alexander-philosophy.de-anima 1.26
Καὶ αὗται μὲν καὶ τοιαῦται αἱ τῆς ἀλόγου ψυχῆς δυνάμεις , καὶ αἱ κατὰ ταύτας τε καὶ ἀπὸ τούτων ἐνέργειαι , αἰ πάντως μὲν καὶ ἐν τῇ λογικῇ περιέχονται τῷ τελειοτέραν μὲν εἶναι ταύτην , εἶναι δὲ τὴν τελειοτέραν κατὰ προσθήκην δυνάμεως ἢ δυνάμεων ( ὴ γὰρ πρώτη δύναμις κατὰ προσθήκην τινὰ δυνάμεως τελειοτέρα γίνεται ) , ἔστιν δὲ παρὰ ταύτας τε καὶ ἐπὶ ταύταις δύναμίς τις ψυχῆς καὶ ἡ λογική , ὡς προείρηται , κριτική τις οὖσα καὶ αὕτη , ἣν ἄνθρωπος ἐξαίρετον ἔχων παρὰ τἄλλα ζῷα τιμιώτερόν τέ ἐστι ζῷον καὶ τελειότερον , καθ’ ἣν δύνασθαι ναμιν καὶ λογικὸς καλεῖται . ἥτις ἐστὶ δύναμις ψυχῆς διττὴ καὶ αὐτὴ τῷ διαφέροντα εἶναι καὶ τὰ περὶ ἃ ἡ δύναμίς τε καὶ ἐνέργειά ἐστιν αὐτῆς . πρὸς γὰρ τὰ κατὰ τὴν φύσιν διαφέροντα καὶ τῶν τῆς ψυχῆς μορίων ἕτερον τῇ φύσει τὸ πρὸς ἑκάτερον πεφυκός , εἴπερ καθ’ ὁμοιότητά τινα καὶ οἰκειότητα ἡ γνῶσις αὐτοῖς γίνεται , ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων ἔχον ἐδείχθη . διαφέρει δὲ ἀλλήλων τὰ ὑποκείμενα τῇ λογικῇ δυνάμει τῷ τὰ μὲν πρακτικά τε εἶναι καὶ ἐν γενέσει καὶ ἐνδεχόμενα καὶ οὕτως καὶ μὴ οὕτως γίνεσθαι , τὰ δὲ ἀίδιά τε καὶ ἀναγκαῖα , καὶ τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι δοξαστά , τὰ δὲ ἐπιστητά . διὸ καὶ τῶν τῆς λογικῆς ψυχῆς δυνάμεων ἡ μέν τίς ἐστι δοξαστική , ἡ δὲ ἐπιστημονική . καλεῖται δὲ ἑκατέρα νοῦς , ἀλλ’ ὁ μὲν πρακτικός τε καὶ δοξαστικὸς καὶ βουλευτικός , ὃς ἀρχὴ γίνεται πράξεως , ὅταν ἡ βούλησίς τε καὶ ὄρεξις συνοδεύσῃ τοῖς ὑπ’ αὐτοῦ κριθεῖσιν , ὁ δὲ ἐπιστημονικός τε καὶ θεωρητικός . τὰ μὲν γὰρ ζητοῦμεν πράξεως χάριν , τὰ δὲ γνώσεως . γίνεται δὲ ὁ ἄνθρωπος οὐκ εὐθὺς ἔχων τήνδε τὴν ἕξιν , ἀλλ’ ἔχων μὲν δύναμιν καὶ ἐπιτηδειότητα τοῦ δέξασθαι αὐτήν , ὕστερον μέντοι λαμβάνων αὐτήν . ὃ καὶ σημεῖον ἐναργέστατον τοῦ μὴ πρὸς τὸ εἶναι τήνδε τὴν δύναμιν συντελεῖν τοῖς ἔχουσιν αὐτήν , ἀλλὰ πρὸς τὸ εὖ εἶναι . ὅσα μὲν γὰρ πρὸς τὸ εἶναι συντελεῖ , ταῦτα ἀχώριστα τοῦ ἔχοντος , ὡς ἡ θρεπτικὴ δύναμις καὶ τῆς αἰσθητικῆς ἡ πτική , ὅσα δὲ πρὸς τὸ εὖ εἶναι , ταῦτα τελειουμένοις προσγίνεται , ὅτε τοῦ κυρίως εὖ εἶναί ἐστιν ἐπιδεκτικά . ἐν γὰρ τῷ τελείῳ τὸ εὖ . ἐγγίνεται δὲ πρῶτος μὲν ὁ πρακτικός τε καὶ δοξαστικὸς νοῦς , ἐπειδὴ καὶ αἱ ἐνέργειαι περὶ ἃ οὗτός ἐστι χρησιμώτεραί τε ἡμῖν καὶ συνηθέστεραι , ὕστερον δὲ ὁ ἐπιστημονικός τε καὶ θεωρητικός . ὁ δὲ δυνάμει νοῦς , ὃν ἔχοντες γινόμεθα , διττὸς ὡν καὶ αὐτός , ἑκάτερος ἑκατέρου δεκτικός , ὑλικὸς νοῦς καλεῖταί τε καὶ ἔστι ( πᾶν γὰρ τὸ δεκτικόν τινος ὕλη ἐκείνου ) , ὁ δὲ διὰ διδασκαλίας τε καὶ ἐθῶν ἐγγινόμενος εἶδος ἐκείνου τε καὶ ἐντελέχεια . καὶ ὁ μὲν φυσικός τε καὶ ὑλικὸς ἐν πᾶσιν τοῖς μὴ πεπηρωμένοις , τὴν διαφορὰν ἔχων , καθόσον οἱ μέν εἰσιν εὐφυέστεροι τῶν ἀνθρώπρν , οἱ δὲ ἀφυέστεροι ( καθ’ ὃν καὶ λέγομεν πάντας ἀνθρώπους νοῦν ἔχειν ) , ὁ δὲ ἐπίκτητός τε καὶ ὕστερον ἐγγινόμενος , καὶ εἶδος καὶ ἕξις ὢν καὶ τελειότης τοῦ φυσικοῦ , οὐκέτ᾿ ἐν πᾶσιν , ἀλλ᾿ ἐν τοῖς ἀσκήσασίν τε καὶ μαθοῦσιν , ὃν τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἐπιστημῶν ἔχει . καὶ γὰρ ἐκείνων πάντες μέν ἐσμεν φύσει δεκτικοί , οὐκέτι δὲ καὶ δεδέγμεθα πάντες αὐτάς , ὅτι μηκέτι τὸ δέξασθαι αὐτὰς φύσει . οὐ γὰρ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ περιπατεῖν , οὕτως δὲ ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἐπιστημῶν τε καὶ τοῦ κατ᾿ ἐνέργειαν νοῦ . ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ περιπατεῖν , ὥσπερ ἡ δύναμις ἡμῖν τοῦ περιπατεῖν ἐνυπάρχει φύσει , καὶ ἔχομεν αὐτὴν εὐθὺς γενόμενοι , οὕτως καὶ ἡ ἐνέργεια προϊοῦσίν τε καὶ τελειουμένοις προσγίνεται φύσει , ἐπὶ δὲ τῆς ἐπιστήμης τε καὶ τοῦ νοῦ αἱ μὲν δυνάμεις φύσει , οὐκέτι δὲ αἱ ἕξεις τε καὶ ἐνέργειαι φύσει . διὸ τοῦτον τὸν νοῦν λέγομεν οὐ πάντας ἔχειν ἔτι , ἀλλὰ μόνου τοῦ σπουδαίου τὸ νοῦν ἔχειν κατηγοροῦμεν · ἢ καὶ τούτου μέχρι τινὸς πάντες οἱ μὴ πεπηρωμένοι μεταλαμβάνουσιν , ἐπὶ τὴν τοῦ καθόλου τε περίληψιν καὶ κατὰ σύνθεσιν γνῶσίν τινων ὑπ᾿ αὐτῆς τῆς φύσεως ὁδηγούμενοι · οὗτός ἐστι κυριώτερον ὁ κοινὸς νοῦς καλούμένος , ἡ δὲ ἐπὶ πλέον ἐξεργασία κατ᾿ αὐτὸν γίνεται τὸν εἰρημένον τρόπον . ὁ μὲν οὖν πρακτικὸς νοῦς βουλευτικός ἐστι ( τῷ γὰρ τὰ πρακτὰ ἐνδέχεσθαι καὶ οὕτως καὶ μὴ οὕτως πραχθῆναι βουλῆς δεῖ πρὸς τὴν αἵρεσιν τοῦ βελτίονος ) , ὁ δὲ θεωρητικὸς τῶν ἀιδίων καὶ ὁμοίως ἐχόντων ἀεὶ γνωστικὸς ὢν ἐπιστημονικός ἐστιν , ἀλλ᾿ οὐ βουλευτικός . τὸν μὲν οὖν δυνάμει τε καὶ ὑλικὸν νοῦν καλούμενον ἑκάτερον ὡς εἶπον εὐθὺς ἔχομεν γινόμενοι , τοὺς δὲ κατ᾿ ἐνέργειάν τε ὄντας καὶ ἕξεις τούτων ὕστερον κτώμεθα διὰ τῆς καθ᾿ ἡμέραν διδασκαλίας , ἧς γίνεται δεκτικὸς ἐκ τῆς ἐνεργείας , τὸν δὲ θεωρητικὸν ἐκ τῆς τῶν θεωρητῶν . γεννᾶται γὰρ ὁ ἄνθρωπος αἰσθήσεις ἔχων , καθ’ ἂς ἐνεργῶν φαντασίας λαμβάνει . ὁρῶν οὖν ἑκάστοτε καὶ ἀκούων καὶ κατὰ τὰς ἄλλας αἰσθήσεις αἰσθανόμενος καὶ τυπούμενος ὑπ᾿ αὐτῶν πρῶτονμὲν ἐν τῇ τῶν τύπων τούτων τηρήσει μνημονεύειν ἐθίζεται , ἔπειτα δὲ ἔκ τε μνήμης καὶ τῆς συνεχοῦς κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἐνεργείας περὶ τὰ αἰσθητὰ γίνεταί τις αὐτῷ ἀπὸ τοῦ τόδε τε καὶ καθέκαστον᾿ ἐπὶ τὸ τοιόνδε καὶ καθόλου μετάβρσις δι᾿ ἐμπειρίας . τοῦδε γὰρ τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦδε τῆς αἰσθήσεως ἀντιλαμβανομένης ἐκ τῶν τοιούτων ἀντιλήψεων ἔλαβεν τὸ εἶναι τὸ τοιόνδε χρῶμα λευκόν . ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν ἑκάστου . ἥτις περίληψίς τε καὶ διὰ τῆς τῶν καθ᾿ ἕκαστα αἰσθητῶν ὁμοιότητος τοῦ καθόλου λῆψις νόησίς ἐστιν . ἡ γὰρ τῶν ὁμοίων σύνθεσις ἔργον ἤδη νοῦ . ὥσπερ δὲ ἡ αἴσθησις ἡ κατ᾿ ἐνέργειαν διὰ τῆς τῶν εἰδῶν τῶν αἰσθητῶν λήψεως ἄνευ τῆς ὕλης γίνεται , οὕτως δὲ καὶ ἡ νόησις λῆψις τῶν εἰδῶν ἐστι χωρὶς ὕλης , ταύτῃ τῆς αἰσθητικῆς ἀντιλήψεως διαφέρουσα , ᾗ ἡ μὲν αἴσθησις , εἰ καὶ μὴ ὡς ὕλη τὰ αἰσθητὰ εἴδη λαμβάνει , ἀλλ᾿ οὕτως γε αὐτῶν ποιεῖται τὴν ἀντίληψιν ὡς ὄντων ἐν ὕλῃ ( τὰ γὰρ κοινὰ αἰσθητὰ συμπεπλεγμένα τῇ τῶν ἰδίων αἰσθητῶν ἀντιλήψει μαρτύρια τοῦ ὡς ἐνύλων αὐτῶν ὄντων τὴν αἴσθησιν ἀντιλαμβάνεσθαι · ἅμα γὰρ χρωμάτων ὄψις αἰσθανομένη σὺν αὐτῷ καὶ μεγέθους καὶ σχήματος καὶ κινήσεως ἢ ἠρεμίας αἴσθησιν λαμβάνει , ἃ μαρτύρια τοῦ περί τι ὑποκείμενον εἶναι τὸ χρῶμα ) , ὁ δὲ νοῦς οὔτε ὡς ὕλη τὰ εἴδη λαμβάνει , οὔτε ὡς ἐν ὕλῃ ὄντα καὶ μεθ᾿ ὕλης . ἔστι δὲ τὸ μὲν ὡς ὕλην εἶδός τι λαμβάνειν τὸ αὐτὸ τῷ ὕλην γίνεσθαι τῷ λαμβανομένῳ , ὃ ἐπὶ τῶν παθῶν τῶν οὐ κατὰ ψυχὴν γινομένων ἰδεῖν ἔστι . τὰ γὰρ ἁπλῶς πάσχοντα ὗλαι γίνονται τῶν παθῶν . τὸ γὰρ θερμαινόμενον θερμὸν γινόμενον αὐτὸ ὕλη τῷ πάθει γίνεται , ὃ οὔτε ἡ αἴσθησις οὔτε ὁ νοῦς ἔχουσιν . καὶ γὰρ εἰ διά τινων παθῶν σωματικῶν τὸ αἰσθάνεσθαι γίνεται , ἀλλ᾿ αὐτό γε τὸ αἰσθάνεσθαι οὐ πάσχειν ἐστίν , ἀλλὰ κρίνειν . οὔτε οὖν ὡς ὕλη γινόμενος ὁ νοῦς τῶν εἰδῶν οὕτως αὐτὰ λαμβάνει οὔτε ὡς μετὰ ὕλης ὄντα ὡς τὰ αἰσθανόμενα , ἀλλ᾿ αὐτὰ καθ᾿ αὑτὰ χωρίζων αὐτὰ ἀπὸ πάσης ὑλικῆς περιστάσεως μόνα λαμβάνων θεωρεῖ . οὐ γὰρ λευκὸν νοῶν ὡς μετὰ σχήματος ἢ μεγέθους ὄντος αὐτοῦ τὴν νόησιν ποιεῖται . αἴτιον δὲ τούτου τὸ μηδὲ τὴν ἀρχὴν ὀργάνῳ τινὶ σωματικῷ προσχρῆσθαι πρὸς τὴν λῆψιν τῶν νοουμένων , ἀλλ᾿ ἀρκεῖσθαι αὐτὸν αὐτῷ πρὸς τὸ γνῶναι τὸ νοούμενον · διὸ ἡ μὲν αἴσθησις , εἰ καὶ μὴ ἀλλοίωσις , ἀλλὰ δι᾿ ἀλλοιώσεώς γέ τινος γίνεσθαι δοκεῖ , ὁ δὲ νοῦς οὐ τοῦτον τὸν τρόπον . ἐπεὶ δὲ δεῖ τὸ ληψόμενον εἴδη τινὰ μηδὲν τούτων ἔχειν ἐν τῇ οἰκείᾳ φύσει ( παρεμφαινόμενον γὰρ τὸ οἰκεῖον εἶδος κωλύει τὴν τοῦ ἀλλοτρίου λῆψιν · οὕτως γοῦν ἔχοντα ἐδείχθη καὶ τὰ αἰσθητήρια ) , δεῖ καὶ τὸν ὑλικόν τε καὶ ὑποκείμενον νοῦν μηδὲν εἶναι τῶν νοεῖσθαι δυναμένων ὑπ᾿ αὐτοῦ . ἀλλὰ μὴν πάντα τὰ ὄντα ὑπὸ τοῦ νοῦ νοεῖται , εἴ γε τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστι νοητά , τὰ δὲ αἰσθητά . ποιεῖ γὰρ ὁ νοῦς καὶ τὰ αἰσθητὰ αὑτῷ νοητὰ χωρίζων αὐτὰ τῆς ὕλης καὶ τί ποτέ ἐστιν αὐτοῖς τὸ εἶναι θεωρῶν . οὐδὲν ἄρα τῶν ὄντων ἐνεργείᾳ ἐστὶν ὁ ὑλικὸς νοῦς , ἀλλὰ πάντα δυνάμει . πρὸ γὰρ τοῦ νοεῖν οὐδὲν ὢν ἐνεργείᾳ , ὅταν νοῇ τι , τὸ νοούμενον γίνεται , εἴ γε τὸ νοεῖν αὐτῷ ἐν τῷ τὸ εἶδος ἔχειν τὸ νοούμενον . ἐπιτηδειότης τις ἄρα μόνον ἐστὶν ὁ ὑλικὸς νοῦς πρὸς τὴν τῶν εἰδῶν ὑποδοχὴν ἐοικὼς πινακίδι ἀγράφῳ , μᾶλλον δὲ τῷ τῆς πινακίδος ἀγράφῳ , ἀλλ᾿ οὐ τῇ πινακίδι αὐτῇ . αὐτὸ γὰρ τὸ γραμματεῖον ἤδη τι τῶν ὄντων ἐστίν . διὸ ἡ μὲν ψυχὴ καὶ τὸ ταύτην ἔχον εἴη μᾶλλον ἂν κατὰ τὸ γραμματεῖον , τὸ δὲ ἄγραφον ἐν αὐτῇ ὁ νοῦς ὁ ὑλικὸς λεγόμενος , ἢ ἐπιτηδειότης ἡ πρὸς τὸ ἐγγραφῆναι . ὡς οὖν ἐπὶ τοῦ γραμματείου τὸ μὲν γραμματεῖον πάσχοι ἂν ἀντιγραφόμενον , ἐν ᾧ ἡ πρὸς τὸ γραφῆναι ἐπιτηδειότης , ἡ μέντοι ἐπιτηδειότης αὐτὴ οὐδὲν πάσχει εἰς ἐνέργειαν ἀγομένη ( οὐδὲ γάρ ἐστί τι ὑποκείμενον ) , οὕτως οὐδ᾿ ἂν ὁ νοῦς πάσχοι τι , μηδέν γε ὢν τῶν ἐνεργείᾳ . διὸ καὶ οὐκ ἀλόγως τινὲς ἀπὸ τῆς τοῦ νοῦ δυνάμεως κινούμενοι τόπον εἰδῶν τὴν ψυχὴν εἶπον εἶναι , ὃ τῷ κυριωτάτῳ ριωτάτῳ τῆς ψυχῆς ὑπάρχει , τοῦτ᾿ ἐπὶ πᾶσαν αὐτὴν μεταφέροντες . τόπος δ᾿ ἂν εἴη τῶν εἰδῶν οὐ κατ᾿ ἐνέργειαν ( οὐδὲν γὰρ κατὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν τῶν εἰδῶν ἔχων ἐδείχθη ) , ἀλλ᾿ ὡς δυνάμενος αὐτὰ λαμβάνειν τόπος αὐτῶν ἂν εἴη δυνάμει κατὰ τοῦτο . καὶ τοιοῦτος μὲν ὁ ὑλικὸς νοῦς , ὁ δὲ ὡς ἕξις λεγόμενος εἶδός ἐστι καὶ τελειότης τούτου , ἥτις ἕξις ἐν αὐτῷ γίνεται ἔκ τε τῆς τοῦ καθόλου περιλήψεως καὶ ἐκ τοῦ τὰ εἴδη χωρίζειν ἀπὸ τῆς ὕλης , ἃ τρόπον τινὰ ταὐτά ἐστιν ἀλλήλοις . ὅ τε γὰρ τὸ εἶδός τινος χωρὶς τῆς ὕλης λαβών ἔχει τὸ κοινόν τε καὶ καθόλου ( ὁ γὰρ τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου λαβὼν χωρὶς τῶν ὑλικῶν περιστάσεων ἔχει τὸν κοινὸν ἄνθρωπον · ἡ γὰρ τῶν καθ᾿ ἕκαστα ἀνθρώπων πρὸς ἀλλήλους διαφορὰ παρὰ τῆς ὕλης γίνεται , ἐπεὶ τά γε εἴδη αὐτῶν , καθ᾿ ἅ εἰσιν ἄνθρωποι , οὐδεμίαν ἔχει διαφοράν ) , ὅ τε τὸ κοινὸν τὸ ἐπὶ τοῖς καθ᾿ ἕκαστα συνιδὼν τὸ εἶδος πάλιν χωρὶς τῆς ὕλης λαμβάνει . τοῦτο γὰρ ἐν αὐτοῖς τὸ κοινόν τε καὶ ταὐτόν . ἐγγίνεται δὲ ἡ τοιάδε ἕξις τῷ νῷ τὴν ἀρχὴν κατὰ μετάβασιν ἀπὸ τῆς περὶ τὰ αἰσθητὰ συνεχοῦς ἐνεργείας ὥσπερ ὄψιν τινὰ ἀπ᾿ αὐτῶν λαμβάνοντος τοῦ καθόλου θεωρητικήν , ὃ κατ᾿ ἀρχὰς μὲν νόημα καὶ ἔννοια καλεῖται , πλεονάσαν δὲ καὶ ποικίλον καὶ πολύτροπον γινόμενον , ὡς δύνασθαι καὶ χωρὶς τῆς αἰσθητικῆς ὑποβάθρας ποιεῖν τοῦτο , νοῦς ἤδη . ὅταν γὰρ ἐν ἕξει γένηται διὰ τὰς συνεχεῖς ἐνεργείας τοιαύτῃ , ὡς δι᾿ αὐτοῦ λοιπὸν ἐνεργεῖν δύνασθαι , τότε ὁ ὡς ἕξις καλούμενος νοῦς γίνεται , ἀνάλογον ὢν τῷ ἐπιστήμονι , ὃς τοῦ τε κατὰ δύναμιν ἐπιστήμονος λεγομένου καὶ τοῦ κατ᾿ ἐπιστήμην ἐνεργοῦντός ἐστι μεταξύ , ὅσον ἀπολείπεσθαι δοκεῖ τοῦ κατὰ τὴν ἐπιστήμην ἐνεργοῦντος , τοσοῦτον πλεονεκτῶν τὸν κατὰ δύναμιν ἐπιστήμονα . ἐνεργοῦσα δὲ ἥδε ἡ ἕξις ὁ κατ᾿ ἐνέργειαν γίνεται νοῦς . ὁ γὰρ κατὰ ἕξιν νοῦς ἀποκείμενά πώς ἐστιν ἀθρόα καὶ ἠρεμοῦντα τὰ νοήματα . ὅτι δὲ οὐχ ὁμοίως ὁ νοῦς ὑπὸ τῶν νοητῶν πάσχει τῇ αἰσθήσει , ἀλλ᾿ ἡ μὲν ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν διατίθεταί πως ἅτε διὰ σωματικῆς ὑπηρεσίας αὐτῶν ἀντιλαμβανομένη , ὁ δὲ ἀπαθὴς ὑπ᾿ αὐτῶν μένει , δῆλον καὶ ἐκ τοῦ τὴν μὲν αἴσθησιν ἀπὸ τῆς περὶ τὰ σφόδρα αἰσθητὰ ἐνεργείας μὴ δύνασθαι τῶν ἧττον αἰσθητῶν ἀντιλαμβάνεσθαι ὡς ἔχουσάν τι πάθος ἔτι παράμονον ἀπ᾿ ἐκείνων ἐγγενόμενον , τὸν δὲ νοῦν ἀπὸ τῶν σφόδρα νοητῶν μηδὲν ἧττον , ἢ καὶ μᾶλλον νοεῖν τὰ ἔλαττον νοητά , ὡς ἂν ἐν τῷ προγεγυμνάσθαι περὶ αὐτὰ ἑτοιμότερον πρὸς τὰς οἰκείας ἐνεργείας γεγονότα . καὶ ἐπεί ἐστιν ὁ κατ᾿ ἐνέργειαν νοῦς οὐδὲν ἄλλο ἢ τὸ εἶδος τὸ νοούμενον , ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως ἐδείχθη , ὁ ἐν ἕξει νοῦς ( οὗτος δέ ἐστιν ὁ νοεῖν ἐπ᾿ αὐτοῦ δυνάμενος καὶ τὰ τῶν νοητῶν εἴδη λαμβάνειν καθ᾿ αὑτά ) , οὗτος ἤδη δύναται καὶ αὑτὸν νοεῖν . ἐπεὶ γὰρ τὸ νοούμενον εἶδος αὐτός ἐστιν , εἴ γε νοῶν ὃ νοεῖ γίνεται , ὁ ἄρ᾿ ἕξιν ἔχων τοῦ τὰ εἴδη νοεῖν , οὗτος ἕξιν καὶ δύναμιν ἔχει τοῦ νοεῖν ἑαυτόν . ὃ γὰρ δύναται νοεῖν , τοῦτο αὐτὸ αὐτὸς νοῶν γίνεται , καὶ ἔστιν ὅταν νοῇ προηγουμένως μὲν καὶ καθ᾿ αὑτὸν νοῶν τὸ νοητὸν εἶδος , κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ἑαυτὸν τῷ συμβεβηκέναι αὐτῷ , ὅταν νοῇ , γίνεσθαι ἐκεῖνο , ὃ νοεῖ . πρὸ μὲν οὖν τοῦ κατ᾿ ἐνέργειαν τὸν νοῦν νοεῖν πρὸς ἄλληλά ἐστι τὸ νοοῦν τε καὶ τὸ νοούμενον καὶ ἀντικείμενα ἀλλήλοις ὡς τὰ πρός τι , ὅταν δὲ ἐνεργῶσιν , ἓν γινόμενα παύεται τῆς ἀντιθέσεως . οὐδὲ γὰρ ἐφαρμόζειν αὐτοῖς οἷόν τέ ἐστι τὸν τοῦ πρός τι λόγον . διὸ ὁ κατ᾿ ἐνέργειαν νοῦς ὁ αὐτὸς γινόμενος τῷ νοητῷ εὐλόγως αὑτὸν λέγεται νοεῖν . ὁ μὲν οὖν νοῦς ὁ κατ᾿ ἑνέργειαν αὑτὸν νοεῖ . ὃ γὰρ νοεῖ , τοῦτο αὐτὸς γίνεται . τὰ γὰρ εἴδη χωρὶς ὕλης νοεῖ . οὐ γὰρ τόδε , ἀλλὰ τὸ τῷδε εἶναι νοεῖ , ὡς προείρηται . οὐκέτι δὲ ὁμοίως ἡ κατ᾿ ἐνέργειαν αἴσθησις αὑτῆς αἰσθάνεσθαι λέγεται , καίτοι καὶ αὐτὴ τὰ εἴδη τῶν αἰσθητῶν λαμβάνουσα , ὅτι αἰσθάνεται μὲν ὧν αἰσθάνεται ὡς ὄντων ἐν ὕλῃ ( τοῦδε γὰρ ἡ αἴσθησις ) , οὐ γίνεται δὲ αὐτὴ τῷ αἰσθητῷ ἡ αὐτή , ὅτι μὴ ὡς ὕλη τὸ εἶδος λαμβάνει . καὶ γὰρ τὰ ἔνυλα εἴδη καὶ αἰσθητὰ ἄλλως μὲν ἡ αἴσθησις , ἄλλως δὲ ὁ νοῦς κρίνει . ἔστι μὲν γὰρ ἐπὶ τῶν τοιούτων καὶ ὅλως ἐπὶ τῶν συνθέτων ἐξ ὕλης τε καὶ εἴδους ἄλλο τὸ τόδε τι , καὶ ἄλλο τὸ τῷδε εἶναι . οὐ γὰρ ταὐτόν ἐστι χαλκὸς καὶ τὸ εἶναι χαλκῷ · χαλκὸς μὲν γὰρ τὸ συναμφότερον , τὸ δὲ χαλκῷ εἶναι οὐ κατὰ τὸ συναμφότερον ἔτι , ἀλλὰ κατὰ τὸ εἶδός τε καὶ τὸν λόγον , ὃς ἐν τῇ ὑποκειμένῃ ὕλῃ γενόμενος ἐποίησεν χαλκὸν αὐτήν . οὔσης δὴ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ταύτης τῆς διαφορᾶς , ἡ μὲν αἴσθησις τοῦ συναμφοτέρου