alexander-philosophy.de-anima 1.15
Καὶ τοιάδε μὲν ἡ πρώτη τῆς ψυχῆς δύναμις , μετὰ δὲ τὴν ζωτικήν τε καὶ φυτικὴν ψυχήν , ἢ δέδεικται διὰ τῶν περὶ αὐτῆς λόγων εἶδος οὖσα τοῦ ἔχοντος αὐτὴν σώματος , ἦς δυνάμεις αἱ προειρημέναι τε θρεπτικὴ καὶ ἡ αὐξητικὴ καὶ ἡ γεννητική , μετὰ δὴ τὸν περὶ ἐκείνης λόγον εἴη ἂν ἑπόμενον λέγειν περὶ τῆς αἰσθητικῆς . δευτέρα γὰρ ἥδε μετ’ ἐκείνην . τάντα γὰρ τὰ ἄλλην τινὰ δύναμιν ἔχοντα ψυχικὴν ἀναγκαῖον , ὥσπερ ἔχει τὴν θρεπτικήν , οὕτως δὲ ἔχειν καὶ τὴν αἰσθητικήν · καὶ ἔστιν ἡ δύναμις αὕτη , καθ’ ἣν τὰ ζῶντα πρὸς τῷ ζῆν καὶ ζῷά ἐστιν ἤδη . ἔστι μὲν οὖν ὁ περὶ αἰσθήσεως λόγος πλείων τε καὶ οἰκείας δεόμενος πραγματείας , ως δὲ συνελόντι καθόλου περὶ τῆς αἰσθητικῆς ψυχῆς εἰπεῖν , δύναμίς ἐστι ψυχῆς , καθ’ ἣν τὸ ἔχον αὐτὴν οἰόν τέ ἐστιν ὁμοιούμενον τοῖς δεκτοῖς αἰσθητοῖς διά τινος ἀλλοιώσεως τῇ πρὸς αὐτὰ ἐνεργείᾳ κρίνειν αὐτά . ὡς γὰρ ἡ θρεπτικὴ δύναμις τροφῆς ἐδεῖτο πρὸς τὸ ἐνεργεῖν ( περὶ γὰρ ταύτην ἡ ἐνέργεια αὐτῆς ) , οὕτως καὶ ἡ αἰσθητικὴ τῶν αἰσθητῶν . περὶ γὰρ ταῦτα ἡ ἐνέργεια καὶ ταύτης καὶ τούτων ἐστὶν ἀντιληπτική τε καὶ κριτική . διὸ μὴ παρόντων αὐτῶν οὐκ ἐνεργεῖ , ἀλλ’ ἔστιν δυνάμει αἴσθησις , ἀνάλογον ἔχουσα τοῖς ἔχουσι μέν τινα ἐπιστήμην , μὴ ἐνεργοῦσι μέντοι κατ’ αὐτήν . ὁμοίως γὰρ ἐκεῖνά τε δυνάμει ἐπιστήμονα καὶ ἡ ἀνενέργητος αἴσθησις δυνάμει αἴσθησις . ἐκτὸς δὲ τὰ αἰσθητά , ὅτι ἡ αἴσθησις ἐπὶ χρήσιμόν τι τὴν ἀναφορὰν ἔχει · ἢ γὰρ τοῦ λαβεῖν τι χάριν , ἢ τοῦ φυγεῖν , ἐκτὸς δὲ ταῦτα . ἔστι δὲ τὸ αἰσθητόν τε καὶ ἡ αἴσθησις πρὸ μὲν τῆς ἐνεργείας ἀνόμοια , ἐν δὲ τῇ ἐνεργείᾳ ὅμοια γίνεται . κατὰ ὁμοίωσιν γάρ τινα γινομένην δι’ ἀλλοιώσεως τὸ αἰσθάνεσθαι . τὸ γὰρ εἶδος τοῦ αἰσθητοῦ χωρὶς τῆς ὕλης γινόμενον ἐν τῷ αἰσθητικῷ ἡ κατ’ ἐνέργειάν ἐστιν αἴσθησις . εἰ δὲ δι’ ἀλλοιώσεως ἡ ὁμοίωσις , δῆλον ὡς πρὸ τῆς