alexander-philosophy.de-anima 1.23
Τίς μὲν οὖν ἐστιν ἑκάστη τῶν πέντε αἰσθήσεων , καὶ τίνος ἑκάστη , καὶ πῶς ἡ καθ’ ἑκάστην αὐτῶν τοῦ οἰκείου αἰσθητοῦ ἀντίληψίς τε καὶ κρίσις γίνεται , εἴρηται τύπῳ · καθόλου δὲ συλλαβόντι περὶ αἰσθήσεως ἀληθές ἐστιν εἰπεῖν τὸ εἶναι αὐτὴν δύναμιν ψυχῆς δι’ αἰσθητηρίων τινῶν δεκτικήν τε καὶ κριτικὴν τῶν αἰσθητῶν εἰδῶν χωρὶς τῆς ὑποκειμένης αὐτοῖς ὕλης . τὸ δὲ πρῶτον αἰσθητήριον , ἐν ᾧ ἡ τοιαύτη δύναμις τῆς ψυχῆς , σῶμα μέν ἐστιν , οὐ μὴν καθὸ σῶμα αἰσθητικόν , ἀλλὰ κατὰ τὴν δύναμιν ἣν ἔχει . ἡ γὰρ αἴσθησις οὐ τὸ μέγεθος , ἀλλὰ ὁ λόγος καὶ τὸ εἶδος τοῦ μεγέθους τοῦ τοιούτου . αἱ δὲ τῶν αἰσθητῶν ὑπερβολαὶ φθείρουσι τὰς αἰσθήσεις · διὸ φθείρουσι τὴν συμμετρίαν τοῦ σώματος , οὖ αἱ αἰσθητικαὶ δυνάμεις εἴδη . φθειρομένης δὲ τῆς ἐν ἐκείνῳ συμμετρίας , φθείρεται καὶ τὸ εἶδος τὸ ἐπ’ αὐτῇ . φθείρεται δὲ καὶ ἡ συμμετρία αὐτῶν ὑπὸ τῆς σφοδροτέρας κινήσεως , ὥσπερ καὶ ἡ τῶν χορδῶν ἁρμονία ὑπὸ τῆς βιαιοτέρας πληγῆς τε καὶ κινήσεως . ἑκάστη μὲν οὖν αἴσθησις τοῦ ὑποκειμένου αὐτῇ αἰσθητοῦ ἐστιν αἴσθησις , οὖσα ἐν τῷ αἰσθητηρίῳ οὐχ σῶμα ἐκεῖνο , ἀλλ’ ἔχει τὴν τοιάνδε δύναμιν , ὡς εἶπον , καὶ κρίνει τὰς τοῦ ὑποκειμένου αὐτῇ αἰσθητοῦ διαφοράς . οὐ γὰρ ἄλλη τις κριτικὴ τῶν ἐν χρώμασι διαφορῶν παρὰ τὴν ὄψιν , οὐδὲ ἄλλη τῶν ἐν ψόφοις παρὰ τὴν ἀκοήν , ὁ δ’ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων λόγος . ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ ταῖς διαφερούσαις αἰσθήσεσιν αἰσθητὰ κρίνομεν πρὸς ἄλληλα καὶ τῶν διαφορῶν αὐτῶν αἰσθα . νόμεθα ( τίνι γὰρ γλυκὺ λευκοῦ διαφέρει , αἰσθήσεως κρῖναι , αἰσθητὰ γὰρ ἄμφω ) , ἐπιζητήσαι τις ἄν , τί ποτέ ἐστι τὸ τὰς τούτων κρῖνον διαφοράς . οὔτε γὰρ κεχωρισμένα ἔσται τὰ κρίνοντα τὰς τῶν ταῖς διαφερούσαις αἰσθήσεσιν αἰσθητῶν διαφοράς ( ἀμφότερα γὰρ ἑνί τινι εἶναι δεῖ δῆλα · οὕτως γὰρ εἴσεταί τις ὅτι ἕτερον τὸ γλυκὺ τοῦ λευκοῦ , ὅμοιον γὰρ τὸ λέγειν κεχωρισμένα καὶ διαφέροντα εἶναι τὰ αἰσθανόμενα αὐτῶν ἑκάστου καὶ τὰς οἰκείας ἑκάστου αὐτῶν γνωρίζοντα διαφορὰς τῷ λέγειν · εἰ δύο ὄντων τῶν αἰσθητῶν τοῦ μὲν σὺ αἴσθοιο , τοῦ δὲ ἐγώ , γνωρίζειν ἑκάτερον ἡμῶν τὴν διαφορὰν οὖ αὐτὸς ᾔσθετο πρὸς τὴν τοῦ οὖ οὐκ αὐ τός , ἀλλ’ ἕτερος ᾔσθετο · δεῖ γὰρ ἕν τι εἶναι τὸ λέγον τόδε τοῦδε ἕτερον εἶναι . καὶ γὰρ τὴν τῶν αἰσθητῶν πρὸς τὰ νοητὰ διαφορὰν τὸ κρῖνον ἕν · ὁ γὰρ νοῦς · πάντα γὰρ οὖτος νοεῖ καὶ κρίνει , ἐν τίνι ἑκάστῳ τῶν ὄντων τὸ εἶναι . ὡς μὲν γὰρ αἰσθητῶν τῶν αἰσθητῶν τὰς διαφορὰς αἰσθήσεως κρῖναι , τὴν δὲ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτῶν διαφορὰν πρὸς ἄλληλά τε καὶ τὰ τῇ αὑτῶν φύσει νοητὰ ὁ νοῶν αὐτὰ νοῦς κρίνει ) , οὔτε οὖν ὑπὸ κεχωρισμένων καὶ διαφερουσῶν αἰσθήσεων οἷόν τε τὰς τῶν ἀνομοειδῶν αἰσθητῶν κρίνεσθαι διαφοράς . ἀλλ’ οὐδὲ ἐν διαφέροντι χρόνῳ οἶόν τε τὰς διαφορὰς αὐτῶν γνωρίζεσθαι , ὡς νῦν μὲν γνωρίζειν ὅτι ἕτερον τὸ γλυκὺ τοῦ λευκοῦ , αἰσθανόμενον νῦν τοῦ γλυκέος , μετὰ ταῦτα δὲ ὅτι τὸ λευκὸν τοῦ γλυκέος , πάλιν αἰσθανόμενον τότε τοῦ λευκοῦ , ὡς εἶναι τὸ αὐτὸ μὲν τῶν διαφερόντων αἰσθητῶν ἀντιληπτικόν , τοῦ τε γλυκέος καὶ τοῦ λευκοῦ , οὐχ ἅμα δέ , ἀλλ’ ἐν μέρει . ὡς γὰρ ἕν τι δεῖ εἶναι τὸ λέγον ἕτερα εἶναι τὸ γλυκὺ καὶ λευκόν , οὕτως καὶ ὅτε τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου διαφέρειν λέγοι , τότε καὶ τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου , καὶ οὐ λέγειν μόνον ὅτι διαφέρει ταῦτα ἀλλήλων , ἀλλὰ καὶ ὅτι νῦν διαφέρει · νῦν γὰρ λέγει , ὅτι νῦν διαφέρει . τὸ γὰρ λέγειν ἐστὶν αὐτῷ τὸ αἰσθάνεσθαι . ἀλλ’ εἰ τοῦτο , καὶ ἅμα αὐτῶν αἰσθήσεται καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ . ἀλλὰ μὴν ἀδύνατον δοκεῖ τὸ αὐτό τι ὃν κατ’ ἀριθμὸν ἐν τῷ αὐτῷ καὶ ἀδιαιρέτῳ χρόνῳ πλείους τε καὶ διαφερούσας , ἔτι τε ἐναντίας κινήσεις κινεῖσθαι καὶ ἅμα πλείοσιν ὁμοιοῦσθαι . τοῦτο δ’ ἂν γίνοιτο , εἰ οὕτως μὲν ἡ αἴσθησις ὡς προείρηται γίνεται , αἱ δ’ ἀπὸ τῶν ἐναντίων αἰσθητῶν γινόμεναι κινήσεις ἐναντίαι · γίνεται τε οὕτως οὐ μόνον ἄπορον τὸ τῶν διαφερόντων κατ’ εἶδος αἰσθητῶν μίαν εἶναι κριτικὴν αἴσθησιν , ἀλλὰ καὶ πολὺ πρότερον ἐπὶ τῶν μιᾷ αἰσθήσει ὑποκειμένων , οἶον ἐν χρώμασιν , ὧν ἡ ὄψις ἀντιληπτική , πῶς ἡ ὄψις δυνήσεται τὰς τοῦ λευκοῦ τε καὶ μέλανος γνωρίζειν διαφοράς , εἴ γε δεῖ μὲν αὐτὴν ἅμα αὐτῶν ποιεῖσθαι τὴν ἀντίληψιν , ἡ δὲ ἀντίληψις διὰ τῆς πρὸς τὰ αἰσθητὰ ὁμοιώσεως , ἀδύνατον δὲ ἅμα τὸ αὐτὸ τοῖς ἐναντίοις ὁμοιοῦσθαι ; ἢ εἰ μὲν οὕτως κινοῖτο , ὡς πάσχειν τε καὶ δέχεσθαι τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν , ἅμα ἂν ἀναλαμβάνοι τὰ ἐναντία , ὅ ἐστιν ἀδύνατον , εἰ δ’ ἄλλος ὁ τρόπος τῆς ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν κινήσεως τῇ αἰσθήσει καὶ οὐχ ὡς ὕλη τῶν αἰσθητῶν τὰ πάθη δέχεται τὰ αἰσθητήρια , οὐκέτ’ . ἂν ὁμοίως ἄπορον εἴη . ὅτι γὰρ οὐχ ὡς ὕλη δέχεται τὰ πάθη ἡ ὄψις ἐναργές . ὁρῶμεν γὰρ ὅτι οὐ γίνεται ἡ ὄψις μέλαινα καὶ λευκή , ὅταν ἐκείνων αἰσθάνηται . ἀλλ’ οὐδὲ ὁ πεφωτισμένος ἀήρ , καίτοι διακονούμενος τῇ ὄψει πρὸς τὴν ἀντίληψιν τῶν χρωμάτων διὰ τοῦ αὐτὸς ὑπ’ αὐτῶν πρῶτος κινεῖσθαι καὶ μέλας αὐτὸς ἢ λευκὸς γίνεσθαι τοῦτο ποιεῖ . οὐδὲν γοῦν κωλύει διὰ τοῦ αὐτοῦ τὸν μὲν μέλανος ἀντιλαμβάνεσθαι τὸν δὲ λευκοῦ , ὅταν κειμένων τοῦ τε λευκοῦ καὶ τοῦ μέλανος ἐπ’ εὐθείας τῶν ὁρώντων αὐτὰ μὴ τὸ κατ’ αὐτὸν ἑκάτερος αὐτῶν κείμενον χρῶμα βλέπῃ , ἀλλὰ τὸ κατὰ τὸν ἕτερον . ἀλλ’ οὐδ’ εἰ μέλας καὶ λευκὸς ἀλλήλους ὁρῷεν , κεκώλυται ὁ μεταξὺ ἀὴρ ἀμφοτέροις αὐτοῖς ἅμα διακονεῖσθαι τῷ μὴ παθητικῶς μηδὲ ὡς ὕλη γινόμενος αὐτῶν ὑπ’ αὐτῶν κινεῖσθαι . οὐδὲ τὰ ἐν τοῖς κατόπτροις δὲ ἢ ἐν τοῖς ὕδασιν ἐμφαινόμενα χρώματα τοιαῦτα αὐτὰ ποιεῖ ὁποῖά ἐστιν αὐτά . συμπαύεται γοῦν ἑκάστου τούτων ἡ ἀπὸ τοῦ αἰσθητοῦ κίνησις ἐν αὐτοῖς γινομένη , ὅταν μηκέτι ᾖ παρὸν τὸ αἰσθητόν . εἰ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθητηρίων οὕτως γίνοιτο τὰ πάθη ἐν τῷ τὴν αἴσθησιν ἔχοντι σώματι , δυνήσεται κατὰ τὴν πάροδον αὐτῶν ἡ δύναμις ἡ αἰσθητικὴ πάντων μὲν τῶν αἰσθητῶν ἀντιλαμβανομένη , οὐ μὴν πάντων διὰ τῶν αὐτῶν ὀργάνων , ἣν καὶ κοινὴν αἴσθησιν καλοῦσιν , κρίνειν τε ἕκαστον αὐτῶν καὶ γνωρίζειν αὐτῶν τὰς πρὸς ἄλληλα διαφορὰς μὴ ἐν διῃρημένῳ χρόνῳ , ἀλλὰ ἐν ἑνί τε καὶ συνεχεῖ . ἔτι δοκεῖ τὸ μετὰ ψυχικῆς δυνάμεως οὕτως κινούμενον σώζειν τι καὶ ἀπελθόντος τοῦ αἰσθητοῦ ἴχνος τῆς ἀπ’ αὐτοῦ κινήσεως διὰ τῆς φαντασίας καίτοι μηκέτι τοῦ αἰσθητοῦ παρόντος . οἱ γοῦν τῶν σφόδρα λευκῶν αἰσθανόμενοι ἔχουσί τινὰ ἐγκαταλείμματα ἐν τῇ ὄψει τῆς ἀπ’ αὐτῶν κινήσεως καί τοι μηκέτ’ ἐκείνων παρόντων · οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ κίνησις ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν τοῖς τε ἀψύχοις καὶ τοῖς ἐμψύχοις σώμασιν . ἢ δυνήσεται οὕτως ἡ κοινὴ αἴσθησις ἅμα τὰς διαφορὰς γνωρίζειν τῶν διαφόρων αἰσθητῶν , εἰ πῇ μὲν ἂν εἴη τὸ αἰσθητικόν , πῇ δὲ πλείω τε καὶ διαιρούμενον . ὡς γὰρ ἐπὶ κύκλου αἱ ἀπὸ τῆς περιφερείας αὐτοῦ ἐπὶ τὸ κέντρον ἐπιζευγνύμεναι οὖσαι πολλαὶ πᾶσαι κατὰ τὸ πέρας εἰσὶν αἱ αὐταὶ τῷ τά τε πέρατα αὐτῶν ἐφαρμόζειν τῷ τοῦ κύκλου κέντρῳ καὶ ἔστι τὸ πέρας τοῦτο ἕν τε καὶ πολλά , καθόσον μὲν πολλῶν ἐστι καὶ διαφερόντων πέρας , πολλά , καθόσον δὲ πάντα ἀλλήλοις ἐφήρμοσεν , ἕν , οὕτως ἔχειν ὑποληπτέον καὶ τὴν κοινὴν αἴσθησιν τὸ ἕν τε καὶ πολλά . τῷ μὲν γὰρ ἑκάστης τῶν διὰ τῶν αἰσθητηρίων γινομένων κινήσεων ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐν τῷ ἐσχάτῳ αἰσθητηρίῳ πέρας εἶναι τὴν αἰσθητικὴν δύναμιν ( μέχρι γὰρ ἐκείνου καὶ ἐπ’ ἐκεῖνο ἡ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν διὰ τῶν αἰσθητηρίων διάδοσις ) πολλὰ ἔσται , πολλῶν καὶ διαφόρων κινήσεων γινομένη πέρας . τῷ δὲ δύναμις ἀσώματος εἶναι ὁμοίως ἡ αὐτὴ παντός τε οὖσα τοῦ ἐσχάτου αἰσθητηρίου καὶ ἑκάστου μέρους αὐτοῦ , ἀδιαίρετός τε ἔσται καὶ μία . ἓν δὴ καὶ οὐχ ἂν ἡ δύναμις ἡ αἰσθητική . ἡ μὲν οὖν οὐχ ἕν , ἀλλὰ πλείω , ταύτῃ καὶ πλειόνων ἅμα αἰσθήσεται καὶ διαφερόντων τῷ καθ’ ἕκαστον μέρος τοῦ αἰσθητηρίου πάσχοντος αἰσθάνεσθαι τοῦ πάθους διὰ τὸ εἶναι δύναμίς τε καὶ πέρας ἑκάστου , δὲ πάντα τὰ πέρατα ἕν τί ἐστιν καὶ ταὐτόν ( ᾧ γὰρ τὸ τῆς ἀφ’ ἑνὸς αἰσθητηρίου γινομένης κινήσεως ἐφαρμόζει πέρατι , τούτῳ καὶ τὰ τῶν ἄλλων ὁμοίως ) , ταύτῃ δὲ ὡς ἑνὶ τὰς πάντων αὐτῶν κρίνει διαφοράς , ὅταν ἅμα αἱ ἀπ’ αὐτῶν κινήσεις γένωνται , οὕτως τε δυνήσεται ἕν τι ὃν καὶ ἀδιαίρετον ἐν ἀδιαιρέτῳ τε καὶ συνεχεῖ χρόνῳ γνωρίζειν τὰς τῶν ἀνομογενῶν αἰσθητῶν διαφοράς . ὡς δὲ ἐπὶ τῶν ἀνομογενῶν αἰσθητῶν οὕτως ἅμα τὰ διαφέροντα κρίνει τῷ ἅμα αὐτὴν ἔχειν τὰ πάντων εἴδη πέρας οὖσαν τῶν αἰσθητηρίων τῶν τὰ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν πάθη διαγγελλόντων αὐτῇ , οὕτως κρίνει καὶ τὰς τῶν ἐναντίων διαφοράς , ὧν ἡ αἴσθησις γίνεται δι’ ἑνὸς αἰσθητηρίου . καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων τὸ αἰσθητήριον ἔσται κατ’ ἄλλο καὶ ἄλλο μέρος αὐτοῦ ἅμα τὰ πάθη τῶν ἐναντίων αἰσθητῶν δεχόμενον , ἐπεὶ μὴ οἷόν τε ἅμα τὰ ἐναντία ἐν τῷ αὐτῷ γενέσθαι πάθη . πάσχοντος δὲ τούτου κατὰ διαφέροντα μόρια ὑπὸ τῶν ἐναντίων αἰσθητῶν καὶ ὡς πάσχει οὕτως διαδιδόντος ἐπὶ τὸ ἔσχατον’αἰσθητήριον τὰ πάθη κἀκείνου παραπλησίως κατὰ μόρια παθόντος , ἡ δύναμις ἡ αὐτὴ καὶ μία οὖσα ἐκ παντός τε τοῦ αἰσθητηρίου καὶ ἑκάστου τῶν μερῶν αὐτοῦ ἅμα αἰσθάνεταί τε καὶ κρίνει τὰ ἐναντία . οὐ γὰρ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ πάσχειν ἀδύνατον συνυπάρξαι τῷ αὐτῷ τὰ ἐναντία , οὕτως δὲ ἔχει καὶ ἐπὶ τῆς κρίσεως αὐτῶν . οὐ γὰρ ἐναντία κρίσις ἡ περὶ τῶν ἐναντίων κρίνουσα τὰ ἐναντία , ἦν δὲ ἀδύνατον τὰ ἐναντία ἅμα περὶ τῷ αὐτῷ γενέσθαι . ἐν κρίσει γὰρ ἐναντία οὐ τὸ τὰ ἐναντία ἐναντία λέγειν , ἀλλὰ τὸ τὸ αὐτὸ ἅμα εἶναι τἀναντία . διὸ τοῦτο μὲν ἀδύνατον συνυπάρξαι τῷ κρίνοντι ὡς ἅμα τἀυτὸν εἰπεῖν λευκόν τε καὶ μέλαν , τὸ δὲ τὰ ἐναντία κρῖναι ὅτι ἐναντία οὐκ ἀδύνατον . κρίνει δὴ ἡ δύναμις ἡ αἰσθητικὴ ἄμα τὰ ἐναντία ὅτι ἐναντία , τοῦ ἐσχάτου αἰσθητηρίου οὗ δύναμίς ἐστιν αὐτὴ κατὰ διαφέροντα μό| ρια πάσχοντός τε καὶ τὰ εἴδη τῶν ἐναντίων αἰσθητῶν διαγγέλλοντος αὐτῇ . ἡ γὰρ αὐτὴ δύναμις ἂν μὲν κατὰ ἕν τι αἰσθητὸν καὶ ἀφ’ ἑνὸς τὸ αἰσθητήριον πάθῃ , τοῦτο κρίνει , ἂν δὲ κατὰ πλείω , ταῦτα . ὧν γὰρ ἵμα τὸ αἰσθητήριον τὰ εἴδη λαμβάνει , τούτων ἅμα τὰς κρίσεις ἐκείνη ποιεῖται · πῶς δὲ οἷόν τε ἅμα τὸ αἰσθητήριον τά τε διαφέροντα εἴδη λαμβάνειν καὶ τὰ ἐναντία , προείρηται . τῇ κοινῇ δὲ αἰσθήσει ταύτῃ καὶ ὁρώντων αὑτῶν αἰσθανόμεθα καὶ ἀκουόντων καὶ καθ’ ἑκάστην αἴσθησιν αἰσθανομένων . ὁ γὰρ ὁρῶν αἰσθάνεται αὐτοῦ ὁρῶντος καὶ ἀκούων ἀκούοντος . οὐ γὰρ δὴ ἄλλῃ τινὶ δυνάμει παρὰ τὴν ὁρῶμεν οὐδὲ ἀκούομεν ὅτι ἀκούομεν . οὔτε γὰρ τὸ ὁρᾶν ὁρατὸν οὔτε τὸ ἀκούειν ἀκουστόν , ἀλλ’ ἔστιν αὕτη ἡ ἐνέργεια τῆς πρώτης τε καὶ κυρίας αἰσθήσεως καὶ κοινῆς λεγομένης , καθ’ ἣν γίνεται συναίσθησις τοῖς αἰσθανομένοις τοῦ αἰσθάνεσθαι . καὶ τῶν κοινῶν δὲ καλουμένων αἰσθητῶν διὰ ταύτης ἡ ἀντίληψις . συναναφέρεται μὲν γὰρ ἕκαστον αὐτῶν τοῖς ἰδίοις ἑκάστης αἰσθήσεως αἰσθητοῖς διὰ τῶν οἰκείων αὐτοῖς ὀργάνων . κινεῖται γὰρ ἡ ὄψις ὑπὸ χρώματος ὄντος μετὰ μεγέθους , μετὰ σχήματος , μετὰ ἠρεμίας ἢ κινήσεως , μετὰ ἀριθμοῦ , μετὰ ἀποστήματος · μεθ’ ὧν οὖν ὂν τὸ χρῶμα ἐκίνησεν αὐτήν , καὶ τὰς ἀπὸ τούτων κινήσεις συναναφέρει τοῖς χρώμασιν . οὐ μὴν ἡ τῶν χρωμάτων κριτικὴ δύναμις καὶ περὶ τῶνδε κρίνει , ἀλλ’ ἔστι καὶ ἡ τούτων κρίσις τῆς κοινῆς ἔργον αἰσθήσεως · ὅτι γὰρ οὐχ ἡ ὄψις , δῆλον ἐκ τοῦ μὴ μόνον αὐτὰ τοῖς χρώμασιν παρυφίστασθαι , ἀλλὰ καὶ τοῖς ψόφοις καὶ τοῖς ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσιν αἰσθητοῖς . διὸ ἐλέγχεται οὔτε ὁρατὰ ὄντα οὔτε ἀκουστὰ οὔτε τινὸς τῶν ἄλλων αἰσθήσεων τῶν ταύταις ἀντιδιρῃμένων ἴδια αἰσθητά . τὸ δὲ εἶναι μόνας τὰς πέντε αἰσθήσεις , περὶ ὧν προειρήκαμεν , καὶ μηδεμίαν παρὰ ταύτας ἄλλην , δεικνύοιτο μὲν ἂν καὶ ἐκ τοῦ μηδὲν αἰσθητήριον οἷόν τε εἶναι παρὰ τὰ ὄντα ἐν τοῖς τελείοις ζῴοις . ἔδει δέ , εἰ αἴσθησίς τις ἔλειπεν , καὶ αἰσθητήριόν τι λείπειν , ὡς ἔδειξεν Ἀριστοτέλης ἐν τῷ τρίτῳ Περὶ ψυχῆς . δεικνύοιτο δ’ ἂν καὶ διὰ τοῦ πᾶσαν μὲν αἴσθησιν ἐν ζῴῳ εἶναι , μηδὲν δὲ ζῷον ἔχειν ἄλλην τινὰ παρὰ τὰς προειρημένας . ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ τελειοτάτην μὲν τῶν ψυχικῶν δυνάμεων εἶναι τὴν λογικήν , ἐπὶ δὲ ταῖς πρώταις τετελεσμέναις αἱ τελειότεραι , ὥστε ἐν οἷς ἡ λογική , ἐν τούτοις πρῶτον πᾶσα ἡ αἰσθητική .
Lemmas: Τῖς μέν οὖν εἰμί ἕκαστος ὁ πέντε αἴσθησις , καί τίς ἕκαστος , καί πῶς ὁ κατά ἕκαστος αὐτός ὁ οἰκεῖος αἰσθητής ἀντίληψις τε καί κρίσις γίγνομαι , εἴρω τύπος · καθόλου δέ συλλαμβάνω περί αἴσθησις ἀληθής εἰμί εἶπον ὁ εἰμί αὐτός δύναμις Ψυχή διά αἰσθητήριον τις δεκτικός τε καί κριτικός ὁ αἰσθητής εἶδος Χωρὶς ὁ ὑπόκειμαι αὐτός ὕλη . ὁ δέ πρῶτος αἰσθητήριον , ἐν ὅς ὁ τοιοῦτος δύναμις ὁ Ψυχή , σῶμα μέν εἰμί , οὖον μήv καθό σῶμα αἰσθητικός , ἀλλά κατά ὁ δύναμις ὅς ἔχω . ὁ γάρ αἴσθησις οὖον ὁ μέγεθος , ἀλλά ὁ λόγος καί ὁ εἶδος ὁ μέγεθος ὁ τοιοῦτος . ὁ δέ ὁ αἰσθητής ὑπερβολή φθείρω ὁ αἴσθησις · διό φθείρω ὁ συμμετρία ὁ σῶμα , οὖον ὁ αἰσθητικός δύναμις εἶδος . φθείρω δέ ὁ ἐν ἐκεῖνος συμμετρία , φθείρω καί ὁ εἶδος ὁ ἐπί αὐτός . φθείρω δέ καί ὁ συμμετρία αὐτός ὑπό ὁ σφοδρός κίνησις , ὥσπερ καί ὁ ὁ χορδή ἁρμονία ὑπό ὁ βίαιος πληγή τε καί κίνησις . ἕκαστος μέν οὖν αἴσθησις ὁ ὑπόκειμαι αὐτός αἰσθητής εἰμί αἴσθησις , εἰμί ἐν ὁ αἰσθητήριον οὐ σῶμα ἐκεῖνος , ἀλλά ἔχω ὁ τοιόσδε δύναμις , ὡς εἶπον , καί κρίνω ὁ ὁ ὑπόκειμαι αὐτός αἰσθητής διαφορά . οὖον γάρ ἄλλος τις κριτικός ὁ ἐν χρῶμα διαφορά παρά ὁ ὄψις , οὐδέ ἄλλος ὁ ἐν ψόφος παρά ὁ ἀκοή , ὁ δέ αὐτός καί ἐπί ὁ ἄλλος λόγος . ἐπεί δέ καί ὁ ὁ διαφέρω αἴσθησις αἰσθητός κρίνω πρός ἀλλήλων καί ὁ διαφορά αὐτός αἰσθάνομαι . νοέω ( τίς γάρ γλυκύς λευκός διαφέρω , αἴσθησις κρίνω , αἰσθητός γάρ ἄμφω ) , ἐπιζητέω τις ἄν , τίς ποτός εἰμί ὁ ὁ οὗτος κρίνω διαφορά . οὔτε γάρ χωρίζω εἰμί ὁ κρίνω ὁ ὁ ὁ διαφέρω αἴσθησις αἰσθητής διαφορά ( ἀμφότερος γάρ εἷς τις εἰμί δεῖ δῆλος · οὕτως γάρ οἶδα τις ὅτι ἕτερος ὁ γλυκύς ὁ λευκός , ὅμοιος γάρ ὁ λέγω χωρίζω καί διαφέρω εἰμί ὁ αἰσθάνομαι αὐτός ἕκαστος καί ὁ οἰκεῖος ἕκαστος αὐτός γνωρίζω διαφορά ὁ λέγω · εἰμί δύο εἰμί ὁ αἰσθητής ὁ μέν σύ αἰσθάνομαι , ὁ δέ ἐγώ , γνωρίζω ἑκάτερος ἐγώ ὁ διαφορά οὖον αὐτός αἰσθάνομαι πρός ὁ ὁ οὖον οὐ αὖος ὅς , ἀλλά ἕτερος αἰσθάνομαι · δεῖ γάρ εἷς τίς εἰμί ὁ λέγω ὅδε ὅδε ἕτερος εἰμί . καί γάρ ὁ ὁ αἰσθητής πρός ὁ νοητός διαφορά ὁ κρίνω εἷς · ὁ γάρ νόος · πᾶς γάρ οὗτος νοέω καί κρίνω , ἐν τίς ἕκαστος ὁ εἰμί ὁ εἰμί . ὡς μέν γάρ αἰσθητής ὁ αἰσθητής ὁ διαφορά αἴσθησις κρίνω , ὁ δέ κατά ὁ οὐσία αὐτός διαφορά πρός ἀλλήλων τε καί ὁ ὁ ἑαυτοῦ φύσις νοητός ὁ νοέω αὐτός νόος κρίνω ) , οὔτε οὖν ὑπό χωρίζω καί διαφέρω αἴσθησις οἷος τε ὁ ὁ ἀνομοειδής αἰσθητής κρίνω διαφορά . ἀλλά οὐδέ ἐν διαφέρω χρόνος οἶος τε ὁ διαφορά αὐτός γνωρίζω , ὡς νῦν μέν γνωρίζω ὅτι ἕτερος ὁ γλυκύς ὁ λευκός , αἰσθάνομαι νῦν ὁ γλυκύς , μετά οὗτος δέ ὅτι ὁ λευκός ὁ γλυκύς , πάλιν αἰσθάνομαι τότε ὁ λευκός , ὡς εἰμί ὁ αὐτός μέν ὁ διαφέρω αἰσθητής ἀντιληπτικός , ὁ τε γλυκύς καί ὁ λευκός , οὐ ἅμα δέ , ἀλλά ἐν μέρος . ὡς γάρ εἷς τίς δεῖ εἰμί ὁ λέγω ἕτερος εἰμί ὁ γλυκύς καί λευκός , οὕτως καί ὅτε ὁ ἕτερος ὁ ἕτερος διαφέρω λέγω , τότε καί ὁ ἕτερος ὁ ἕτερος , καί οὖον λέγω μόνος ὅτι διαφέρω οὗτος ἀλλήλων , ἀλλά καί ὅτι νῦν διαφέρω · νῦν γάρ λέγω , ὅτι νῦν διαφέρω . ὁ γάρ λέγω εἰμί αὐτός ὁ αἰσθάνομαι . ἀλλά εἰμί οὗτος , καί ἅμα αὐτός αἰσθάνομαι καί ἐν ὁ αὐτός χρόνος . ἀλλά μήv ἀδύνατος δοκέω ὁ αὐτός τίς ὅς κατά ἀριθμός ἐν ὁ αὐτός καί ἀδιαίρετος χρόνος πλείων τε καί διαφέρω , ἔτι τε ἐναντίος κινέω κινέω καί ἅμα πλείων ὁμοιόω . οὗτος δέ εἄν γίγνομαι , εἰμί οὕτως μέν ὁ αἴσθησις ὡς προερέω γίγνομαι , ὁ δέ ἀπό ὁ ἐναντίος αἰσθητής γίγνομαι κινέω ἐναντίος · γίγνομαι τε οὕτως οὖον μόνος ἄπορος ὁ ὁ διαφέρω κατά εἶδος αἰσθητής εἷς εἰμί κριτικός αἴσθησις , ἀλλά καί πολύς πρότερος ἐπί ὁ εἷς αἴσθησις ὑπόκειμαι , οἶος ἐν χρῶμα , ὅς ὁ ὄψις ἀντιληπτικός , πῶς ὁ ὄψις δύναμαι ὁ ὁ λευκός τε καί μέλας γνωρίζω διαφορά , εἰμί γε δεῖ μέν αὐτός ἅμα αὐτός ποιέω ὁ ἀντίληψις , ὁ δέ ἀντίληψις διά ὁ πρός ὁ αἰσθητός ὁμοίωσις , ἀδύνατος δέ ἅμα ὁ αὐτός ὁ ἐναντίος ὁμοιόω ; ἢ εἰμί μέν οὕτως κινέω , ὡς πάσχω τε καί δέχομαι ὁ λευκός καί ὁ μέλας , ἅμα εἄν ἀναλαμβάνω ὁ ἐναντίος , ὅς εἰμί ἀδύνατος , εἰμί δέ ἄλλος ὁ τρόπος ὁ ὑπό ὁ αἰσθητής κίνησις ὁ αἴσθησις καί οὐ ὡς ὕλη ὁ αἰσθητής ὁ πάθος δέχομαι ὁ αἰσθητήριον , οὐκέτι . εἄν ὁμοίως ἄπορος εἰμί . ὅτι γάρ οὐ ὡς ὕλη δέχομαι ὁ πάθος ὁ ὄψις ἐναργής . ὁράω γάρ ὅτι οὖον γίγνομαι ὁ ὄψις μέλας καί λευκός , ὅταν ἐκεῖνος αἰσθάνομαι . ἀλλά οὐδέ ὁ πεφωτισμένος ἀήρ , καίτοι διακονέω ὁ ὁράω πρός ὁ ἀντίληψις ὁ χρῶμα διά ὁ αὐτός ὑπό αὐτός πρῶτος κινέω καί μέλας αὐτός ἢ λευκός γίγνομαι οὗτος ποιέω . οὐδείς γοῦν κωλύω διά ὁ αὐτός ὁ μέν μέλας ἀντιλαμβάνω ὁ δέ λευκός , ὅταν κεῖμαι ὁ τε λευκός καί ὁ μέλας ἐπί εὐθύς ὁ ὁράω αὐτός μή ὁ κατά αὐτός ἑκάτερος αὐτός κεῖμαι χρῶμα βλέπω , ἀλλά ὁ κατά ὁ ἕτερος . ἀλλά οὐδέ εἰμί μέλας καί λευκός ἀλλήλων ὁράω , κωλύω ὁ μεταξύ ἀήρ ἀμφότερος αὐτός ἅμα διακονέω ὁ μή παθητικός μηδέ ὡς ὕλη γίγνομαι αὐτός ὑπό αὐτός κινέω . οὐδέ ὁ ἐν ὁ κάτοπτρον δέ ἢ ἐν ὁ ὕδωρ ἐμφαίνω χρῶμα τοιοῦτος αὐτός ποιέω ὁποῖος εἰμί αὐτός . συμπαύω γοῦν ἕκαστος