ἐστὶ κριτική ( τοῦ γὰρ εἴδους ὡς ἐν ὕλῃ ὄντος τὴν ἀντίληψιν ποιεῖται · διὸ καὶ πᾶν τὸ αἰσθητὸν τόδε τί ἐστι καὶ καθ᾿ ἕκαστον , τὸ γὰρ συναμφότερον τοιοῦτον ) , ὁ δὲ νοῦς τοῦ εἴδους καὶ τοῦ λόγου καθ᾿ ὅν ἐστι τόδε τι θεωρητικός ἐστι . διὸ οὐ τοῦδε , ἀλλὰ τοιοῦδε , καὶ οὐ τοῦ καθέκαστα , ἀλλὰ τοῦ καθόλου . κατὰ γὰρ τὸν λόγον πάντα τὰ ὁμοειδῆ ἀλλήλοις εἰσὶν ὁμοειδῆ τὸν αὐτὸν ὄντα , οὗ ἐστιν ὁ νοῦς θεωρητικός · ἐφ᾿ ὧν μὲν οὖν ἄλλο ἐστὶ τὸ τόδε καὶ τὸ τῷδε εἶναι , ἐπὶ τούτων ἄλλη μὲν ἡ γνωστικὴ δύναμις τοῦδε ( ἡ γὰρ αἴσθησις ) , ἄλλη δὲ ἡ τοῦ τῷδε εἶναι ( ὁ γὰρ νοῦς ) , ἐφ᾿ ὧν δὲ ταὐτὸν τὸ τόδε καὶ τὸ τῷδε εἶναι ( τοῦτο δέ ἐστιν ἐπὶ τῶν εἰδῶν τῶν χωρὶς ὕλης ) , τούτων νοῦς μόνος ἐστὶ θεωρητικός . οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων αἰσθητὸν ἔτι . πᾶν γὰρ τὸ αἰσθητὸν ἔνυλόν τε καὶ σύνθετον .
Lemmas: καί οὗτος μέν καί τοιοῦτος ὁ ὁ ἄλογος Ψυχή δύναμις , καί ὁ κατά οὗτος τε καί ἀπό οὗτος ἐνέργεια , ὁ πάντως μέν καί ἐν ὁ λογικός περιέχω ὁ τέλειος μέν εἰμί οὗτος , εἰμί δέ ὁ τέλειος κατά προσθήκη δύναμις ἢ δύναμις ( ἤ γάρ πρῶτος δύναμις κατά προσθήκη τις δύναμις τέλειος γίγνομαι ) , εἰμί δέ παρά οὗτος τε καί ἐπί οὗτος δύναμις τις Ψυχή καί ὁ λογικός , ὡς προερέω , κριτικός τις εἰμί καί οὗτος , ὅς ἄνθρωπος ἐξαίρω ἔχω παρά ἄλλος ζῷον τίμιος τε εἰμί ζῷον καί τέλειος , κατά ὅς δύναμαι νάμι καί λογικός καλέω . ὅστις εἰμί δύναμις Ψυχή δισσός καί αὐτός ὁ διαφέρω εἰμί καί ὁ περί ὁ ὁ δύναμις τε καί ἐνέργεια εἰμί αὐτός . πρός γάρ ὁ κατά ὁ φύσις διαφέρω καί ὁ ὁ Ψυχή μόριον ἕτερος ὁ φύσις ὁ πρός ἑκάτερος φύω , εἴπερ κατά ὁμοιότης τις καί οἰκειότης ὁ γνῶσις αὐτός γίγνομαι , ὥσπερ καί ἐπί ὁ αἴσθησις ἔχω δείκνυμι . διαφέρω δέ ἀλλήλων ὁ ὑπόκειμαι ὁ λογικός δύναμις ὁ ὁ μέν πρακτικός τε εἰμί καί ἐν γένεσις καί ἐνδέχομαι καί οὕτως καί μή οὕτως γίγνομαι , ὁ δέ ἀίδιος τε καί ἀναγκαῖος , καί ὁ μέν αὐτός εἰμί δοξαστής , ὁ δέ ἐπιστητός . διό καί ὁ ὁ λογικός Ψυχή δύναμις ὁ μέν τίς εἰμί δοξαστικός , ὁ δέ ἐπιστημονικός . καλέω δέ ἑκάτερος νόος , ἀλλά ὁ μέν πρακτικός τε καί δοξαστικός καί βουλευτικός , ὅς ἀρχή γίγνομαι πρᾶξις , ὅταν ὁ βούλησις τε καί ὄρεξις συνοδεύω ὁ ὑπό αὐτός κρίνω , ὁ δέ ἐπιστημονικός τε καί θεωρητικός . ὁ μέν γάρ ζητέω πρᾶξις χάρις , ὁ δέ γνῶσις . γίγνομαι δέ ὁ ἄνθρωπος οὐ εὐθύς ἔχω ὅδε ὁ ἕξις , ἀλλά ἔχω μέν δύναμις καί ἐπιτηδειότης ὁ δέχομαι αὐτός , ὕστερος μέντοι λαμβάνω αὐτός . ὅς καί σημεῖον ἐναργής ὁ μή πρός ὁ εἰμί ὅδε ὁ δύναμις συντελέω ὁ ἔχω αὐτός , ἀλλά πρός ὁ εὕω εἰμί . ὅσος μέν γάρ πρός ὁ εἰμί συντελής , οὗτος ἀχώριστος ὁ ἔχω , ὡς ὁ θρεπτικός δύναμις καί ὁ αἰσθητικός ὁ πτική , ὅσος δέ πρός ὁ εὕω εἰμί , οὗτος τελειόω προσγίγνομαι , ὅτε ὁ κύριος εὕω εἰμί εἰμί επιδεκτικός . ἐν γάρ ὁ τέλειος ὁ εὕω . ἐγγίγνομαι δέ πρῶτος μέν ὁ πρακτικός τε καί δοξαστικός νόος , ἐπεί καί ὁ ἐνέργεια περί ὁ οὗτος εἰμί χρησίμος τε ἐγώ καί συνήθης , ὕστερος δέ ὁ ἐπιστημονικός τε καί θεωρητικός . ὁ δέ δύναμις νόος , ὅς ἔχω γίγνομαι , δισσός ὡς καί αὐτός , ἑκάτερος ἑκάτερος δεκτικός , ὑλικός νόος καλέω τε καί εἰμί ( πᾶς γάρ ὁ δεκτικός τις ὕλη ἐκεῖνος ) , ὁ δέ διά διδασκαλία τε καί ἔθος ἐγγίγνομαι εἶδος ἐκεῖνος τε καί ἐντελέχεια . καί ὁ μέν φυσικός τε καί ὑλικός ἐν πᾶς ὁ μή πηρόω , ὁ διαφορά ἔχω , καθόσον ὁ μέν εἰμί εὐφυής ὁ ἀνθρώπρν , ὁ δέ ἀφυής ( κατά ὅς καί λέγω πᾶς ἄνθρωπος νόος ἔχω ) , ὁ δέ ἐπίκτητος τε καί ὕστερος ἐγγίγνομαι , καί εἶδος καί ἕξις εἰμί καί τελειότης ὁ φυσικός , οὐκέτι ἐν πᾶς , ἀλλά ἐν ὁ ἀσκέω τε καί μανθάνω , ὅς τρόπος καί ἐπί ὁ ἐπιστήμη ἔχω . καί γάρ ἐκεῖνος πᾶς μέν εἰμί φύσις δεκτικός , οὐκέτι δέ καί δέχομαι πᾶς αὐτός , ὅτι μηκέτι ὁ δέχομαι αὐτός φύσις . οὖον γάρ ὥσπερ ἐπί ὁ περιπατέω , οὕτως δέ ἔχω καί ἐπί ὁ ἐπιστήμη τε καί ὁ κατά ἐνέργεια νόος . ἐπί μέν γάρ ὁ περιπατέω , ὥσπερ ὁ δύναμις ἐγώ ὁ περιπατέω ἐν-ὑπάρχω φύσις , καί ἔχω αὐτός εὐθύς γίγνομαι , οὕτως καί ὁ ἐνέργεια πρόειμι τε καί τελειόω προσγίγνομαι φύσις , ἐπί δέ ὁ ἐπιστήμη τε καί ὁ νόος ὁ μέν δύναμις φύσις , οὐκέτι δέ ὁ ἔχω τε καί ἐνέργεια φύσις . διό οὗτος ὁ νόος λέγω οὖον πᾶς ἔχω ἔτι , ἀλλά μόνος ὁ σπουδαῖος ὁ νόος ἔχω κατηγορέω · ἢ καί οὗτος μέχρι τις πᾶς ὁ μή πηρόω μεταλαμβάνω , ἐπί ὁ ὁ καθόλου τε περίληψις καί κατά σύνθεσις γνῶσις τίνω ὑπό αὐτός ὁ φύσις ὁδηγέω · οὗτος εἰμί κύριος ὁ κοινός νόος καλέω , ὁ δέ ἐπί πλέω ἐξεργασία κατά αὐτός γίγνομαι ὁ εἴρω τρόπος . ὁ μέν οὖν πρακτικός νόος βουλευτικός εἰμί ( ὁ γάρ ὁ πρακτός ἐνδέχομαι καί οὕτως καί μή οὕτως πράσσω βουλή δεῖ πρός ὁ αἵρεσις ὁ ἀγαθός ) , ὁ δέ θεωρητικός ὁ ἀίδιος καί ὁμοίως ἔχω ἀεί γνωστικός εἰμί ἐπιστημονικός εἰμί , ἀλλά οὖον βουλευτικός . ὁ μέν οὖν δύναμις τε καί ὑλικός νόος καλέω ἑκάτερος ὡς εἶπον εὐθύς ἔχω γίγνομαι , ὁ δέ κατά ἐνέργεια τε εἰμί καί ἔχω οὗτος ὕστερος κτείνω διά ὁ κατά ἡμέρα διδασκαλία , ὅς γίγνομαι δεκτικός ἐκ ὁ ἐνέργεια , ὁ δέ θεωρητικός ἐκ ὁ ὁ θεωρητής . γεννάω γάρ ὁ ἄνθρωπος αἴσθησις ἔχω , κατά ὅς ἐνεργός φαντασία λαμβάνω . ὁράω οὖν ἑκάστοτε καί ἀκούω καί κατά ὁ ἄλλος αἴσθησις αἰσθάνομαι καί τυπόω ὑπό αὐτός πρῶτος ἐν ὁ ὁ τύπος οὗτος τηρέω μνημονεύω ἐθίζω , ἔπειτα δέ ἐκ τε μνήμη καί ὁ συνεχής κατά ὁ αἴσθησις ἐνέργεια περί ὁ αἰσθητός γίγνομαι τις αὐτός ἀπό ὁ ὅδε τε καί καθίημι ἐπί ὁ τοιόσδε καί καθόλου μετάβρσις διά ἐμπειρία . ὅδε γάρ ὁ λευκός καί ὅδε ὁ αἴσθησις ἀντιλαμβάνω ἐκ ὁ τοιοῦτος ἀντίληψις λαμβάνω ὁ εἰμί ὁ τοιόσδε χρῶμα λευκός . ὁμοίως δέ καί ἐπί ὁ ἄλλος αἰσθητής ἕκαστος . ὅστις περίληψις τε καί διά ὁ ὁ κατά ἕκαστος αἰσθητής ὁμοιότης ὁ καθόλου λῆψις νόησις εἰμί . ὁ γάρ ὁ ὅμοιος σύνθεσις ἔργον ἤδη νόος . ὥσπερ δέ ὁ αἴσθησις ὁ κατά ἐνέργεια διά ὁ ὁ εἶδος ὁ αἰσθητής λῆψις ἄνευ ὁ ὕλη γίγνομαι , οὕτως δέ καί ὁ νόησις λῆψις ὁ εἶδος εἰμί Χωρὶς ὕλη , οὗτος ὁ αἰσθητικός ἀντίληψις διαφέρω , ὅς ὁ μέν αἴσθησις , εἰμί καί μή ὡς ὕλη ὁ αἰσθητός εἶδος λαμβάνω , ἀλλά οὕτως γε αὐτός ποιέω ὁ ἀντίληψις ὡς εἰμί ἐν ὕλη ( ὁ γάρ κοινός αἰσθητός συμπλέκω ὁ ὁ ἴδιος αἰσθητής ἀντίληψις μαρτύριον ὁ ὡς ἔνυλος αὐτός εἰμί ὁ αἴσθησις ἀντιλαμβάνω · ἅμα γάρ χρῶμα ὄψις αἰσθάνομαι σύν αὐτός καί μέγεθος καί σχῆμα καί κίνησις ἢ ἠρεμία αἴσθησις λαμβάνω , ὁ μαρτύριον ὁ περί τίς ὑπόκειμαι εἰμί ὁ χρῶμα ) , ὁ δέ νόος οὔτε ὡς ὕλη ὁ εἶδος λαμβάνω , οὔτε ὡς ἐν ὕλη εἰμί καί μετά ὕλη . εἰμί δέ ὁ μέν ὡς ὕλη εἶδος τίς λαμβάνω ὁ αὐτός ὁ ὕλη γίγνομαι ὁ λαμβάνω , ὅς ἐπί ὁ πάθος ὁ οὖον κατά ψυχή γίγνομαι ὁράω εἰμί . ὁ γάρ ἁπλόος πάσχω ὕλη γίγνομαι ὁ πάθος . ὁ γάρ θερμαίνω θερμός γίγνομαι αὐτός ὕλη ὁ πάθος γίγνομαι , ὅς οὔτε ὁ αἴσθησις οὔτε ὁ νόος ἔχω . καί γάρ εἰμί διά τίνω πάθος σωματικός ὁ αἰσθάνομαι γίγνομαι , ἀλλά αὐτός γε ὁ αἰσθάνομαι οὖον πάσχω εἰμί , ἀλλά κρίνω . οὔτε οὖν ὡς ὕλη γίγνομαι ὁ νόος ὁ εἶδος οὕτως αὐτός