ἀλλοιώσεως ἕτερά τε καὶ ἀνόμοια ἦν , ὡς ἐδείχθη καὶ ἐπὶ τῆς τροφῆς . διὸ καὶ εὐλόγως λέγεται ἔστι μὲν ὡς ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν τὴν αἴσθησιν , ἔστι δ’ ὡς ὑπὸ τοῦ ἀνομοίου . παθοῦσα γάρ ἐστιν ὁμοία . γίνεται δὲ τὸ πάθος τοῦτο ἐν τῷ πρώτῳ τὴν αἰσθητικὴν ψυχὴν ἔχοντι σώματι διά τινων ὀργάνων ὄντων ἄλλης φύσεως τῶν αἰσθητῶν οἷς διακονεῖται τῷ δύναμιν ἔχειν πάσχειν ὑπ’ αὐτῶν , ἃ ὅταν πάθῃ εἶτ’ ἐκεῖνο τὸ πάθος διαδίδωσιν . ἔστι δὲ ἐκεῖνο ἱδρυμένον περὶ τὴν καρδίαν , ἔνθα καὶ ὅλως τὸ τῆς ψυχῆς ἡγεμονικόν , ὡς προϊὼν ὁ λόγος δείξει . ἐν ᾧ γὰρ μάλιστα τὸ εἶναι τῷ ζῴῳ , ἐν ἐκείνῳ εὔλογον εἶναι καὶ τὸ εἶδος τὸ κυριώτατον . ἐν θερμῷ δὲ καὶ ὑγρῷ τὸ εἶναι μάλιστα τῷ ζῴῳ . τοιοῦτος δὲ ὁ περὶ καρδίαν τόπος . ἀρχὴ γὰρ αὕτη καὶ πηγὴ τοῦ αἵματος , ᾧ τρεφόμεθα , καὶ τοῦ πνεύματος , ταῦτα δὲ ὑγρά τε καὶ θερμά . καὶ τοιοῦτος μὲν ὁ κοινὸς τῆς αἰσθήσεως λόγος . ἐπεὶ δέ ἐστι μέρη τῆς αἰσθήσεως πέντε , καὶ ἔχει ταῦτα πρὸς ἄλληλα ὁμοίως τοῖς τῆς ⟨ φυτικῆς ⟩ ψυχῆς μέρεσιν τὸ πρῶτόν τε καὶ ὕστερον ( ἐν δὲ τοῖς οὕτως ἔχουσιν οὐκ ἦν ὁ κοινὸς λόγος γνωρίμως τὴν τοῦ προκειμένου πράγματος σημαίνων φύσιν , ἀλλ’ ἔδει περὶ ἑκάστου αὐτῶν ἰδίᾳ ποιεῖσθαι τὸν λόγον τῷ βουλομένῳ περὶ αὐτῶν οἰκείως τε καὶ προσεχῶς λέγειν ) , δεῖ καὶ τὸν περὶ αἰσθήσεως λέγοντα ἰδίᾳ περὶ ἑκάστου μέρους εἰπεῖν . μέρη δὲ τῆς αἰσθητικῆς δυνάμεως ἁφή , γεῦσις , ὄσφρησις , ἀκοή , ὅρασις ἢ ὄψις . ὧν ἡ μὲν ἁφὴ τῶν ἄλλων χωρίζεται ( ἔστι δὲ τρόπον τινὰ καὶ ἡ γεῦσις ἁφή ) · ἔστι γοῦν τινα τῶν ζῴων , ἃ ταύτην τὴν αἴσθησιν ἔχει μόνην . τῶν δὲ ἄλλων τινὰ αἰσθήσεων ἀδύνατον παρεῖναί τινι χωρὶς φῆς . οὐδὲ γὰρ τὴν ἀρχὴν οἷόν τε ζῷον εἶναί τι χωρὶς ταύτης τῆς αἰσθήσεως . μέλλοντας δὲ λέγειν περί τε τῶν αἰσθητικῶν δυνάμεων καὶ περὶ τῶν ἐνεργειῶν τῶν κατ’ αὐτάς , ἐπεὶ αἱ ἐνέργειαι αὐτῶν ἑκάστης γίνονται περὶ οἰκεῖόν τι αἰσθητόν , ἀναγκαῖον πρὸς τὴν δήλωσιν αὐτῶν πρῶτον ἐπ’ ὀλίγον περὶ τῶν αἰσθητῶν διαλαβεῖν , ἐπεὶ ὁμοιώσει τούτων τὸ αἰσθάνεσθαι .
