη ἐστίν · οὐ γὰρ καθ᾿ ὑποκειμένου τινός · εἰ γὰρ καὶ καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς τὰ γεωμετρικά ἐστιν , ἀλλ᾿ οὐχ ᾗ γε καθ᾿ ὑποκειμένου . Ἔχει δὲ καὶ πρὸς τὴν ὀπτικήν , ὡς αὕτη πρὸς τὴν γεωμετρίαν , ἄλλη πρὸς ταύτην , οἷον τὸ περὶ τῆς ἴριδος · τὸ μὲν γὰρ ὅτι φυσικοῦ εἰδέναι , τὸ δὲ διότι ὀπτικοῦ , ἢ ἁπλῶς ἢ κατὰ τὸ μάθημα . Πολλαὶ δὲ καὶ τῶν μὴ ὑπ᾿ ἀλλήλας ἐπιστημῶν ἔχουσιν οὕτως , οἷον ἰατρικὴ πρὸς γεωμετρίαν · ὅτι μὲν γὰρ τὰ ἕλκη τὰ περιφερῆ βραδύτερον ὑγιάζεται , τοῦ ἰατροῦ εἰδέναι , διότι δὲ τοῦ γεωμέτρου .
Lemmas: ὁ δέ ὅτι διαφέρω καί ὁ διότι ἐπίσταμαι , πρῶτος μέν ἐν ὁ αὐτός ἐπιστήμη , καί ἐν οὗτος διχῶς , εἷς μέν τρόπος ἐάν μή διά ἄμεσος γίγνομαι ὁ συλλογισμός ( οὐ γάρ λαμβάνω ὁ πρῶτος αἴτιος , ὁ δέ ὁ διότι ἐπιστήμη κατά ὁ πρῶτος αἴτιος ) , ἄλλος δέ εἰ διά ἄμεσος μέν , ἀλλά μή διά ὁ αἴτιος ἀλλά ὁ ἀντιστρέφω διά ὁ γνώριμος . κωλύω γάρ οὐδείς ὁ ἀντικατηγορέω γνώριμος εἰμί ἐνίοτε ὁ μή αἴτιος , ὥστε εἰμί διά οὗτος ὁ ἀπόδειξις , οἷος ὅτι ἐγγύς ὁ πλάνης διά ὁ μή στίλβω . εἰμί ἐπί ὅς Γ πλάνης , ἐπί ὅς Β ὁ μή στίλβω , ἐπί ὅς Α ὁ ἐγγύς εἰμί . ἀληθής δή ὁ Β κατά ὁ Γ λέγω · ὁ γάρ πλάνης οὐ στίλβω . ἀλλά καί ὁ Α κατά ὁ Β · ὁ γάρ μή στίλβω ἐγγύς εἰμί · οὗτος δέ λαμβάνω διά ἐπαγωγή ἤ διά αἴσθησις . ἀνάγκη οὖν ὁ Α ὁ Γ ὑπάρχω , ὥστε ἀποδείκνυμι ὅτι ὁ πλάνης ἐγγύς εἰμί . οὗτος οὖν ὁ συλλογισμός οὐ ὁ διότι ἀλλά ὁ ὅτι εἰμί · οὐ γάρ διά ὁ μή στίλβω ἐγγύς εἰμί , ἀλλά διά ὁ ἐγγύς εἰμί οὐ στίλβω . ἐγχωρέω δέ καί διά ἕτερος ἕτερος δείκνυμι , καί εἰμί ὁ διότι ὁ ἀπόδειξις , οἷος εἰμί ὁ Γ πλάνης , ἐπί ὅς Β ὁ ἐγγύς εἰμί , ὁ Α ὁ μή στίλβω · ὑπάρχω δή καί ὁ Β ὁ Γ , καί ὁ Α ὁ Β ὁ μή στίλβω , ὥστε καί ὁ Γ ὁ Α . καί εἰμί ὁ διότι ὁ συλλογισμός · λαμβάνω γάρ ὁ πρῶτος αἴτιος . πάλιν ὡς ὁ σελήνη δείκνυμι , ὅτι σφαιροειδής , διά ὁ αὔξησις · εἰ γάρ ὁ αὐξάνω οὕτως σφαιροειδής , αὐξάνω δέ ὁ σελήνη , φανερός ὅτι σφαιροειδής . οὕτως μέν οὖν ὁ ὅτι γίγνομαι ὁ συλλογισμός , ἀνάπαλιν δέ τίθημι ὁ μέσος ὁ διότι · οὐ γάρ διά ὁ αὔξησις σφαιροειδής εἰμί , ἀλλά διά ὁ σφαιροειδής εἰμί λαμβάνω ὁ αὔξησις τοιοῦτος . σελήνη ἐπί ὅς Γ , σφαιροειδής ἐπί ὅς Β , αὔξησις ἐπί ὅς Α . ἐπί ὅς δέ ὁ μέσος μή ἀντιστρέφω καί εἰμί γνώριμος ὁ ἀναίτιος , ὁ ὅτι μέν δείκνυμι , ὁ διότι δέ οὐ . ἔτι ἐπί ὅς ὁ μέσος ἔξω τίθημι . καί γάρ ἐν οὗτος ὁ ὅτι καί οὐ ὁ διότι ὁ ἀπόδειξις · οὐ γάρ λέγω ὁ αἴτιος . οἷος διά τίς οὐ ἀναπνέω ὁ τοῖχος ; ὅτι οὐ ζῷον . εἰ γάρ οὗτος ὁ μή ἀναπνέω αἴτιος , δέω ὁ ζῷον εἰμί αἴτιος ὁ ἀναπνέω , οἷος εἰ ὁ ἀπόφασις αἴτιος ὁ μή ὑπάρχω , ὁ κατάφασις ὁ ὑπάρχω , ὥσπερ εἰ ὁ ἀσύμμετρος εἰμί ὁ θερμός καί ψυχρός ὁ μή ὑγιαίνω , ὁ σύμμετρος εἰμί ὁ ὑγιαίνω . ὅμοιος δέ καί εἰ ὁ κατάφασις ὁ ὑπάρχω , ὁ ἀπόφασις ὁ μή ὑπάρχω . ἐπί δέ ὁ οὕτως ἀποδίδωμι οὐ συμβαίνω ὁ λέγω · οὐ γάρ ἅπας ἀναπνέω ζῷον . ὁ δέ συλλογισμός γίγνομαι ὁ τοιοῦτος αἰτία ἐν ὁ μέσος σχῆμα . οἷος εἰμί ὁ Α ζῷον , ἐπί ὅς ὁ Β ὁ ἀναπνέω , ἐπί ὅς Γ τοῖχος . ὁ μέν οὖν Β πᾶς ὑπάρχω ὁ Α ( πᾶς γάρ ὁ ἀναπνέω ζῷον ) , ὁ δέ Γ οὐδείς , ὥστε οὐδέ ὁ Β ὁ Γ οὐδείς · οὐ ἄρα ἀναπνέω ὁ τοῖχος . ἔοικα δέ ὁ τοιοῦτος ὁ αἰτία ὁ κατά ὑπερβολή λέγω · οὗτος δέ εἰμί ὁ πολύς ἀφίστημι ὁ μέσος λέγω , οἷος ὁ ὁ Ἀνάχαρσις , ὅτι ἐν Σκύθης οὐ εἰμί αὐλητής , οὐδέ γάρ ἄμπελος . κατά μέν δή ὁ αὐτός ἐπιστήμη καί κατά ὁ ὁ μέσος θέσις οὗτος διαφορά εἰμί ὁ ὅτι πρός ὁ ὁ διότι συλλογισμός · ἄλλος δέ τρόπος διαφέρω ὁ διότι ὁ ὅτι ὁ διά ἄλλος ἐπιστήμη ἑκάτερος θεωρέω . τοιοῦτος δέ εἰμί ὅσος οὕτως ἔχω πρός ἀλλήλων ὥστε εἰμί ἕτερος ὑπό ἕτερος , οἷος ὁ ὀπτικός πρός γεωμετρία καί ὁ μηχανικός πρός στερεομετρία καί ὁ ἁρμονικός πρός ἀριθμητικός καί ὁ φαίνω πρός ἀστρολογικός . σχεδόν δέ συνώνυμος εἰμί ἔνιοι οὗτος ὁ ἐπιστήμη , οἷος ἀστρολογία ὁ τε μαθηματικός καί ὁ ναυτικός , καί ἁρμονικός ὁ τε μαθηματικός καί ὁ κατά ὁ ἀκοή . ἐνταῦθα γάρ ὁ μέν ὅτι ὁ αἰσθητικός οἶδα , ὁ δέ διότι ὁ μαθηματικός · οὗτος γάρ ἔχω ὁ αἴτιος ὁ ἀπόδειξις , καί πολλάκις οὐ οἶδα ὁ ὅτι , καθά ὁ ὁ καθόλου θεωρέω πολλάκις ἔνιοι ὁ κατά ἕκαστος οὐ οἶδα διά ἀνεπισκεψία . εἰμί δέ οὗτος ὅσος ἕτερος τις εἰμί ὁ οὐσία χράω ὁ εἶδος . ὁ γάρ μάθημα περί εἶδος εἰμί · οὐ γάρ κατά ὑπόκειμαι τις · εἰ γάρ καί κατά ὑπόκειμαι τις ὁ γεωμετρικός εἰμί , ἀλλά οὐ ᾗ γε κατά ὑπόκειμαι . ἔχω δέ καί πρός ὁ ὀπτικός , ὡς οὗτος πρός ὁ γεωμετρία , ἄλλος πρός οὗτος , οἷος ὁ περί ὁ Ἶρις · ὁ μέν γάρ ὅτι φυσικός οἶδα , ὁ δέ διότι ὀπτικός , ἤ ἁπλῶς ἤ κατά ὁ μάθημα . πολύς δέ καί ὁ μή ὑπό ἀλλήλων ἐπιστήμη ἔχω οὕτως , οἷος ἰατρικός πρός γεωμετρία · ὅτι μέν γάρ ὁ ἕλκος ὁ περιφερής βραδύς ὑγιάζω , ὁ ἰατρός οἶδα , διότι δέ ὁ γεωμέτρης .