λαμβάνω οὔτε ὡς μετά ὕλη εἰμί ὡς ὁ αἰσθάνομαι , ἀλλά αὐτός κατά ἑαυτοῦ χωρίζω αὐτός ἀπό πᾶς ὑλικός περίστασις μόνος λαμβάνω θεωρέω . οὖον γάρ λευκός νοέω ὡς μετά σχῆμα ἢ μέγεθος εἰμί αὐτός ὁ νόησις ποιέω . αἴτιος δέ οὗτος ὁ μηδέ ὁ ἀρχή ὄργανον τις σωματικός προσχράομαι πρός ὁ λῆψις ὁ νοέω , ἀλλά ἀρκέω αὐτός αὐτός πρός ὁ γιγνώσκω ὁ νοέω · διό ὁ μέν αἴσθησις , εἰμί καί μή ἀλλοίωσις , ἀλλά διά ἀλλοίωσις γε τις γίγνομαι δοκέω , ὁ δέ νόος οὖον οὗτος ὁ τρόπος . ἐπεί δέ δεῖ ὁ λαμβάνω εἶδος τις μηδείς οὗτος ἔχω ἐν ὁ οἰκεῖος φύσις ( παρεμφαίνω γάρ ὁ οἰκέω εἶδος κωλύω ὁ ὁ ἀλλότριος λῆψις · οὕτως γοῦν ἔχω δείκνυμι καί ὁ αἰσθητήριον ) , δεῖ καί ὁ ὑλικός τε καί ὑπόκειμαι νόος μηδείς εἰμί ὁ νοέω δύναμαι ὑπό αὐτός . ἀλλά μήv πᾶς ὁ εἰμί ὑπό ὁ νόος νοέω , εἰμί γε ὁ εἰμί ὁ μέν εἰμί νοητός , ὁ δέ αἰσθητής . ποιέω γάρ ὁ νόος καί ὁ αἰσθητός ἑαυτοῦ νοητός χωρίζω αὐτός ὁ ὕλη καί τίς ποτός εἰμί αὐτός ὁ εἰμί θεωρός . οὐδείς ἄρα ὁ εἰμί ἐνέργεια εἰμί ὁ ὑλικός νόος , ἀλλά πᾶς δύναμις . πρό γάρ ὁ νοέω οὐδείς εἰμί ἐνέργεια , ὅταν νοέω τίς , ὁ νοέω γίγνομαι , εἰμί γε ὁ νοέω αὐτός ἐν ὁ ὁ εἶδος ἔχω ὁ νοέω . ἐπιτηδειότης τις ἄρα μόνος εἰμί ὁ ὑλικός νόος πρός ὁ ὁ εἶδος ὑποδοχή ἔοικα πινακίς ἄγραφος , μᾶλλον δέ ὁ ὁ πινακίς ἄγραφος , ἀλλά οὖον ὁ πινακίς αὐτός . αὐτός γάρ ὁ γραμματεῖον ἤδη τίς ὁ εἰμί εἰμί . διό ὁ μέν ψυχή καί ὁ οὗτος ἔχω εἰμί μᾶλλον εἄν κατά ὁ γραμματεῖον , ὁ δέ ἄγραφος ἐν αὐτός ὁ νόος ὁ ὑλικός λέγω , ἢ ἐπιτηδειότης ὁ πρός ὁ ἐγγράφω . ὡς οὖν ἐπί ὁ γραμματεῖον ὁ μέν γραμματεῖον πάσχω εἄν ἀντιγράφω , ἐν ὅς ὁ πρός ὁ γράφω ἐπιτηδειότης , ὁ μέντοι ἐπιτηδειότης αὐτός οὐδείς πάσχω εἰς ἐνέργεια ἄγω ( οὐδέ γάρ εἰμί τίς ὑπόκειμαι ) , οὕτως οὐδέ εἄν ὁ νόος πάσχω τίς , μηδείς γε εἰμί ὁ ἐνέργεια . διό καί οὐ ἄλογος τις ἀπό ὁ ὁ νόος δύναμις κινέω τόπος εἶδος ὁ ψυχή εἶπον εἰμί , ὅς ὁ κύριος ριωτάτῳ ὁ Ψυχή ὑπάρχω , οὗτος ἐπί πᾶς αὐτός μεταφέρω . τόπος δέ εἄν εἰμί ὁ εἶδος οὖον κατά ἐνέργεια ( οὐδείς γάρ κατά ὁ αὐτός φύσις ὁ εἶδος ἔχω δείκνυμι ) , ἀλλά ὡς δύναμαι αὐτός λαμβάνω τόπος αὐτός εἄν εἰμί δύναμις κατά οὗτος . καί τοιοῦτος μέν ὁ ὑλικός νόος , ὁ δέ ὡς ἕξις λέγω εἶδος εἰμί καί τελειότης οὗτος , ὅστις ἕξις ἐν αὐτός γίγνομαι ἐκ τε ὁ ὁ καθόλου περίληψις καί ἐκ ὁ ὁ εἶδος χωρίζω ἀπό ὁ ὕλη , ὁ τρόπος τις αὐτός εἰμί ἀλλήλων . ὅς τε γάρ ὁ εἶδος τις Χωρὶς ὁ ὕλη λαμβάνω ἔχω ὁ κοινός τε καί καθόλου ( ὁ γάρ ὁ εἶδος ὁ ἄνθρωπος λαμβάνω Χωρὶς ὁ ὑλικός περίστασις ἔχω ὁ κοινός ἄνθρωπος · ὁ γάρ ὁ κατά ἕκαστος ἄνθρωπος πρός ἀλλήλων διαφορά παρά ὁ ὕλη γίγνομαι , ἐπεί ὁ γε εἶδος αὐτός , κατά ὅς εἰμί ἄνθρωπος , οὐδείς ἔχω διαφορά ) , ὅς τε ὁ κοινός ὁ ἐπί ὁ κατά ἕκαστος σύν-εἶδον ὁ εἶδος πάλιν Χωρὶς ὁ ὕλη λαμβάνω . οὗτος γάρ ἐν αὐτός ὁ κοινός τε καί αὐτός . ἐγγίγνομαι δέ ὁ τοιόσδε ἕξις ὁ νάω ὁ ἀρχή κατά μετάβασις ἀπό ὁ περί ὁ αἰσθητός συνεχής ἐνέργεια ὥσπερ ὄψις τις ἀπό αὐτός λαμβάνω ὁ καθόλου θεωρητικός , ὅς κατά ἀρχή μέν νόημα καί ἔννοια καλέω , πλεονάζω δέ καί ποικίλος καί πολύτροπος γίγνομαι , ὡς δύναμαι καί Χωρὶς ὁ αἰσθητικός ὑπόβαθρα ποιέω οὗτος , νόος ἤδη . ὅταν γάρ ἐν ἔχω γίγνομαι διά ὁ συνεχής ἐνέργεια τοιοῦτος , ὡς διά αὐτός λοιπός ἐνεργέω δύναμαι , τότε ὁ ὡς ἕξις καλέω νόος γίγνομαι , ἀνάλογος εἰμί ὁ ἐπιστήμων , ὅς ὁ τε κατά δύναμις ἐπιστήμων λέγω καί ὁ κατά ἐπιστήμη ἐνεργέω εἰμί μεταξύ , ὅσος ἀπολείπω δοκέω ὁ κατά