Lemmas: καί τοιόσδε μέν ὁ πρῶτος ὁ Ψυχή δύναμις , μετά δέ ὁ ζωτικός τε καί φυτικός Ψυχή , ἢ δείκνυμι διά ὁ περί αὐτός λόγος εἶδος εἰμί ὁ ἔχω αὐτός σῶμα , εἰμί δύναμις ὁ προερέω τε θρεπτικός καί ὁ αὐξητικός καί ὁ γεννητικός , μετά δή ὁ περί ἐκεῖνος λόγος εἰμί εἄν ἕπω λέγω περί ὁ αἰσθητικός . δύο γάρ ὅδε μετά ἐκεῖνος . Τάντα γάρ ὁ ἄλλος τις δύναμις ἔχω ψυχικός ἀναγκαῖος , ὥσπερ ἔχω ὁ θρεπτικός , οὕτως δέ ἔχω καί ὁ αἰσθητικός · καί εἰμί ὁ δύναμις οὗτος , κατά ὅς ὁ ζῶ πρός ὁ ζῶ καί ζῷον εἰμί ἤδη . εἰμί μέν οὖν ὁ περί αἴσθησις λόγος πλείων τε καί οἰκεῖος δήω πραγματεία , ως δέ συναιρέω καθόλου περί ὁ αἰσθητικός Ψυχή εἶπον , δύναμις εἰμί Ψυχή , κατά ὅς ὁ ἔχω αὐτός οἷος τε εἰμί ὁμοιόω ὁ δεκτός αἰσθητός διά τις ἀλλοίωσις ὁ πρός αὐτός ἐνέργεια κρίνω αὐτός . ὡς γάρ ὁ θρεπτικός δύναμις τροφή δήω πρός ὁ ἐνεργέω ( περί γάρ οὗτος ὁ ἐνέργεια αὐτός ) , οὕτως καί ὁ αἰσθητικός ὁ αἰσθητής . περί γάρ οὗτος ὁ ἐνέργεια καί οὗτος καί οὗτος εἰμί ἀντιληπτικός τε καί κριτικός . διό μή πάρειμι αὐτός οὐ ἐνεργέω , ἀλλά εἰμί δύναμις αἴσθησις , ἀνάλογος ἔχω ὁ ἔχω μέν τις ἐπιστήμη , μή ἐνεργέω μέντοι κατά αὐτός . ὁμοίως γάρ ἐκεῖνος τε δύναμις ἐπιστήμων καί ὁ ἀνενέργητος αἴσθησις δύναμις αἴσθησις . ἐκτός δέ ὁ αἰσθητής , ὅτι ὁ αἴσθησις ἐπί χρήσιμος τίς ὁ ἀναφορά ἔχω · ἢ γάρ ὁ λαμβάνω τίς χάρις , ἢ ὁ φεύγω , ἐκτός δέ οὗτος . εἰμί δέ ὁ αἰσθητός τε καί ὁ αἴσθησις πρό μέν ὁ ἐνέργεια ἀνόμοιος , ἐν δέ ὁ ἐνέργεια ὅμοιος γίγνομαι . κατά ὁμοίωσις γάρ τις γίγνομαι διά ἀλλοίωσις ὁ αἰσθάνομαι . ὁ γάρ εἶδος ὁ αἰσθητής Χωρὶς ὁ ὕλη γίγνομαι ἐν ὁ αἰσθητικός ὁ κατά ἐνέργεια εἰμί αἴσθησις . εἰμί δέ διά ἀλλοίωσις ὁ ὁμοίωσις , δῆλος ὡς πρό ὁ ἀλλοίωσις ἕτερος τε καί ἀνόμοιος εἰμί , ὡς δείκνυμι καί ἐπί ὁ τροφή . διό καί εὔλογος λέγω εἰμί μέν ὡς ὑπό ὁ ὁμοιόω πάσχω ὁ αἴσθησις , εἰμί δέ ὡς ὑπό ὁ ἀνόμοιος . πάσχω γάρ εἰμί ὅμοιος . γίγνομαι δέ ὁ πάθος οὗτος ἐν ὁ πρῶτος ὁ αἰσθητικός ψυχή ἔχω σῶμα διά τίνω ὄργανον εἰμί ἄλλος φύσις ὁ αἰσθητής ὅς διακονέω ὁ δύναμις ἔχω πάσχω ὑπό αὐτός , ὁ ὅταν πάσχω εἶτα ἐκεῖνος ὁ πάθος διαδίδωμι . εἰμί δέ ἐκεῖνος ἱδρύω περί ὁ Καρδία , ἔνθα καί ὅλως ὁ ὁ Ψυχή ἡγεμονικός , ὡς προέρχομαι ὁ λόγος δείκνυμι . ἐν ὅς γάρ μάλιστα ὁ εἰμί ὁ ζῷον , ἐν ἐκεῖνος εὔλογος εἰμί καί ὁ εἶδος ὁ κύριος . ἐν θερμός δέ καί ὑγρός ὁ εἰμί μάλιστα ὁ ζῷον . τοιοῦτος δέ ὁ περί Καρδία τόπος . ἀρχή γάρ οὗτος καί πηγή ὁ αἷμα , ὅς τρέφω , καί ὁ πνεῦμα , οὗτος δέ ὑγρός τε καί θερμός . καί τοιοῦτος μέν ὁ κοινός ὁ αἴσθησις λόγος . ἐπεί δέ εἰμί μέρος ὁ αἴσθησις πέντε , καί ἔχω οὗτος πρός ἀλλήλων ὁμοίως ὁ ὁ ⟨ φυτικός ⟩ Ψυχή μέρος ὁ πρότερος τε καί ὕστερος ( ἐν δέ ὁ οὕτως ἔχω οὐ εἰμί ὁ κοινός λόγος γνώριμος ὁ ὁ πρόκειμαι πρᾶγμα σημαίνω φύσις , ἀλλά ἐσθίω περί ἕκαστος αὐτός ἴδιος ποιέω ὁ λόγος ὁ βούλομαι περί αὐτός οἰκεῖος τε καί προσεχῶς λέγω ) , δεῖ καί ὁ περί αἴσθησις λέγω ἴδιος περί ἕκαστος μέρος εἶπον . μέρος δέ ὁ αἰσθητικός δύναμις ἁφή , γεῦσις , ὄσφρησις , ἀκοή , ὅρασις ἢ ὄψις . ὅς ὁ μέν ἁφή ὁ ἄλλος χωρίζω ( εἰμί δέ τρόπος τις καί ὁ γεῦσις ἁφή ) · εἰμί γοῦν τις ὁ ζῷον , ὁ οὗτος ὁ αἴσθησις ἔχω μόνος . ὁ δέ ἄλλος τις αἴσθησις ἀδύνατος πάρειμι τις Χωρὶς φημί . οὐδέ γάρ ὁ ἀρχή οἷος τε ζῷον εἰμί τίς Χωρὶς οὗτος ὁ αἴσθησις . μέλλω δέ λέγω περί τε ὁ αἰσθητικός δύναμις καί περί ὁ ἐνέργεια ὁ κατά αὐτός , ἐπεί ὁ ἐνέργεια αὐτός ἕκαστος γίγνομαι περί οἰκεῖος τίς αἰσθητός , ἀναγκαῖος πρός ὁ δήλωσις αὐτός πρῶτος ἐπί ὀλίγος περί ὁ αἰσθητής διαλαμβάνω , ἐπεί ὁμοιόω οὗτος ὁ αἰσθάνομαι .