οὗτος ὁ ἀπό ὁ αἰσθητής κίνησις ἐν αὐτός γίγνομαι , ὅταν μηκέτι εἰμί πάρειμι ὁ αἰσθητός . εἰμί δή καί ἐπί ὁ αἰσθητήριον οὕτως γίγνομαι ὁ πάθος ἐν ὁ ὁ αἴσθησις ἔχω σῶμα , δύναμαι κατά ὁ πάροδος αὐτός ὁ δύναμις ὁ αἰσθητικός πᾶς μέν ὁ αἰσθητής ἀντιλαμβάνω , οὖον μήv πᾶς διά ὁ αὐτός ὄργανον , ὅς καί κοινός αἴσθησις καλέω , κρίνω τε ἕκαστος αὐτός καί γνωρίζω αὐτός ὁ πρός ἀλλήλων διαφορά μή ἐν διαλέγω χρόνος , ἀλλά ἐν εἷς τε καί συνεχής . ἔτι δοκέω ὁ μετά ψυχικός δύναμις οὕτως κινέω σῴζω τίς καί ἀπέρχομαι ὁ αἰσθητής ἴχνος ὁ ἀπό αὐτός κίνησις διά ὁ φαντασία καίτοι μηκέτι ὁ αἰσθητής πάρειμι . ὁ γοῦν ὁ σφόδρα λευκός αἰσθάνομαι ἔχω τις ἐγκατάλειμμα ἐν ὁ ὁράω ὁ ἀπό αὐτός κίνησις καί ὅς μηκέτι ἐκεῖνος πάρειμι · οὖον γάρ ὁ αὐτός κίνησις ἀπό ὁ αἰσθητής ὁ τε ἄψυχος καί ὁ ἔμψυχος σῶμα . ἢ δύναμαι οὕτως ὁ κοινός αἴσθησις ἅμα ὁ διαφορά γνωρίζω ὁ διάφορος αἰσθητής , εἰμί πῇ μέν εἄν εἰμί ὁ αἰσθητικός , πῇ δέ πλείων τε καί διαιρέω . ὡς γάρ ἐπί κύκλος ὁ ἀπό ὁ περιφέρεια αὐτός ἐπί ὁ κέντρον ἐπιζεύγνυμι εἰμί πολύς πᾶς κατά ὁ πέρας εἰμί ὁ αὐτός ὁ ὁ τε πέρας αὐτός ἐφαρμόζω ὁ ὁ κύκλος κέντρον καί εἰμί ὁ πέρας οὗτος εἷς τε καί πολύς , καθόσον μέν πολύς εἰμί καί διαφέρω πέρας , πολύς , καθόσον δέ πᾶς ἀλλήλων ἐφαρμόζω , εἷς , οὕτως ἔχω ὑποληπτέον καί ὁ κοινός αἴσθησις ὁ εἷς τε καί πολύς . ὁ μέν γάρ ἕκαστος ὁ διά ὁ αἰσθητήριον γίγνομαι κίνησις ἀπό ὁ αἰσθητής ἐν ὁ ἔσχατος αἰσθητήριον πέρας εἰμί ὁ αἰσθητικός δύναμις ( μέχρι γάρ ἐκεῖνος καί ἐπί ἐκεῖνος ὁ ἀπό ὁ αἰσθητής διά ὁ αἰσθητήριον διάδοσις ) πολύς εἰμί , πολύς καί διάφορος κίνησις γίγνομαι πέρας . ὁ δέ δύναμις ἀσώματος εἰμί ὁμοίως ὁ αὐτός πᾶς τε εἰμί ὁ ἔσχατος αἰσθητήριον καί ἕκαστος μέρος αὐτός , ἀδιαίρετος τε εἰμί καί εἷς . εἷς δή καί οὐ εἄν ὁ δύναμις ὁ αἰσθητικός . ὁ μέν οὖν οὐ εἷς , ἀλλά πλείων , οὗτος καί πλείων ἅμα αἰσθάνομαι καί διαφέρω ὁ κατά ἕκαστος μέρος ὁ αἰσθητήριον πάσχω αἰσθάνομαι ὁ πάθος διά ὁ εἰμί δύναμις τε καί πέρας ἕκαστος , δέ πᾶς ὁ πέρας εἷς τίς εἰμί καί αὐτός ( ὅς γάρ ὁ ὁ ἀπό εἷς αἰσθητήριον γίγνομαι κίνησις ἐφαρμόζω πέρας , οὗτος καί ὁ ὁ ἄλλος ὁμοίως ) , οὗτος δέ ὡς εἷς ὁ πᾶς αὐτός κρίνω διαφορά , ὅταν ἅμα ὁ ἀπό αὐτός κινέω γίγνομαι , οὕτως τε δύναμαι εἷς τίς ὅς καί ἀδιαίρετος ἐν ἀδιαίρετος τε καί συνεχής χρόνος γνωρίζω ὁ ὁ ἀνομογενής αἰσθητής διαφορά . ὡς δέ ἐπί ὁ ἀνομογενής αἰσθητής οὕτως ἅμα ὁ διαφέρω κρίνω ὁ ἅμα αὐτός ἔχω ὁ πᾶς εἶδος πέρας εἰμί ὁ αἰσθητήριον ὁ ὁ ἀπό ὁ αἰσθητής πάθος διαγγέλλω αὐτός , οὕτως κρίνω καί ὁ ὁ ἐναντίος διαφορά , ὅς ὁ αἴσθησις γίγνομαι διά εἷς αἰσθητήριον . καί γάρ ἐπί οὗτος ὁ αἰσθητήριον εἰμί κατά ἄλλος καί ἄλλος μέρος αὐτός ἅμα ὁ πάθος ὁ ἐναντίος αἰσθητής δέχομαι , ἐπεί μή οἷος τε ἅμα ὁ ἐναντίος ἐν ὁ αὐτός γίγνομαι πάθος . πάσχω δέ οὗτος κατά διαφέρω μόριον ὑπό ὁ ἐναντίος αἰσθητής καί ὡς πάσχω οὕτως διαδίδωμι ἐπί ὁ ἔσχατον’αἰσθητήριον ὁ πάθος ἐκεῖνος παραπλήσιος κατά μόριον πάθος , ὁ δύναμις ὁ αὐτός καί εἷς εἰμί ἐκ πᾶς τε ὁ αἰσθητήριον καί ἕκαστος ὁ μέρος αὐτός ἅμα αἰσθάνομαι τε καί κρίνω ὁ ἐναντίος . οὖον γάρ ὥσπερ ἐπί ὁ πάσχω ἀδύνατος συνυπάρχω ὁ αὐτός ὁ ἐναντίος , οὕτως δέ ἔχω καί ἐπί ὁ κρίσις αὐτός . οὖον γάρ ἐναντίος κρίσις ὁ περί ὁ ἐναντίος κρίνω ὁ ἐναντίος , εἰμί δέ ἀδύνατος ὁ ἐναντίος ἅμα περί ὁ αὐτός γίγνομαι . ἐν κρίσις γάρ ἐναντίος οὖον ὁ ὁ ἐναντίος ἐναντίος λέγω , ἀλλά ὁ ὁ αὐτός ἅμα εἰμί τἀναντία . διό οὗτος μέν ἀδύνατος συνυπάρχω ὁ κρίνω ὡς ἅμα αὐτός εἶπον λευκός τε καί μέλας , ὁ δέ ὁ ἐναντίος κρίνω ὅτι ἐναντίος οὐ ἀδύνατος . κρίνω δή ὁ δύναμις ὁ αἰσθητικός ἄμη ὁ ἐναντίος ὅτι ἐναντίος , ὁ ἔσχατος αἰσθητήριον ὅς δύναμις εἰμί αὐτός κατά διαφέρω μό| Ῥίον πάσχω τε καί ὁ εἶδος ὁ ἐναντίος αἰσθητής διαγγέλλω αὐτός . ὁ γάρ αὐτός δύναμις εἄν μέν κατά εἷς τίς αἰσθητός καί ἀπό εἷς ὁ αἰσθητήριον πάσχω , οὗτος κρίνω , εἄν δέ κατά πλείων , οὗτος . ὅς γάρ ἷμα ὁ αἰσθητήριον ὁ εἶδος λαμβάνω , οὗτος ἅμα ὁ κρίσις ἐκεῖνος ποιέω · πῶς δέ οἷος τε ἅμα ὁ αἰσθητήριον ὁ τε διαφέρω εἶδος λαμβάνω καί ὁ ἐναντίος , προερέω . ὁ κοινός δέ αἴσθησις οὗτος καί ὁράω ἑαυτοῦ αἰσθάνομαι καί ἀκούω καί κατά ἕκαστος αἴσθησις αἰσθάνομαι . ὁ γάρ ὁράω αἰσθάνομαι αὐτός ὁράω καί ἀκούω ἀκούω . οὖον γάρ δή ἄλλος τις δύναμις παρά ὁ ὁράω οὐδέ ἀκούω ὅτι ἀκούω . οὔτε γάρ ὁ ὁράω ὁρατός οὔτε ὁ ἀκούω ἀκουστός , ἀλλά εἰμί οὗτος ὁ ἐνέργεια ὁ πρῶτος τε καί κύριος αἴσθησις καί κοινός λέγω , κατά ὅς γίγνομαι συναίσθησις ὁ αἰσθάνομαι ὁ αἰσθάνομαι . καί ὁ κοινός δέ καλέω αἰσθητής διά οὗτος ὁ ἀντίληψις . συναναφέρω μέν γάρ ἕκαστος αὐτός ὁ ἴδιος ἕκαστος αἴσθησις αἰσθητός διά ὁ οἰκέω αὐτός ὄργανον . κινέω γάρ ὁ ὄψις ὑπό χρῶμα εἰμί μετά μέγεθος , μετά σχῆμα , μετά ἠρεμία ἢ κίνησις , μετά ἀριθμός , μετά ἀπόστημα · μετά ὅς οὖν εἰμί ὁ χρῶμα κινέω αὐτός , καί ὁ ἀπό οὗτος κινέω συναναφέρω ὁ χρῶμα . οὖον μήv ὁ ὁ χρῶμα κριτικός δύναμις καί περί ὅδε κρίνω , ἀλλά εἰμί καί ὁ οὗτος κρίσις ὁ κοινός ἔργον αἴσθησις · ὅτι γάρ οὐ ὁ ὄψις , δῆλος ἐκ ὁ μή μόνος αὐτός ὁ χρῶμα παρυφίστημι , ἀλλά καί ὁ ψόφος καί ὁ ὁ ἄλλος αἴσθησις αἰσθητός . διό ἐλέγχω οὔτε ὁρατός εἰμί οὔτε ἀκουστός οὔτε τις ὁ ἄλλος αἴσθησις ὁ οὗτος ἀντιδιρῃμένων ἴδιος αἰσθητής . ὁ δέ εἰμί μόνος ὁ πέντε αἴσθησις , περί ὅς προαγορεύω , καί μηδείς παρά οὗτος ἄλλος , δείκνυμι μέν εἄν καί ἐκ ὁ μηδείς αἰσθητήριον οἷος τε εἰμί παρά ὁ εἰμί ἐν ὁ τέλειος ζῷον . ἐσθίω δέ , εἰμί αἴσθησις τις λείπω , καί αἰσθητήριον τίς λείπω , ὡς δείκνυμι Ἀριστοτέλης ἐν ὁ τρίτος περι Ψυχή . δείκνυμι δέ εἄν καί διά ὁ πᾶς μέν αἴσθησις ἐν ζῷον εἰμί , μηδείς δέ ζῷον ἔχω ἄλλος τις παρά ὁ προερέω . ἀλλά καί διά ὁ τέλειος μέν ὁ ψυχικός δύναμις εἰμί ὁ λογικός , ἐπί δέ ὁ πρῶτος τελέω ὁ τέλειος , ὥστε ἐν ὅς ὁ λογικός , ἐν οὗτος πρῶτος πᾶς ὁ αἰσθητικός .