ὁ ἐπιστήμη ἐνεργέω , τοσοῦτος πλεονέκτης ὁ κατά δύναμις ἐπιστήμων . ἐνεργέω δέ ὅδε ὁ ἕξις ὁ κατά ἐνέργεια γίγνομαι νόος . ὁ γάρ κατά ἕξις νόος ἀπόκειμαι πως εἰμί ἀθρόος καί ἠρεμέω ὁ νόημα . ὅτι δέ οὐ ὁμοίως ὁ νόος ὑπό ὁ νοητός πάσχω ὁ αἴσθησις , ἀλλά ὁ μέν ὑπό ὁ αἰσθητής διατίθημι πως ἅτε διά σωματικός ὑπηρεσία αὐτός ἀντιλαμβάνω , ὁ δέ ἀπαθής ὑπό αὐτός μένω , δῆλος καί ἐκ ὁ ὁ μέν αἴσθησις ἀπό ὁ περί ὁ σφόδρα αἰσθητός ἐνέργεια μή δύναμαι ὁ κακός αἰσθητής ἀντιλαμβάνω ὡς ἔχω τίς πάθος ἔτι παράμονος ἀπό ἐκεῖνος ἐγγίγνομαι , ὁ δέ νόος ἀπό ὁ σφόδρα νοητός μηδείς κακός , ἢ καί μᾶλλον νοέω ὁ μικρός νοητός , ὡς εἄν ἐν ὁ προγυμνάζω περί αὐτός ἑτοῖμος πρός ὁ οἰκεῖος ἐνέργεια γίγνομαι . καί ἐπεί εἰμί ὁ κατά ἐνέργεια νόος οὐδείς ἄλλος ἢ ὁ εἶδος ὁ νοέω , ὥσπερ καί ἐπί ὁ αἴσθησις δείκνυμι , ὁ ἐν ἔχω νόος ( οὗτος δέ εἰμί ὁ νοέω ἐπί αὐτός δύναμαι καί ὁ ὁ νοητός εἶδος λαμβάνω κατά ἑαυτοῦ ) , οὗτος ἤδη δύναμαι καί ἑαυτοῦ νοέω . ἐπεί γάρ ὁ νοέω εἶδος αὐτός εἰμί , εἰμί γε νοέω ὅς νοέω γίγνομαι , ὁ ἄρα ἕξις ἔχω ὁ ὁ εἶδος νοέω , οὗτος ἕξις καί δύναμις ἔχω ὁ νοέω ἑαυτοῦ . ὅς γάρ δύναμαι νοέω , οὗτος αὐτός αὐτός νοέω γίγνομαι , καί εἰμί ὅταν νοέω προηγουμένως μέν καί κατά ἑαυτοῦ νοέω ὁ νοητός εἶδος , κατά συμβαίνω δέ ἑαυτοῦ ὁ συμβαίνω αὐτός , ὅταν νοέω , γίγνομαι ἐκεῖνος , ὅς νοέω . πρό μέν οὖν ὁ κατά ἐνέργεια ὁ νόος νοέω πρός ἀλλήλων εἰμί ὁ νοέω τε καί ὁ νοέω καί ἀντίκειμαι ἀλλήλων ὡς ὁ πρός τίς , ὅταν δέ ἐνεργέω , εἷς γίγνομαι παύω ὁ ἀντίθεσις . οὐδέ γάρ ἐφαρμόζω αὐτός οἷος τε εἰμί ὁ ὁ πρός τίς λόγος . διό ὁ κατά ἐνέργεια νόος ὁ αὐτός γίγνομαι ὁ νοητός εὔλογος ἑαυτοῦ λέγω νοέω . ὁ μέν οὖν νόος ὁ κατά ἐνέργεια ἑαυτοῦ νοέω . ὅς γάρ νοέω , οὗτος αὐτός γίγνομαι . ὁ γάρ εἶδος Χωρὶς ὕλη νοέω . οὖον γάρ ὅδε , ἀλλά ὁ ὅδε εἰμί νοέω , ὡς προερέω . οὐκέτι δέ ὁμοίως ὁ κατά ἐνέργεια αἴσθησις ἑαυτοῦ αἰσθάνομαι λέγω , καίτοι καί αὐτός ὁ εἶδος ὁ αἰσθητής λαμβάνω , ὅτι αἰσθάνομαι μέν ὅς αἰσθάνομαι ὡς εἰμί ἐν ὕλη ( ὅδε γάρ ὁ αἴσθησις ) , οὖον γίγνομαι δέ αὐτός ὁ αἰσθητός ὁ αὐτός , ὅτι μή ὡς ὕλη ὁ εἶδος λαμβάνω . καί γάρ ὁ ἔνυλος εἶδος καί αἰσθητός ἄλλως μέν ὁ αἴσθησις , ἄλλως δέ ὁ νόος κρίνω . εἰμί μέν γάρ ἐπί ὁ τοιοῦτος καί ὅλως ἐπί ὁ συντίθημι ἐκ ὕλη τε καί εἶδος ἄλλος ὁ ὅδε τίς , καί ἄλλος ὁ ὅδε εἰμί . οὖον γάρ αὐτός εἰμί χαλκός καί ὁ εἰμί χαλκός · χαλκός μέν γάρ ὁ συναμφότεροι , ὁ δέ χαλκός εἰμί οὖον κατά ὁ συναμφότεροι ἔτι , ἀλλά κατά ὁ εἶδος τε καί ὁ λόγος , ὅς ἐν ὁ ὑπόκειμαι ὕλη γίγνομαι ποιέω χαλκός αὐτός . εἰμί δή ἐν ὁ αἰσθητός οὗτος ὁ διαφορά , ὁ μέν αἴσθησις ὁ συναμφότεροι εἰμί κριτικός ( ὁ γάρ εἶδος ὡς ἐν ὕλη εἰμί ὁ ἀντίληψις ποιέω · διό καί πᾶς ὁ αἰσθητός ὅδε τίς εἰμί καί κατά ἕκαστος , ὁ γάρ συναμφότεροι τοιοῦτος ) , ὁ δέ νόος ὁ εἶδος καί ὁ λόγος κατά ὅς εἰμί ὅδε τίς θεωρητικός εἰμί . διό οὖον ὅδε , ἀλλά τοιόσδε , καί οὖον ὁ καθέκαστα , ἀλλά ὁ καθόλου . κατά γάρ ὁ λόγος πᾶς ὁ ὁμοειδής ἀλλήλων εἰμί ὁμοειδής ὁ αὐτός εἰμί , ὅς εἰμί ὁ νόος θεωρητικός · ἐπί ὅς μέν οὖν ἄλλος εἰμί ὁ ὅδε καί ὁ ὅδε εἰμί , ἐπί οὗτος ἄλλος μέν ὁ γνωστικός δύναμις ὅδε ( ὁ γάρ αἴσθησις ) , ἄλλος δέ ὁ ὁ ὅδε εἰμί ( ὁ γάρ νόος ) , ἐπί ὅς δέ αὐτός ὁ ὅδε καί ὁ ὅδε εἰμί ( οὗτος δέ εἰμί ἐπί ὁ εἶδος ὁ Χωρὶς ὕλη ) , οὗτος νόος μόνος εἰμί θεωρητικός . οὐδείς γάρ ὁ τοιοῦτος αἰσθητός ἔτι . πᾶς γάρ ὁ αἰσθητός ἔνυλος τε καί συντίθημι .